Adhyaya 106
आदि पर्व — अध्याय १०६ (Pāṇḍu’s Gifts, Forest Residence, and Vidura’s Marriage)
Upa-parva: Pāṇḍu-vana-vihāra (Pāṇḍu’s Forest Sojourn Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates that, with Dhṛtarāṣṭra’s approval, Pāṇḍu offers wealth acquired through his own prowess to Bhīṣma, Satyavatī, and his mother Kauśalyā, and sends a portion to Vidura while also gratifying other well-wishers. Bhīṣma reciprocally honors Satyavatī and Kauśalyā with auspicious jewels, and Kauśalyā embraces Bhīṣma with affectionate approval. The chapter then marks Dhṛtarāṣṭra’s performance of large-scale royal sacrifices (aśvamedha-type rites described as grand and richly endowed), signaling continued ritual sovereignty. Subsequently, Pāṇḍu, accompanied by Kuntī and Mādrī, leaves palace comforts for sustained forest living, oriented toward roaming and hunting in the Himalayan regions, where forest-dwellers regard him as exceptionally radiant and martial. Under Dhṛtarāṣṭra’s direction, attendants regularly supply Pāṇḍu with provisions and comforts even in the wilderness. Finally, Pāṇḍu hears of a Pāraśavī maiden of King Devaka, selects her, and arranges her marriage to the wise Vidura; Vidura later fathers sons characterized by discipline and virtues akin to his own.
Chapter Arc: सत्यवती वंश-रक्षा के लिए कठोर किंतु अपरिहार्य उपाय—नियोग—का आदेश देती है; राजकुल की स्त्रियाँ भय, लज्जा और अनिश्चित भविष्य के बीच रात की प्रतीक्षा करती हैं। → कौसल्या को संदेश मिलता है कि ‘देवर’ (व्यास) निशीथ में आएँगे; वह शय्या पर लेटकर भीष्म और कुरुवंश के परिणामों का चिंतन करती है। दीपों के प्रकाश में व्यास का आगमन होता है, पर काशी-सुता (अम्बिका/अम्बालिका) भयवश दृष्टि न उठा सकने, रंग बदलने, या मन के संकोच से नियोग-धर्म निभाने में डगमगाती है। → व्यास नियोग-विधि से क्रमशः रानियों के पास जाते हैं; एक रानी भय से आँखें मूँद लेती है, दूसरी भय/विकार से पीली पड़ जाती है—और इन मानसिक अवस्थाओं की छाया गर्भफल पर पड़ती है; अंततः दासी निर्भय होकर ऋषि का सत्कार करती है और नियोग को स्थिरचित्त से स्वीकारती है। → व्यास मातृ-आज्ञा और वंश-धर्म से उऋण होकर सत्यवती को गर्भ-समाचार देकर अंतर्धान हो जाते हैं; विचित्रवीर्य के क्षेत्र में दैपायन से तीन पुत्र उत्पन्न होते हैं—कुरुवंश-वर्धक, देवगर्भ-प्रभा वाले। → तीनों पुत्रों के जन्म से वंश तो बचता है, पर उनके स्वभाव/शारीरिक-मानसिक लक्षण भविष्य के राज्य-कलह और उत्तराधिकार-संघर्ष की छाया डालते हैं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५६ श्लोक हैं) #फशा न () आफ अत+- > यहाँ गुणवानका अर्थ है--नियोगकी विधिको जाननेवाला संयमी पुरुष। मनु महाराजने स्त्रियोंके आपद्धर्मके प्रसंगमें लिखा है-- विधवायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि । एकमुत्पादयेत् पुत्रं न द्वितीयं कथंचन ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనంతరం తగిన సమయంలో సత్యవతి ఋతుస్నాత అయిన తన కోడలిని శయ్యపై కూర్చోబెట్టి మెల్లగా ఇలా పలికింది—
Verse 2
कौसल्ये देवरस्ते5स्ति सोडउ्द्य त्वानुप्रवेक्ष्यति । अप्रमत्ता प्रतीक्षेनं निशीथे ह्वागमिष्यति
“కౌసల్యే! నీకు ఒక మరిది ఉన్నాడు; ఈ రోజే గర్భాధానార్థం అతడే నీ వద్దకు వస్తాడు. నీవు అప్రమత్తంగా ఉండి అతని కోసం వేచి ఉండు; అతడు సరిగ్గా అర్ధరాత్రి ఇక్కడికి వస్తాడు.”
