Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs
कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः / बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः
kṛśo rūkṣo 'lpakeśaśca calacitto naraḥ sthitaḥ / bahuvākyarataḥ svapnevātaprakṛtiko naraḥ
కృశుడు, రూక్ష దేహుడు, తక్కువ జుట్టు కలవాడు, చంచలమనస్సు గలవాడు, ఎక్కువగా మాట్లాడటంలో ఆసక్తి గలవాడు—ఇలాంటి వాడు స్వప్నలక్షణాల ద్వారా వాతప్రకృతి గలవాడని తెలిసిపోతాడు.
Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)
Dosha: Vata
Concept: Knowing prakṛti through observable lakṣaṇas (body, mind, behavior, dream-signs) enables appropriate regimen.
Vedantic Theme: Mind-body linkage within prakṛti: citta-vṛtti and bodily guṇas co-arise; self-knowledge includes knowing one’s embodied tendencies.
Application: If vāta signs dominate, adopt vāta-pacifying routine: regularity, warmth, unctuous foods, adequate rest, calming practices.
Primary Rasa: shanta
Related Themes: Garuda Purana 1.168.33-35 (pitta/kapha and mixed prakṛti); Garuda Purana 1.168.31 (diet as cause of doṣa tendency)
This verse uses observable traits and dream-indications to classify vāta-prakṛti, showing the Purana’s practical teaching on bodily constitution and self-knowledge.
Indirectly: by identifying mental restlessness and bodily dryness as vāta traits, it frames how mind-body tendencies shape one’s conduct (karma), which in Purāṇic teaching influences one’s spiritual outcomes.
Use these signs for self-assessment; if vāta-dominant tendencies are present, prioritize steadiness, routine, and calming disciplines to reduce restlessness and excessive speech.