Shloka 29
अनुक्रमणिकाध्यायः (Anukramaṇikā Adhyāya) — Invocation, Narrator Frame, and Textual Scope
(पुण्ये हिमवत: पादे मध्ये गिरिगुहालये । विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रित: ।। शुचि: सनियमो व्यास: शान्तात्मा तपसि स्थित: । भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम् ।। प्रविश्य योगं ज्ञानेन सो5पश्यत् सर्वमन्ततः ।) हिमालयकी पवित्र तलहटीमें पर्वतीय गुफाके भीतर धर्मात्मा व्यासजी स्नानादिसे शरीर-शुद्धि करके पवित्र हो कुशका आसन बिछाकर बैठे थे। उस समय नियमपालनपूर्वक शान्तचित्त हो वे तपस्यामें संलग्न थे। ध्यानयोगमें स्थित हो उन्होंने धर्मपूर्वक महाभारत- इतिहासके स्वरूपका विचार करके ज्ञानदृष्टिद्वारा आदिसे अन्ततक सब कुछ प्रत्यक्षकी भाँति देखा (और इस ग्रन्थका निर्माण किया)। निष्प्रभेडस्मिन् निरालोके सर्वतस्तमसावृते । बृहदण्डम भूदेक॑ प्रजानां बीजमव्ययम्,सृष्टिके प्रारम्भमें जब यहाँ वस्तुविशेष या नामरूप आदिका भान नहीं होता था, प्रकाशका कहीं नाम नहीं था, सर्वत्र अन्धकार-ही-अन्धकार छा रहा था, उस समय एक बहुत बड़ा अण्ड प्रकट हुआ, जो सम्पूर्ण प्रजाओंका अविनाशी बीज था
puṇye himavataḥ pāde madhye giriguhālaye | viśodhya dehaṃ dharmātmā darbhasaṃstaram āśritaḥ || śuciḥ sa-niyamo vyāsaḥ śāntātmā tapasi sthitaḥ | bhāratasyetihāsasya dharmeṇānvīkṣya tāṃ gatim || praviśya yogaṃ jñānena so 'paśyat sarvam antataḥ | niṣprabhe 'smin nirāloke sarvatas tamasāvṛte | bṛhad aṇḍam abhūd ekaṃ prajānāṃ bījam avyayam ||
హిమవంతుని పవిత్ర పాదదేశంలో, పర్వతగుహలో, ధర్మాత్ముడైన వ్యాసుడు దేహశుద్ధి చేసుకొని దర్భాసనంపై ఆసీనుడయ్యాడు. శుచిగా, నియమనిష్ఠగా, శాంతమనస్సుతో తపస్సులో స్థితుడై ఉన్నాడు. ధర్మానుసారంగా భారత ఇతిహాసపు గతి-తత్త్వాన్ని విచారించి, జ్ఞానబలంతో యోగంలో ప్రవేశించి, ఆదినుండి అంతం వరకు అన్నిటినీ ప్రత్యక్షమై ఉన్నట్లు దర్శించాడు. అలాగే ఆ ఆదికాలంలో, లోకం కాంతిలేని, వెలుగులేని, చుట్టూ అంధకారంతో కప్పబడి ఉన్నప్పుడు—ఒక మహావిశాల అండం ప్రత్యక్షమైంది; అది సమస్త ప్రాణుల అవినాశీ బీజమైంది.
Educational Q&A
The passage presents ethical authorship: sacred history should be approached through purity, discipline, austerity, and a dharma-guided intellect. Vyāsa’s ‘seeing’ is framed as yogic knowledge—suggesting that truthful narration and moral insight arise from inner restraint and contemplative clarity.
Vyāsa, seated in a Himalayan cave on a darbha-grass seat, purifies himself and enters meditative yoga. Through jñāna he comprehends the Bhārata story from beginning to end. The text then shifts to a cosmogonic scene: in primordial darkness a single vast cosmic egg appears as the imperishable seed of all beings.