Verse 3
श्वश्वास्तद् वचन श्रुत्वा शयाना शयने शुभे । साचिन्तयत् तदा भीष्ममन्यांश्व॒ कुरुपुड्रवान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ మాటలు విని శుభశయ్యపై శయనించిన శ్వశ్వా ఆ సమయంలో మనసులోనే భీష్ముని మరియు కురు వంశంలోని ఇతర శ్రేష్ఠ వీరులను తలచి ఆలోచించసాగింది।
Verse 4
ततोअम्बिकायां प्रथमं नियुक्त: सत्यवागृषि: । दीप्यमानेषु दीपेषु शरणं प्रविवेश ह
ఆపై నియోగవిధి ప్రకారం సత్యవాక్యుడైన ఋషి వ్యాసుడు మొదట అంబికా మందిరంలో ప్రవేశించాడు. ఆ సమయంలో అక్కడ అనేక దీపాలు ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాయి।
Verse 5
तस्य कृष्णस्य कपिलां जटां दीप्ते च लोचने । बशभ्ूणि चैव श्मश्रूणि दृष्टवा देवी न्यमीलयत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ శ్యామవర్ణుడైన వ్యాసుని పింగళ జటలు, దివ్యంగా మెరుస్తున్న నేత్రాలు, గోధుమవర్ణ దాడి-మీసాలు చూచి దేవి కౌసల్య భయభక్తులతో కన్నులు మూసుకుంది।
Verse 6
सम्बभूव तया सार्ध मातु: प्रियचिकीर्षया । भयात् काशिसुता तं॑ तु नाशक्नोदभिवीक्षितुम्
మాతృకామనను నెరవేర్చుటకై వ్యాసుడు ఆమెతో సంగమించాడు; అయితే భయంతో కాశీరాజకన్య అతనిని స్థిరంగా చూడలేకపోయింది।
Verse 7
ततो निष्क्रान्तमागम्य माता पुत्रमुवाच ह | अप्यस्या गुणवान् पुत्र राजपुत्रो भविष्यति
వ्यासుడు బయటికి వచ్చిన తరువాత తల్లి సత్యవతి వచ్చి కుమారునితో పలికింది—“కుమారా! అంబికా గర్భమునుండి గుణవంతుడైన రాజకుమారుడు జన్మించునా?”
Verse 8
निशम्य तद् वचो मातुर्व्यास: सत्यवतीसुतः । नागायुतसमप्राणो विद्वान् राजर्षिसत्तम:
వైశంపాయనుడు పలికెను—తల్లి మాటలు విని సత్యవతీ సుతుడు వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు—“అమ్మా! పుట్టబోయే వాడు పదివేల ఏనుగుల బలంతో సమానమైన బలవంతుడు, విద్యావంతుడు, రాజర్షులలో శ్రేష్ఠుడు, మహాభాగ్యశాలి, మహాపరాక్రమశాలి, అత్యంత బుద్ధిమంతుడు అవుతాడు; ఆ మహాత్మునికి వంద మంది కుమారులూ కలుగుతారు.”
Verse 9
महाभागो महावीर्यों महाबुद्धिर्भविष्यति । तस्य चापि शत पुत्रा भविष्यन्ति महात्मन:
“అతడు మహాభాగ్యశాలి, మహావీర్యశాలి, మహాబుద్ధిమంతుడు అవుతాడు; ఆ మహాత్మునికి వంద మంది కుమారులూ కలుగుతారు.”
