काम्येष्टिपशुविधान-प्रपाठकः (देवतारूप-नियोजनम्)
TS 2.1 functions as a modular catalogue of kāmya applications, mapping desired outcomes (bhūti, grāma, prajā, anna, brahmavarcasa, victory, release from constraints) to devatā-alignment and offering-typology. The text repeatedly encodes a ritual-logic: the sacrificer ‘approaches’ (upadhāvati) the devatā with its ‘own share’ (svena bhāgadheyena), thereby transferring the devatā’s cosmic capacity into the sacrificer’s social and bodily sphere. Several anuvākas organize offerings by color/form as semiotic carriers of tejas/ruci (solar brilliance), prāṇa/apāna (vital polarity), and ahorātra (day-night generativity). The prapāṭhaka also embeds expiatory and restorative patterns (prāyaścitti motifs) and competitive/agonistic frames (spardhā, saṃgrāma), indicating its calendrical role as a decision-tree for selecting rite-variants across seasons and life-situations. In Shrauta geometry, it reads as a ‘routing layer’ connecting altar-space actions to macrocosmic correspondences.
Mantra 1
वषट्कारो वै गायत्रियै शिरोऽच्छिनत् । तस्यै रसः परापतत् । तम् बृहस्पतिरुपागृह्णात् । सा सितिपृष्ठा वसाभवत् । यो द्वितीयः परापतत् तम् मित्रावरुणावुपागृह्णीताम् । सा द्विरूपा वसाभवत् । यस् तृतीयः परापतत् तं विश्वे देवाः उपागृह्णन्त् । सा बहुरूपा वसाभवत् । यस् चतुर्थः परापतत् स पृथिवीं प्राविशत् । तम् बृहस्पतिरभि—
వషట్కారం గాయత్రి శిరస్సును ఛేదించింది; ఆమె రసం కింద పడిపోయింది. దానిని బృహస్పతి ఎత్తుకున్నాడు—అది ‘సితిపృష్ట’ (తెల్లని పృష్టభాగం గల) వసా (కొవ్వు) అయింది. రెండవది పడినదాన్ని మిత్ర-వరుణులు ఎత్తుకున్నారు—అది ద్విరూపా వసా అయింది. మూడవది పడినదాన్ని విశ్వే దేవులు ఎత్తుకున్నారు—అది బహురూపా వసా అయింది. నాల్గవది పడినది భూమిలో ప్రవేశించింది; దానిని బృహస్పతి అభి…
Mantra 2
अगृह्णात् अस्त्व् एवायं भोगायेति । स उक्षवसः समभवत् । यल् लोहितं परापतत् तद् रुद्र उपागृह्णात् । सा रौद्री रोहिणी वसाभवत् । बार्हस्पत्यां सितिपृष्ठाम् आ लभेत ब्रह्मवर्चसकामस् । बृहस्पतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति । स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति । ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति । छन्दसां वा एष रसो यद् वसा । रस इव खलु ॥
అతడు—“ఇది భోగార్థమే” అని అన్నాడు; అప్పుడు అది ఉక్షవసా (ఎద్దు వసా/కొవ్వు) అయింది. ఎర్రని భాగం పడిపోయింది; దానిని రుద్రుడు గ్రహించాడు; అదే రౌద్రీ ‘రోహిణీ’ వసా అయింది. బ్రహ్మవర్చస్సు (వేదతేజస్సు) కోరువాడు బార్హస్పత్య ‘సితిపృష్ట’ (తెల్లని వెన్నుప్రాంతం గల) పశువును ఆలంభన/ఆలభన చేయాలి. తన భాగధేయం (నియత భాగం) ద్వారా బృహస్పతిని ఆశ్రయిస్తాడు; ఆయనే అతనిలో బ్రహ్మవర్చస్సును స్థాపిస్తాడు; అతడు బ్రహ్మవర్చస్సు గలవాడవుతాడు. వసానే ఛందస్సుల రసం; నిజంగా అది రసం వంటిదే.
