Shloka 10

Māheśvara-pūjā-vidhi: Nyāsa, Maṇḍala-āvāhana, Kalā-salutations, and Upacāra Worship

ॐ हां तत्पुरुषाय नमः / ॐ हां निवृत्त्यै नमः / ॐ हां प्रतिष्ठायै नमः / ॐ हां विद्यायै नमः / ॐ हां शान्त्यै नमः / ज्ञेयास्तत्पुरुषस्यैव चतस्रो वृषभध्वज

oṃ hāṃ tatpuruṣāya namaḥ / oṃ hāṃ nivṛttyai namaḥ / oṃ hāṃ pratiṣṭhāyai namaḥ / oṃ hāṃ vidyāyai namaḥ / oṃ hāṃ śāntyai namaḥ / jñeyāstatpuruṣasyaiva catasro vṛṣabhadhvaja

‘ఓం హాం’తో నమస్కారం—తత్పురుషునికి; నివృత్తికి; ప్రతిష్ఠకు; విద్యకు; శాంతికి। హే వృషభధ్వజ (శివా), ఈ నాలుగూ తత్పురుషునికే చెందిన శక్తులు/అవస్థలు అని తెలుసుకో।

tatpuruṣāyaTo Tatpurusha
tatpuruṣāya:
Sampradana (Recipient)
TypeNoun
Roottatpuruṣa (तत्पुरुष)
FormMasculine, Dative, Singular
nivṛttyaiTo Cessation/Return
nivṛttyai:
Sampradana (Recipient)
TypeNoun
Rootnivṛtti (निवृत्ति)
FormFeminine, Dative, Singular
pratiṣṭhāyaiTo Foundation/Stability
pratiṣṭhāyai:
Sampradana (Recipient)
TypeNoun
Rootpratiṣṭhā (प्रतिष्ठा)
FormFeminine, Dative, Singular
vidyāyaiTo Knowledge
vidyāyai:
Sampradana (Recipient)
TypeNoun
Rootvidyā (विद्या)
FormFeminine, Dative, Singular
śāntyaiTo Peace
śāntyai:
Sampradana (Recipient)
TypeNoun
Rootśānti (शान्ति)
FormFeminine, Dative, Singular
jñeyāḥTo be known
jñeyāḥ:
Viseshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootjñā (ज्ञा)
FormGerundive, Feminine, Nominative, Plural
tatpuruṣasyaOf Tatpurusha
tatpuruṣasya:
Sambandha (Relation)
TypeNoun
Roottatpuruṣa (तत्पुरुष)
FormMasculine, Genitive, Singular
evaIndeed/Only
eva:
None
TypeIndeclinable
Rooteva (एव)
FormParticle
catasraḥFour
catasraḥ:
Viseshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootcatur (चतुर्)
FormNumeral, Feminine, Nominative, Plural
vṛṣabhadhvajaO Bull-bannered one
vṛṣabhadhvaja:
Sambodhana (Address)
TypeNoun
Rootvṛṣabhadhvaja (वृषभध्वज)
FormMasculine, Vocative, Singular

Lord Vishnu (in dialogue instruction to Garuda/Vinata-putra, within a hymn/mantra citation)

Concept: Nivṛtti (withdrawal from outward entanglement) grounded in pratiṣṭhā (steadiness), illumined by vidyā (true knowledge), culminating in śānti (peace).

Vedantic Theme: Antarmukhatā leading toward liberation: turning from pravṛtti to nivṛtti; vidyā dispels avidyā, yielding śānti as a mark of sattvic clarity and proximity to mokṣa.

Application: Adopt a daily sequence: reduce sensory overload (nivṛtti), establish routine and posture (pratiṣṭhā), study/reflect (vidyā), end with quiet sitting or japa (śānti).

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Type: deity-maṇḍala / inner sanctum symbolism

Related Themes: Garuda Purana 1.40.9 (Vāmadeva kalās—more pravṛtti/rajas oriented); Garuda Purana 1.40.6 (jñāna–vairāgya invoked among doorway powers)

T
Tatpuruṣa
N
Nivṛtti
P
Pratiṣṭhā
V
Vidyā
Ś
Śānti
V
Vṛṣabhadhvaja (Śiva)

FAQs

The verse frames Tatpuruṣa as the central divine aspect to whom salutations are offered, and associates four key spiritual principles—nivṛtti, pratiṣṭhā, vidyā, and śānti—with that Tatpuruṣa principle.

Indirectly, it points to an inward path: nivṛtti (turning away from outward entanglement), establishment in right footing (pratiṣṭhā), realization through knowledge (vidyā), culminating in peace (śānti)—a progression aligned with liberation-oriented practice.

Use the verse as a short daily remembrance: cultivate nivṛtti (reduce harmful impulses), build pratiṣṭhā (steady discipline), seek vidyā (study and reflection), and protect śānti (calm conduct)—especially alongside regular japa and ethical living.