Shloka 66
अनुक्रमणिकाध्यायः (Anukramaṇikā Adhyāya) — Invocation, Narrator Frame, and Textual Scope
ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगै:ः सह । ऋचो यजूषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च,ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र--इन चारों वर्णोंके कर्तव्यका विधान, पुराणोंका सम्पूर्ण मूलतत्त्व भी प्रकट हुआ है। तपस्या एवं ब्रह्मचर्यके स्वरूप, अनुष्ठान एवं फलोंका विवरण, पृथ्वी, चन्द्रमा, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र, तारा, सत्ययुग, त्रेता, द्वापर, कलियुग--इन सबके परिमाण और प्रमाण, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और इनके आध्यात्मिक अभिप्राय और अध्यात्मशास्त्रका इस ग्रन्थमें विस्तारसे वर्णन किया गया है
grahanakṣatratārāṇāṃ pramāṇaṃ ca yugaiḥ saha | ṛco yajūṃṣi sāmāni vedādhyātmaṃ tathaiva ca |
ఈ గ్రంథంలో గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, తారల ప్రమాణాలు మరియు యుగాల కాలపరిమాణాలు వివరించబడ్డాయి. ఋగ్వేద ఋచలు, యజుర్వేద యజుష్ మంత్రాలు, సామవేద సామగానాలు—వాటి అంతర్లీన ఆధ్యాత్మిక తాత్పర్యంతో సహా విస్తారంగా ప్రతిపాదించబడ్డాయి. అంతేకాక బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర—ఈ నాలుగు వర్ణాల కర్తవ్యవిధానం, పురాణాల మూలతత్త్వం, తపస్సు మరియు బ్రహ్మచర్య స్వరూపం, అనుష్ఠానాలు మరియు ఫలాలు, అలాగే భూమి-చంద్ర-సూర్యాది ప్రమాణాలు—ఇవన్నీ ఇక్కడ సమగ్రంగా చెప్పబడ్డాయి.
Educational Q&A
The verse highlights the Mahābhārata’s claim to encyclopedic scope: it links dharma and human conduct to a larger order—cosmic measurements (time and celestial cycles) and the Vedas’ outward forms and inward spiritual meaning—implying that ethical life is best understood within a well-ordered vision of the universe and revelation.
In the opening catalog of the work’s contents (Adi Parva’s introductory section), the text enumerates subjects treated in the Mahābhārata, here emphasizing astronomy/cosmology (planets, stars, yugas) and Vedic materials (Ṛk, Yajus, Sāman) together with their adhyātma—its inner, spiritual interpretation.