Mantra 3
वै ब्रह्मवर्चसम् छन्दसाम् एव रसेन रसम् ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्धे । मैत्रावरुणीं द्विरूपाम् आ लभेत वृष्टिकामः । मैत्रं वा अहर्वारुणी रात्रिः । अहोरात्राभ्यां खलु वै पर्जन्यो वर्षति । मित्रावरुणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति । ताव् एवास्मा अहोरात्राभ्यां पर्जन्यं वर्षयतः । छन्दसां वा एष रसः यद् वसा । रस इव खलु वै वृष्टिः । छन्दसाम् एव रसेन ।
అతడు ఛందస్సుల రసంతోనే బ్రహ్మవర్చస-రూప రసాన్ని తనలో నిలిపి/ఆవరించి ఉంచుకుంటాడు. వర్షం కోరుకునే (యజమాని) మైత్రావరుణీ ద్విరూపా (గావి)ని ఆలంభనం చేయాలి. మైత్రం దినం; వారుణీ రాత్రి; అహోరాత్రాల ద్వారానే పర్జన్యుడు వర్షిస్తాడు. అతడు తన భాగధేయంతోనే మిత్ర-వరుణులను సమీపిస్తాడు; వారే అహోరాత్రాల ద్వారా అతనికోసం పర్జన్యుని వర్షింపజేస్తారు. ‘వసా’ ఛందస్సుల రసం; వర్షమూ రసంలాంటిదే—కాబట్టి ఛందస్సుల రసంతో (అతడు) రసాన్ని (వర్షాన్ని) పొందుతాడు/స్థిరపరుస్తాడు.
Mantra 4
रसं वृष्टिम् अव रुन्द्धे । मैत्रावरुणीं द्विरूपाम् आ लभेत प्रजाकामः । मैत्रं वा अहर् वारुणी रात्रिः । अहोरात्राभ्यां खलु वै प्रजाः प्र जायन्ते । मित्रावरुणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति । ताव् एवास्मा अहोरात्राभ्यां प्रजां प्र जनयतः । छन्दसां वा एष रसो यद् वसा । रस इव खलु वै प्रजा । छन्दसाम् एव रसेन रसं प्रजाम् अव (…)
అతడు రసాన్ని, వృష్టిని వశం చేసుకుంటాడు. ప్రజలను కోరువాడు మైత్రావరుణీ ద్విరూప (ఇష్టి/ఆహుతి) ఆలంభనం చేయాలి. ‘మైత్ర’ దినం, ‘వారుణీ’ రాత్రి; అహోరాత్రాల నుంచే ప్రజలు జన్మిస్తారు. తన భాగధేయం ద్వారా అతడు మిత్ర-వరుణుల వద్దకు చేరుతాడు; వారే అతనికి అహోరాత్రాల ద్వారా ప్రజను జనింపజేస్తారు. ఛందస్సుల ఈ రసం—‘వసా’ (మేదస్సు); రసమే ప్రజ యొక్క (పోషణ/సారం) అన్నట్లే, ఛందస్సుల రసంతో అతడు ప్రజా-రసాన్ని వశం చేసుకుంటాడు.
Mantra 5
रुन्द्धे वैस्वदेवीम् बहुरूपाम् आ लभेत । अन्नकामस् वैस्वदेवं वा अन्नम् । विश्वान् एव देवान् स्वेन भागधेयेनोप धावति । ते एवास्मा अन्नम् प्र यच्छन्ति । अन्नाद एव भवति । छन्दसां वा एष रसः यद् वसा । रस इव खलु वा अन्नम् । छन्दसाम् एव रसेन रसम् अन्नम् अव रुन्द्धे । वैस्वदेवीम् बहुरूपाम् आ लभेत । ग्रामकामस् वैस्वदेवा वै …
అతడు వైశ్వదేవీ బహురూప (ఇష్టి/ఆహుతి) ద్వారా అన్నాన్ని వశం చేసుకుంటాడు. అన్నం కోరువాడు వైశ్వదేవీ బహురూపాన్ని ఆలంభనం (యజ్ఞంలో గ్రహించి అర్పించడం) చేయాలి; ఎందుకంటే వైశ్వదేవమే అన్నం. తన భాగధేయం (నియత యజ్ఞ-భాగం) ద్వారా అతడు సమస్త దేవతల వద్దకు చేరుతాడు; వారే అతనికి అన్నాన్ని ప్రసాదిస్తారు; అతడు అన్నవంతుడు అవుతాడు. ఛందస్సుల ఈ రసం—‘వసా’ (మేదస్సు); రసమే అన్నం అన్నట్లే, ఛందస్సుల రసంతో అతడు అన్న-రసాన్ని వశం చేసుకుంటాడు. కాబట్టి వైశ్వదేవీ బహురూపం ద్వారా అన్నాన్ని వశం చేసుకోవాలి. గ్రామం (నివాసం/పశుసంపద-సమృద్ధి) కోరువాడు వైశ్వదేవీ బహురూపాన్ని ఆలంభనం చేయాలి; ఎందుకంటే వైశ్వదేవులే (దానికి సాధనం).
