Shloka 13

Rasa-Dravya Varga: Sweet, Sour, Salty, Pungent, Bitter, Astringent; Snehana and Svedana Guidelines

कटुको दीपनः शोधी कुष्ठकण्डूकफान्तकृत् / स्थौल्यालस्यक्रिमिहरः शुक्रमेदोविरोधनः / एको ऽत्यर्थं सेव्यमानः भ्रमदाहादिकृद्भवेत्

kaṭuko dīpanaḥ śodhī kuṣṭhakaṇḍūkaphāntakṛt / sthaulyālasyakrimiharaḥ śukramedovirodhanaḥ / eko 'tyarthaṃ sevyamānaḥ bhramadāhādikṛdbhavet

కటురసం దీపనమూ శోధనమూ చేస్తుంది; కుష్ఠం, కండూ, కఫవికారాలను నశింపజేస్తుంది. ఇది స్థౌల్యం, ఆలస్యం, కృములను హరిస్తుంది; శుక్రం, మేదస్సు అధికతను నిరోధిస్తుంది. అయితే ఇది ఒంటరిగా అతిగా సేవిస్తే భ్రమ, దాహం మొదలైన బాధలు కలుగుతాయి.

कटुकःpungent
कटुकः:
Predicate/Qualifier (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकटुक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; विशेषण
दीपनःkindling (appetite/digestion)
दीपनः:
Predicate/Qualifier (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदीपन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; विशेषण
शोधीcleansing; purifying
शोधी:
Predicate/Qualifier (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशोधिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; विशेषण; -इन्-प्रत्ययान्त
कुष्ठकण्डूकफान्तकृत्ending leprosy/skin disease, itching, and kapha
कुष्ठकण्डूकफान्तकृत्:
Predicate/Qualifier (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकुष्ठ + कण्डू + कफ + अन्त + कृत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; समासः—कुष्ठं कण्डूं कफं च अन्तं करोति इति (उपपद-तत्पुरुष; समाहारार्थ)
स्थौल्यालस्यक्रिमिहरःremoving obesity, lethargy, and worms
स्थौल्यालस्यक्रिमिहरः:
Predicate/Qualifier (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्थौल्य + आलस्य + क्रिमि + हर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; समासः—स्थौल्यं आलस्यं क्रिमींश्च हरति इति (उपपद-तत्पुरुष)
शुक्रमेदोविरोधनःobstructing semen and fat
शुक्रमेदोविरोधनः:
Predicate/Qualifier (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुक्र + मेदस् + विरोधन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; समासः—शुक्रं मेदश्च विरुणद्धि/विरोधयति इति (उपपद-तत्पुरुष)
एकःalone; by itself
एकः:
Qualifier (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; विशेषण
अत्यर्थम्excessively; too much
अत्यर्थम्:
Modifier (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअत्यर्थम् (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
सेव्यमानःbeing used/consumed
सेव्यमानः:
Condition (अवस्था)
TypeAdjective
Rootसेव् (धातु) → सेव्यमान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; वर्तमानकर्मणि कृदन्त (present passive participle)
भ्रमदाहादिकृत्causing dizziness, burning, etc.
भ्रमदाहादिकृत्:
Predicate/Qualifier (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभ्रम + दाह + आदि + कृत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; समासः—भ्रमं दाहं च तेषाम् आदि, तद् करोति इति (उपपद-तत्पुरुष)
भवेत्would become; may occur
भवेत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Kapha

Concept: Right measure (mātrā) and proper combination (yoga) determine whether a substance heals or harms.

Vedantic Theme: Madhyama-mārga (moderation) and viveka (discernment) in bodily practices to support higher pursuits.

Application: Use pungent/kaṭu substances to kindle agni and reduce kapha/krimi, but avoid excessive solitary use to prevent burning and dizziness.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.173 (kaṭu-rasa guṇa: dīpana, śodhana; harms of ati-sevana)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

The verse highlights Kaṭuka as a deepana-śodhana drug—useful for kapha-related ailments, itching/skin issues, obesity, and parasites—while also warning against overdose.

It does not describe afterlife geography; it teaches disciplined use of remedies, aligning bodily regulation with dharmic restraint (niyama).

Treat it as an early safety note: even beneficial herbs can cause adverse effects if taken excessively or without proper combination and supervision.