दर्शपूर्णमास-प्रकरणम् (सांनाय्य-प्रायाज-सामिधेनी-आघार-प्रवर-निवीतादि-विधयः)
TS 2.5 functions as a dense operational node in the Śrauta calendar by formalizing the monthly hinge between amāvāsyā and paurṇamāsī. It integrates mythic etiologies (arthavāda) with executable vidhi: the Sānnāyya logic of “milk-to-Soma” equivalence, the metrical engineering of Sāmidhenī recitations, and the spatial-temporal choreography of āghāra and priestly selection (pravaravaraṇa). The prapāṭhaka also encodes ritual geometry: triadic repetitions map to the three worlds and three vital currents; fifteenfold structures map to half-month nights; and the alternation of new/full moon becomes a calendrical “vehicle” (devaratha) for ascent. By embedding social typologies (kṣatra/viś/brahman) into stoma-count and chandas choices, it links polity to liturgical form. Overall, TS 2.5 is a procedural bridge-text: it turns cosmology into repeatable monthly action with explicit safeguards against mis-sequencing and mis-addressed speech.
Mantra 1
त्वष्टा हतपुत्रो वीन्द्रं सोमम् आहरत् । तस्मिन्न् इन्द्र उपहवम् ऐच्छत । तं नोपाह्वयत । पुत्रं मेऽवधीः इति । स यज्ञवेससं कृत्वा प्रासहा सोमम् अपिबत् । तस्य यद् अत्यसिष्यत तत् त्वष्टाहवनीयम् उप प्रावर्तयत् । स्वाहेन्द्रसत्रुर् वर्धस्वेति । यद् अवर्तयत् तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम् । यद् अब्रवीत् स्वाहेन्द्रसत्रुर् वर्धस्वेति तस्माद् अस्य …
త్వష్టా, తన కుమారుడు హతుడైనవాడు, ఇంద్రునికి సోమాన్ని తీసుకొచ్చాడు. ఆ సోమంలో ఇంద్రుడు ఉపహ్వం (ఆహ్వానం) కోరాడు; కానీ అతడు అతనిని ఆహ్వానించలేదు—“నీవు నా కుమారుణ్ని చంపావు” అని. అప్పుడు అతడు యజ్ఞవేషం/ఆవరణం ధరించి బలవంతంగా సోమాన్ని తాగాడు. అందులో మిగిలిన (అత్యసిష్యత) భాగాన్ని ట్వష్టా ఆహవనీయ అగ్నిలో ప్రవర్తింపజేసి, “స్వాహా! ఇంద్రశత్రు, వృద్ధి చెందు!” అని అన్నాడు. అతడు ప్రవర్తింపజేసినదే వృత్రుని ‘వృత్రత్వం’ (వృత్ర-భావం) అయింది; అలాగే అతడు అన్న “స్వాహా! ఇంద్రశత్రు, వృద్ధి చెందు!” అన్న మాట నుంచే (ఆ ఫలితం కలిగింది).
Mantra 2
इन्द्रः सत्रुर् अब्ʰअवत् स सम्ब्ʰअवन्न् अग्नीषोमाव् अब्ʰइ सम् अब्ʰअवत् स इषुमात्रमिषुमात्रं विष्वङ्ङ् अवर्द्ʰअत स इमाम् लोकान् अव्र्णोत् यद् इमाम् लोकान् अव्र्णोत् तद् व्र्त्रस्य व्र्त्रत्वम् तस्माद् इन्द्रो ऽबिब्ʰएत् स प्रजापतिम् उपाद्ʰआवत् सत्रुर् मे ऽजनीति तस्मै वज्रं सिक्त्वा प्रायच्ʰअत् एतेन जहीति तेनाब्ʰय् आयत ताव् अब्रूताम् अग्नीषोमौ मा
ఇంద్రుడు ప్రత్యర్థి (శత్రువు) అయ్యాడు; అతడు జన్మించాడు. అతడు అగ్ని–సోములతో కలిసి ముందుకు సాగాడు. బాణమాత్రం బాణమాత్రంగా చేస్తూ అన్ని దిశలలో విస్తరించాడు. ఈ లోకాలను తన అధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాడు. ఈ లోకాలను అతడు అధీనంలోకి తెచ్చుకున్నదే వృత్రుని ‘వృత్రత్వం’ (వృత్రుడిగా ఉండే స్వభావం) అయింది. అందుచేత ఇంద్రుడు భయపడ్డాడు. “నాకు ఒక ప్రత్యర్థి పుట్టాడు” అని చెప్పి ప్రజాపతిని ఆశ్రయించి పరుగెత్తాడు. ప్రజాపతి అతనికోసం వజ్రాన్ని పోసి ఇచ్చి, “ఇదితో ఇతనిని చంపు” అన్నాడు. అతడు దానితో అతనిపై దూసుకొచ్చాడు. అప్పుడు అగ్ని–సోములు, “మాపై దాడి చేయకు” అని అన్నారు.