Verse 10
कि तु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति । तस्य तद् वचन श्रुत्वा माता पुत्रमथाब्रवीत्
“కానీ తల్లి వైపు లోపం కారణంగా అతడు నిశ్చయంగా అంధుడిగానే పుడతాడు.” ఆ మాటలు విని తల్లి తన కుమారునితో ఇలా పలికింది.
Verse 11
नान्ध: कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन । ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितृणां वंशवर्धनम्
“తపోధనుడా! కురువంశానికి అంధుడు రాజుగా ఉండటం తగదు—అతడు బంధువుల వంశాన్ని కాపాడేవాడు, పితృవంశాన్ని వృద్ధి చేసేవాడు కావాలి.”
Verse 12
द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमहसि । “किंतु माताके दोषसे वह बालक अन्धा ही होगा।” व्यासजीकी यह बात सुनकर माताने कहा--“तपोधन! कुरुवंशका राजा अन्धा हो यह उचित नहीं है। अतः कुरुवंशके लिये दूसरा राजा दो
“కాబట్టి కురువంశానికి రెండవ రాజును ప్రసాదించండి.” అని చెప్పి మహాయశస్వి వ్యాసుడు “తథాస్తు” అని ప్రతిజ్ఞ చేసి అక్కడి నుండి బయలుదేరెను.
Verse 13
सापि कालेन कौसल्या सुषुवे<न्ध॑ तमात्मजम् । पुनरेव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः
వైశంపాయనుడు పలికెను—కాలక్రమేణ కౌసల్య కూడా ఆ అంధ కుమారుని ప్రసవించింది. ఆపై దేవి సత్యవతి తన రెండవ కోడలిని బోధించి, మునుపటివలె నియోగార్థం మహర్షి వ్యాసుని ఆహ్వానించింది. అదే విధానంతో మహర్షి అంబాలికను సమీపించాడు; ఆయనను చూచిన వెంటనే ఆమె కూడా కాంతిహీనమై పాండువర్ణంలా పాలిపోయింది, ఓ భారతా।
Verse 14
ऋषिमावाहयत् सत्या यथा पूर्वमरिंदम । ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्तामपद्यत
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ అరిం దమా! సత్య (సత్యవతి) మునుపటివలె ఋషిని ఆహ్వానించింది. ఆపై అదే విధానంతో మహర్షి ఆమెను (నియోగార్థం) సమీపించాడు।
Verse 15
अम्बालिकामथाभ्यागादृषिं दृष्टवा च सापि तम् । विवर्णा पाण्ड्संकाशा समपद्यत भारत
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు అంబాలిక ముందుకు వచ్చింది; ఆ ఋషిని చూచిన వెంటనే ఆమె కూడా, ఓ భారతా, వర్ణహీనమై పాండువర్ణంలా పాలిపోయింది।
Verse 16
तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य भारत । व्यास: सत्यवतीपुत्र इदं वचनमत्रवीत्,जनमेजय! उसे भयभीत, विषादग्रस्त तथा पाण्डु-वर्णकी-सी देख सत्यवतीनन्दन व्यासने यों कहा--
ఓ భారతా! ఆమెను భయభ్రాంతురాలిగా, పాండువర్ణంలా పాలిపోయినదిగా, విషణ్ణగా చూచి సత్యవతీ పుత్రుడు వ్యాసుడు ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 17
यस्मात् पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं॑ प्रेक्ष्य मामिह । तस्मादेष सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति,“अम्बालिके! तुम मुझे विरूप देखकर पाण्डुवर्णकीसी हो गयी थीं, इसलिये तुम्हारा यह पुत्र पाण्डु रंगका ही होगा
ఇక్కడ నన్ను విరూపంగా చూచి నీవు పాండుత్వాన్ని పొందితివి; అందువల్ల నీ ఈ కుమారుడు నిశ్చయంగా పాండువర్ణుడే అవుతాడు।
Verse 18
नाम चास्यैतदेवेह भविष्यति शुभानने । इत्युक्त्वा स निरक्रामद् भगवानृषिसत्तम:,'शुभानने! इस बालकका नाम भी संसारमें 'पाण्ड” ही होगा।” ऐसा कहकर मुनिश्रेष्ठ भगवान् व्यास वहाँसे निकल गये
వైశంపాయనుడు పలికెను— “శుభాననే! ఈ బాలుని పేరు ఈ లోకంలో నిశ్చయంగా ‘పాండు’గానే ఉంటుంది.” అని చెప్పి ఋషిశ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ వ్యాసుడు అక్కడి నుండి నిష్క్రమించాడు.