Mantra 6
सजातास् विश्वान् एव देवान् स्वेन भागधेयेनोपधावति । ते एवास्मै सजातान् प्र यच्छन्ति । ग्राम्य एव भवति । छन्दसां वा एष रसो यद् वसा । रस इव खलु वै सजातास् छन्दसाम् । एव रसेन रसं सजातान् अव रुन्द्धे । बार्हस्पत्यम् उक्षवसम् आ लभेत ब्रह्मवर्चसकामः । बृहस्पतिम् एव स्वेन भागधेयेनोपधावति । स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसम् ॥
అతడు తన భాగధేయం ద్వారా సమస్త దేవతల వద్దకు చేరుతాడు; వారే అతనికి సజాతులను (తన కులం/గుంపు వారిని) ప్రసాదిస్తారు; అతడు గ్రామ్యుడు (గ్రామ/సమాజ-సంపన్నుడు) అవుతాడు. ఛందస్సుల ఈ రసం—‘వసా’ (మేదస్సు); రసమే సజాతులు (స్వజనులు) అన్నట్లే, ఛందస్సుల రసంతో అతడు సజాత-రసాన్ని వశం చేసుకుంటాడు. కాబట్టి అతడు సజాతులను వశం చేసుకుంటాడు. బ్రహ్మవర్చసం (తేజస్సు/ఆధ్యాత్మిక కాంతి) కోరువాడు బార్హస్పత్య ఉక్షవస (బృహస్పతి-సంబంధమైన ఉక్షము, వసాతో కూడినది) ఆలంభనం చేయాలి; తన భాగధేయం ద్వారా అతడు బృహస్పతి వద్దకు చేరుతాడు; ఆయనే అతనిలో బ్రహ్మవర్చసాన్ని స్థాపిస్తాడు.
Mantra 7
दद्ʰआति ब्रह्मवर्चस्य् एव ब्ʰअवति वसं वा एष चरति यद् उक्षा वस इव क्ʰअलु वै ब्रह्मवर्चसम् वसेनैव वसम् ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्द्ʰए रौद्रीं रोहिणीम् आ लब्ʰएताब्ʰइचरन् रुद्रम् एव स्वेन ब्ʰआगद्ʰएयेनोप द्ʰआवति तस्मा एवैनम् आ व्र्स्चति ताजग् आर्तिम् आर्च्ʰअति रोहिणी ब्ʰअवति रौद्री ह्य् एषा देवतया सम्र्द्द्ʰयै स्प्ʰयो यूपो ब्ʰअवति वज्रो वै स्प्ʰयो वज्रम् एवास्मै प्र हरति सरमयम् बर्हिः स्र्णात्य् एवैनम् वैब्ʰईदक इद्ʰमो ब्ʰइनत्त्य् एवैनम्
అతడు బ్రహ్మవర్చసాన్ని ఇస్తాడు; బ్రహ్మవర్చస్వి అవుతాడు. ఈ ఉక్షా ‘వస’ (కొవ్వు) ధరించినట్టుగా సంచరిస్తుంది; నిజంగా బ్రహ్మవర్చసం వసలాంటిదే. వస ద్వారానే అతడు బ్రహ్మవర్చస-రూపమైన వసను తనలో నిలిపి/ఆవరించి ఉంచుకుంటాడు. (యజమాని) రౌద్రీ రోహిణీ (గావి)ని ఆలంభనం చేయాలి; అలా చేస్తే అతడు తన భాగధేయంతోనే రుద్రుని సమీపిస్తాడు; అప్పుడు రుద్రుడే అతనిని కోసి/ఆఘాతపరుస్తాడు; అతడు తీవ్రమైన ఆర్తిని పొందుతాడు. (ఆ గావి) రోహిణీ; ఎందుకంటే దేవతాపరంగా ఇది రౌద్రీ—సమృద్ధికోసం. ‘స్ఫ్య’ యూపమవుతుంది; స్ఫ్యయే వజ్రం—అది అతనికి వజ్రప్రహారం చేస్తుంది. సరమయ (కుక్కరోమ) బర్హిస్ అతనిని రుద్ది/తొక్కేస్తుంది; వైభీదక ఇధ్మం అతనిని చీలుస్తుంది.
Read Krishna Yajur Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.