Shloka 32

Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs

कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः / बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः

kṛśo rūkṣo 'lpakeśaśca calacitto naraḥ sthitaḥ / bahuvākyarataḥ svapnevātaprakṛtiko naraḥ

కృశుడు, రూక్ష దేహుడు, తక్కువ జుట్టు కలవాడు, చంచలమనస్సు గలవాడు, ఎక్కువగా మాట్లాడటంలో ఆసక్తి గలవాడు—ఇలాంటి వాడు స్వప్నలక్షణాల ద్వారా వాతప్రకృతి గలవాడని తెలిసిపోతాడు.

कृशःthin
कृशः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
रूक्षःdry/rough
रूक्षः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootरूक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अल्पकेशःhaving little hair
अल्पकेशः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअल्प + केश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अल्पकेश = अल्पाः केशाः यस्य (usage adjectival)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
चलचित्तःrestless-minded
चलचित्तः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootचल + चित्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; चलचित्त = चलं चित्तं यस्य
नरःa man
नरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
स्थितःis found/stands (as)
स्थितः:
Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
बहुवाक्यरतःfond of much talking
बहुवाक्यरतः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootबहु + वाक्य + रत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुवाक्यरत = बहुषु वाक्येषु रतः (fond of much talk)
स्वप्नेin dreams
स्वप्ने:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्वप्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन
वातप्रकृतिकःof vata constitution
वातप्रकृतिकः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवात + प्रकृति + क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; वातप्रकृतिक = वातप्रकृतिः यस्य (vata constitution)
नरःa man
नरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Vata

Concept: Knowing prakṛti through observable lakṣaṇas (body, mind, behavior, dream-signs) enables appropriate regimen.

Vedantic Theme: Mind-body linkage within prakṛti: citta-vṛtti and bodily guṇas co-arise; self-knowledge includes knowing one’s embodied tendencies.

Application: If vāta signs dominate, adopt vāta-pacifying routine: regularity, warmth, unctuous foods, adequate rest, calming practices.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.168.33-35 (pitta/kapha and mixed prakṛti); Garuda Purana 1.168.31 (diet as cause of doṣa tendency)

V
Vata

FAQs

This verse uses observable traits and dream-indications to classify vāta-prakṛti, showing the Purana’s practical teaching on bodily constitution and self-knowledge.

Indirectly: by identifying mental restlessness and bodily dryness as vāta traits, it frames how mind-body tendencies shape one’s conduct (karma), which in Purāṇic teaching influences one’s spiritual outcomes.

Use these signs for self-assessment; if vāta-dominant tendencies are present, prioritize steadiness, routine, and calming disciplines to reduce restlessness and excessive speech.