Verse 19
ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमथाब्रवीत् । शशंस स पुनर्मात्रि तस्य बालस्य पाण्डुताम्
అతడు బయటకు వచ్చినదాన్ని చూసి సత్యా (సత్యవతి) తన కుమారునితో పలికింది. అప్పుడు వ్యాసుడు మళ్లీ తన తల్లికి ఆ బాలుడు పాండువర్ణుడని తెలిపాడు.
Verse 20
त॑ माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत । तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत,उसके बाद सत्यवतीने पुनः एक दूसरे पुत्रके लिये उनसे याचना की। महर्षिने “बहुत अच्छा” कहकर माताकी आज्ञा स्वीकार कर ली
ఆపై తల్లి మళ్లీ ఇంకొక కుమారుని కోసం యాచించింది. మహర్షి ఆమెతో “తథాస్తు” అని పలికి తల్లి కోరికను అంగీకరించాడు.
Verse 21
ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत् । पाण्डुं लक्षणसम्पन्नं दीप्यमानमिव श्रिया,तदनन्तर देवी अम्बालिकाने समय आनेपर एक पाण्डुवर्णके पुत्रको जन्म दिया। वह अपनी दिव्य कान्तिसे उद्धासित हो रहा था
ఆపై సమయం వచ్చినప్పుడు ఆ దేవి పాండు అనే కుమారుని ప్రసవించింది—శుభలక్షణసంపన్నుడై, శ్రీ (లక్ష్మి) తేజస్సుతో వెలిగిపోతున్నవాడివలె ఉన్నాడు.
Verse 22
यस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पज्च पाण्डवा: | ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत्
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ పాండుని కుమారులుగా మహాధనుర్ధరులైన ఐదుగురు పాండవులు జన్మించారు. అనంతరం ఋతుకాలం వచ్చినప్పుడు సత్యవతి తన పెద్ద కోడలు అంబికను మళ్లీ వ్యాసుని వద్దకు పంపేందుకు నియమించింది.
Verse 23
सा तु रूपं च गन्धं च महर्षे: प्रविचिन्त्य तम् । नाकरोदू वचन देव्या भयात् सुरसुतोपमा
కానీ దేవకన్యలా సుందరమైన అంబిక మహర్షి యొక్క కుత్సిత రూపం, దుర్గంధాన్ని తలచి భయంతో దేవి సత్యవతీ ఆజ్ఞను పాటించలేదు.
Verse 24
ततः स्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाप्सरोपमाम् | प्रेषयामास कृष्णाय तत: काशिपते: सुता
అప్పుడు కాశిపతి కుమార్తె అంబిక తన దాసిని తన ఆభరణాలతో అప్సరలా అలంకరించి కృష్ణుడు (వ్యాసుడు) వద్దకు పంపింది.
Verse 25
सा तमृषिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्पाभिवाद्य च । संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह
మహర్షి వచ్చినప్పుడు ఆ దాసి ముందుకు వెళ్లి స్వాగతించి నమస్కరించింది; అనుమతి లభించిన తరువాత శయ్యపై కూర్చొని, గౌరవంతో సేవా-పూజలు చేయసాగింది.
