Shloka 75
Āṇīmāṇḍavya–Upākhyāna
The Account of Āṇīmāṇḍavya and the Birth of Vidura
(सूतं भूयो5पि संतप्त आह्वयामास वै पितु: ।। सूतस्तु कुरुमुख्यस्थ उपयातस्तदाज्ञया । तमुवाच महाप्राज्ञो भीष्मो वै सारथिं पितु: ।। उसके बाद भी दु:खसे दुःखी देवव्रतने पिताके सारथिको बुलाया। राजकुमारकी आज्ञा पाकर कुरुराज शान्तनुका सारथि उनके पास आया। तब महाप्राज्ञ भीष्मने पिताके सारथिसे पूछा। भीष्म उवाच त्वं सारथे पितुर्महां सखासि रथयुग् यतः । अपि जानासि यदि वै कस्यां भावो नृपस्य तु ।। यथा वक्ष्यसि मे पृष्ट: करिष्ये न तदन्यथा । भीष्म बोले--सारथे! तुम मेरे पिताके सखा हो, क्योंकि उनका रथ जोतनेवाले हो। क्या तुम जानते हो कि महाराजका अनुराग किस स्त्रीमें है? मेरे पूछनेपर तुम जैसा कहोगे, वैसा ही करूँगा, उसके विपरीत नहीं करूँगा। यूत उवाच दाशकन्या नरश्रेष्ठ तत्र भाव: पितुर्गतः । वृतः स नरदेवेन तदा वचनमत्रवीत् ।। योअस्यां पुमान् भवेद् गर्भ: स राजा त्वदनन्तरम् | नाकामयत त॑ दातुं पिता तव वरं तदा ।। स चापि निश्चयस्तस्य न च दद्यामतोडन्यथा । एवं ते कथितं वीर कुरुष्व यदनन्तरम् ।।) सूत बोला--नरश्रेष्ठ] एक धीवरकी कन्या है, उसीके प्रति आपके पिताका अनुराग हो गया है। महाराजने धीवरसे उस कन्याको माँगा भी था, परंतु उस समय उसने यह शर्त रखी कि “इसके गर्भसे जो पुत्र हो, वही आपके बाद राजा होना चाहिये।” आपके पिताजीके मनमें धीवरको ऐसा वर देनेकी इच्छा नहीं हुई। इधर उसका भी पक्का निश्चय है कि यह शर्त स्वीकार किये बिना मैं अपनी कन्या नहीं दूँगा। वीर! यही वृत्तान्त है, जो मैंने आपसे निवेदन कर दिया। इसके बाद आप जैसा उचित समझें, वैसा करें। ततो देवव्तो वृद्धै: क्षत्रियै:ः सहितस्तदा | अभिगम्य दाशराजं कन्यां वत्रे पितु: स्वयम्,यह सुनकर कुमार देवव्रतने उस समय बूढ़े क्षत्रियोंक साथ निषादराजके पास जाकर स्वयं अपने पिताके लिये उसकी कन्या माँगी
sūta uvāca
sūtaṃ bhūyo 'pi saṃtapta āhvayāmāsa vai pituḥ | sūtastu kurumukhyastha upayātastadājñayā | tamuvāca mahāprājño bhīṣmo vai sārathiṃ pituḥ ||
bhīṣma uvāca
tvaṃ sārathe piturmahān sakhāsi rathayug yataḥ | api jānāsi yadi vai kasyāṃ bhāvo nṛpasya tu | yathā vakṣyasi me pṛṣṭaḥ kariṣye na tadanyathā ||
sūta uvāca
dāśakanyā naraśreṣṭha tatra bhāvaḥ pitur gataḥ | vṛtaḥ sa naradevena tadā vacanamatravīt ||
yo 'syāṃ pumān bhaved garbhaḥ sa rājā tvadanantaram | nākāmayata taṃ dātuṃ pitā tava varaṃ tadā | sa cāpi niścayastasya na ca dadyāmatonyathā | evaṃ te kathitaṃ vīra kuruṣva yadanantaram ||
tato devavrato vṛddhaiḥ kṣatriyaiḥ sahitastadā | abhigamya dāśarājaṃ kanyāṃ vavre pituḥ svayam ||
అయినా దుఃఖంతో తపించిన దేవవ్రతుడు తన తండ్రి సారథిని మరల పిలిపించాడు. యువరాజు ఆజ్ఞతో రాజు శాంతనువు సారథి అక్కడికి వచ్చాడు. అప్పుడు మహాప్రాజ్ఞుడైన భీష్ముడు అతనిని ప్రశ్నించాడు— భీష్ముడు అన్నాడు—“సారథీ! నీవు నా తండ్రికి సన్నిహిత మిత్రుడివి; ఎందుకంటే నీవే ఆయన రథాన్ని జూస్తావు. రాజుకు ఏ స్త్రీపై అనురాగం నిలిచిందో నీకు తెలుసా? నేను అడిగినదానికి నీవు చెప్పినట్లే నేను చేస్తాను—ఇతరథా కాదు.” సారథి చెప్పాడు—“నరశ్రేష్ఠా! ఒక మత్స్యకారుని కుమార్తెపై మీ తండ్రి హృదయం వెళ్లింది. రాజు ఆమెను కోరగా, ఆ మత్స్యకారుడు ఈ షరతు పెట్టాడు—‘ఆమె గర్భంలో పుట్టే కుమారుడే మీ తరువాత రాజు కావాలి.’ మీ తండ్రి ఆ వరం ఇవ్వదలచలేదు. కానీ అతడు కూడా దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడు—ఆ షరతు లేకుండా కుమార్తెను ఇవ్వను. వీరా! ఇదే నేను తెలిపిన వృత్తాంతం; ఇక మీరు యథోచితం అనుకున్నది చేయండి.” ఇది విని దేవవ్రతుడు వృద్ధ క్షత్రియులతో కలిసి దాశరాజుని వద్దకు వెళ్లి, తన తండ్రి కోసం ఆ కన్యను స్వయంగా కోరాడు।
यूत उवाच
Educational Q&A
The passage frames an ethical dilemma: a king’s personal desire conflicts with dynastic stability and rightful succession. Devavrata’s response (soon culminating in a vow) exemplifies extreme filial duty and commitment to perceived dharma, while also raising questions about the costs of subordinating personal life and political prudence to a single moral resolve.
Devavrata summons his father’s charioteer to learn why King Śāntanu is troubled. The charioteer reveals that the king loves a fisherman’s daughter, but her father demands that her future son inherit the throne after Śāntanu. Śāntanu hesitates to displace Devavrata’s claim. Devavrata then goes to the fisherman-chief to negotiate for the maiden on his father’s behalf.