Anupāna and the Doṣa-Effects of Foods, Waters, Dairy, Oils, and Preparations
कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम् / सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम्
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsapittakaphāpaham / sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam
కూష్మాండము (బూడిద గుమ్మడి) కుష్ఠం, మేహం, జ్వరం, శ్వాస, కాసం మరియు పిత్త-కఫాలను శమింపజేస్తుంది. ఇది సర్వదోషహరం, హృదయానికి హితం, బస్తి (మూత్రాశయం) శోధకము.
Lord Vishnu (in dialogue to Garuda/Vinata-putra)
Dosha: Pitta/Pitta-Kapha
Concept: Food as medicine: kūṣmāṇḍa mitigates multiple disorders and balances doṣas, supporting vital organs.
Vedantic Theme: Prakṛti-managed body as a vehicle for dharma; moderation and right means (yukta-āhāra).
Application: Use kūṣmāṇḍa preparations (as food) when pitta/kapha symptoms, cough/breathlessness, or urinary discomfort predominate; integrate with balanced regimen.
Primary Rasa: shanta
Related Themes: Garuda Purana 1.169 (dravya-guṇa/āhāra section)
The verse presents kūṣmāṇḍa as a multi-benefit food-medicine, highlighting its traditional role in balancing doṣas and supporting heart and urinary health.
It does not discuss afterlife cosmology; it contributes to dharma through bodily maintenance, implying that disciplined living supports higher spiritual aims.
Traditionally, ash gourd is used as a cooling, pitta-kapha pacifying food; one may incorporate it in diet (as appropriate) when seeking gentle support for cough/heat/urinary discomfort.