Verse 26
कामोपभोगेन रहस्तस्यां तुष्टिमगादृषि: । तया सहोषितो राजन् महर्षि: संशितव्रत:
ఏకాంతంలో ఆమెతో కామోపభోగం చేసి ఋషి ఎంతో తృప్తి పొందాడు. రాజా! కఠిన వ్రతధారి మహర్షి ఆమెతో కలిసి నివసించి (శయనించి) లేచాడు.
Verse 27
उत्तिष्ठन्नब्रवीदेनाम भुजिष्या भविष्यसि । अयं च ते शुभे गर्भ: श्रेयानुदरमागत: । धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वर:
లేచి ఋషి ఆమెతో ఇలా అన్నాడు—“శుభే! ఇక నీవు దాసి కావు. నీ గర్భంలో అత్యంత శ్రేష్ఠమైన శిశువు ప్రవేశించాడు. అతడు లోకంలో ధర్మాత్ముడై, సమస్త బుద్ధిమంతులలో అగ్రగణ్యుడవుతాడు.”
Verse 28
स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मज: । धृतराष्ट्रस्य वै भ्राता पाण्डोश्वैव महात्मन:
అప్పుడు విదురుడు అనే పేరుగల కుమారుడు జన్మించాడు; అతడు కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుని పుత్రుడు. ఒకే తండ్రి గలవాడైనందున అతడు రాజు ధృతరాష్ట్రునికీ మహాత్ముడు పాండువుకీ సహోదరుడు.
Verse 29
धर्मो विदुररूपेण शापात् तस्य महात्मन: । माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञ: कामक्रोधविवर्जित:
మహాత్ముడు మాండవ్యుని శాపఫలంగా సాక్షాత్తు ధర్మరాజే విదురరూపంలో జన్మించాడు. అతడు అర్థతత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు, కామక్రోధాలకు అతీతుడు.
Verse 30
कृष्णद्वैपायनो5प्येतत् सत्यवत्यै न््यवेदयत् । प्रलम्भमात्मनश्वैव शूद्राया: पुत्रजन्म च
కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుడు ఈ సంగతులన్నీ సత్యవతికి కూడా తెలియజేశాడు. తనపై జరిగిన మోసాన్ని, అలాగే శూద్ర దాసి గర్భంలో నుంచే కుమారుడు జన్మించనున్న ఫలితాన్ని వెల్లడించాడు.
Verse 31
स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च । तस्यै गर्भ समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत
ఇలా తల్లి ఆజ్ఞను నెరవేర్చడం ద్వారా వ్యాసుడు ధర్మబాధ్యతను తీర్చుకున్నాడు. తరువాత మళ్లీ తన తల్లి సత్యవతిని కలసి, గర్భధారణ జరిగినదని తెలియజేసి, అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు.
Verse 32
एते विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्ैपयायनादपि । जज्षिरे देवगर्भाभा: कुरुवंशविवर्धना:
విచిత్రవీర్యుని క్షేత్రంలో ద్వైపాయన వ్యాసుని ద్వారా ఈ కుమారులు జన్మించారు—దేవసంతానంలా ప్రకాశిస్తూ—కురువంశాన్ని వృద్ధి పరచువారు.
Verse 104
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वर्में सत्यवती- उपदेशविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వాంతర్గత సంభవపర్వములో సత్యవతీ ఉపదేశవిషయక నూట నాలుగవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 105
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि विचित्रवीर्यसुतोत्पत्तौ पञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వములో సంభవపర్వమందు విచిత్రవీర్యుని సుతోత్పత్తి విషయక నూట ఐదవ అధ్యాయం।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a governance dilemma of duty-balancing: how a ruler should distribute personally acquired wealth to elders, advisors, and allies while simultaneously relocating to a forest mode of life without destabilizing courtly obligations and social order.
Authority is shown as relational and accountable: prosperity and power are ethically validated through honoring elders, supporting counselors, and sustaining institutions, even when one’s lifestyle shifts away from the political center.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter’s function is archival and causal—recording actions (gifts, rites, residence change, and marriage arrangements) that establish social legitimacy and narrative continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.