Mantra 3
प्र हार् आवम् अन्तः स्व इति मम वै युवं स्त्ʰअ इत्य् अब्रवीन् माम् अब्ʰय् एतम् इति तौ ब्ʰआगद्ʰएयम् ऐच्ʰएताम् ताब्ʰयाम् एतम् अग्नीषोमीयम् एकादसकपालम् पूर्णमासे प्रायच्ʰअत् ताव् अब्रूताम् अब्ʰइ संदष्टौ वै स्वो न सक्नुव ऐतुम् इति स इन्द्र आत्मनः सीतरूराव् अजनयत् तच् च्ʰईतरूरयोर् जन्म य एवं सीतरूरयोर् जन्म वेद
Mantra 4
नैनं सीतरूरौ हतस् ताभ्याम् एनम् अभ्य् अनयत् । तस्माज् जञ्जभ्यमानाद् अग्नीषोमौ निर् अक्रामताम् । प्राणापानौ वा एनं तद् अजहिताम् । प्राणो वै दक्षो ऽपानः क्रतुस् । तस्माज् जञ्जभ्यमानो ब्रूयात् मयि दक्षक्रतू इति । प्राणापानाव् एवात्मन् धत्ते सर्वम् आयुर् एति । स देवता व्रत्रान् निर्हूय वार्त्रघ्नं हविः पूर्णमासे निर् अवपत् । घ्नन्ति वा एनम् पूर्णमास आ ॥
అతనిని ‘సీత’ (చలి) చంపలేదు; ‘ఊరు’ (వేడి) కూడా చంపలేదు; ఆ రెండింటి ద్వారా (అగ్ని–సోములు) అతనిని తమవైపు తీసుకువచ్చారు. అందుచేత అతడు పళ్ళు కరచుకుంటూ ఉన్నప్పుడు అగ్ని–సోములు అతనిలోనుండి బయటకు వచ్చారు. నిజానికి వారు అతని ప్రాణ–అపానాలను మాత్రమే విడిచిపెట్టారు. ప్రాణమే ‘దక్ష’, అపానమే ‘క్రతు’; కాబట్టి పళ్ళు కరచుకునేవాడు “నాలో దక్ష–క్రతులు ఉన్నాయి” అని చెప్పాలి. అతడు తనలో ప్రాణ–అపానాలను స్థాపించుకొని సంపూర్ణ ఆయుష్షును పొందుతాడు. ఆ దేవుడు వృత్రులను తరిమివేసి ‘వార్త్రఘ్న’ హవిసును పూర్ణమాసంలో బయట ఉంచి/అర్పించాడు. పూర్ణమాసంలో వారు అతనిని హతమార్చుతారు…
Mantra 5
अमावास्यायाम् प्याययन्ति तस्माद् वार्त्रघ्नी पूर्णमासे ऽनूच्येते वर्धन्वती अमावास्यायाम् तत् संस्थाप्य वार्त्रघ्नं हविर् वज्रम् आदाय पुनर् अभ्य् आयत ते अब्रूतां द्यावापृथिवी मा प्र हार् आवयोर् वै स्रित इति ते अब्रूताम् वरं वृणावहै नक्षत्रविहिताहम् असानीत्य् असाव् अब्रवीच् चित्रविहिताहम् इतीयम् तस्मान् नक्षत्रविहितासौ चित्रविहिते ऽयम् य एवं द्यावापृथिव्योः
అమావాస్యలో (దానిని) పుష్టి చేస్తారు; అందుచేత ‘వార్త్రఘ్నీ’ (వృత్రహంత్రీ) ఋచలు పూర్ణమాసంలో అనూచ్య (అనువాచనం) చేయబడతాయి; అమావాస్యలో అవి వృద్ధినిచ్చేవి (వృద్ధన్వతీ) అవుతాయి. తరువాత అమావాస్యలో దానిని స్థాపించి, ‘వార్త్రఘ్న’ హవిసు—వజ్రాన్ని—తీసుకొని అతడు మళ్లీ ముందుకు సాగాడు. అప్పుడు ద్యావా–పృథివీ, “మాపై దాడి చేయకు; అతడు మా ఇద్దరిలోనే ఆశ్రితుడై ఉన్నాడు” అన్నారు. అప్పుడు వారు, “వరాన్ని ఎంచుకుందాం: నేను నక్షత్ర-విహిత (నక్షత్రాలచే నియతమైనవాడు) అవుతాను” అన్నారు. ఆమె, “నేను చిత్ర-విహిత అవుతాను” అంది. అందుచేత అతడు (ద్యౌః) నక్షత్ర-విహితుడు; ఇది (పృథివీ) చిత్ర-విహిత—ఇలా ద్యావా–పృథివీ విషయాన్ని తెలిసినవాడు…
Mantra 6
वरं वेदैनं वरो गच्छति । स आभ्याम् एव प्रसूत इन्द्रो वृत्रम् अहन् । ते देवा वृत्रं हत्वाग्नीषोमाव् अब्रुवन्—हव्यं नो वहतम् इति । ताव् अब्रूताम्—अपतेजसौ वै त्यौ; वृत्रे वै त्ययोस् तेज इति । तेऽब्रुवन्—क इदम् अच्छैतीति । गौर् इत्य् अब्रुवन् । गौर् वाव सर्वस्य मित्रम् इति साब्रवीत् ॥
(అగ్ని–సోములు:) ‘మాకు వరం ఎంచుకో’ అన్నారు. ఆమె (గో) అతని దగ్గరకు వెళ్తుంది; ఆమె ఆ ఇద్దరివలనేగాని ప్రసూతి. ఇంద్రుడు వృత్రుణ్ని వధించాడు. వృత్రుణ్ని చంపిన తరువాత దేవతలు అగ్ని–సోములను—‘మాకు హవ్యాన్ని మోసుకురండి’ అన్నారు. వారు ఇద్దరూ—‘వృత్రుని వల్ల మేము తేజస్సు కోల్పోయాం; మా తేజస్సు వృత్రునిలోనే ఉంది’ అన్నారు. దేవతలు—‘ఇది ఎవరు వస్తున్నారు?’ అన్నారు. ‘గో’ అన్నారు. (గో) ‘గోవే అందరికీ మిత్రం’ అని చెప్పింది.
Mantra 7
वरं व्र्णै मय्येव सतोऽभयेन भुञ्जाध्वा इति । तद् गौर् आहरत् । तस्माद् गवि सतोऽभयेन भुञ्जते । एतद् वा अग्नेस् तेजो यद् घृतम् । एतत् सोमस्य यत् पयः । य एवम् अग्नीषोमयोस् तेजो वेद तेजस्व्य् एव भवति । ब्रह्मवादिनो वदन्ति किंदेवत्यम् पौर्णमासम् इति । प्राजापत्यम् इति ब्रूयात् । तेनेन्द्रं ज्येष्ठं पुत्रं निरवासाययद् इति । तस्माज् ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति ।
ఆమె అన్నది—‘నేను వరం ఎంచుకుంటాను: నాలో స్థితుడైనవాడు నిర్భయంగా భోగించుగాక.’ ఆ (వరాన్ని) గో తెచ్చింది; అందుకే గోవులో ఉన్నదాన్ని (అంటే పాలు మొదలైనవి) నిర్భయంగా భోగిస్తారు. ఘృతమే అగ్నికి తేజస్సు; పయస్సు (పాలు) సోమునికి తేజస్సు. ఈ విధంగా అగ్ని–సోముల తేజస్సును తెలిసినవాడు తేజస్వియే అవుతాడు. బ్రహ్మవాదులు అంటారు—‘పౌర్ణమాసం ఏ దేవతకు సంబంధించినది?’—‘ప్రాజాపత్యం’ అని చెప్పాలి; ఎందుకంటే దాని ద్వారా ఇంద్రుణ్ని జ్యేష్ఠ పుత్రుడిగా (అధికారంలో) నిలవనీయకుండా చేశారు; అందుకే జ్యేష్ఠ పుత్రుణ్ని ఇదే (కర్మ) ద్వారా నిరవసాయితం (వంచితం) చేస్తారు.
Read Krishna Yajur Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.