Shloka 31

Kuṣṭha-bheda-lakṣaṇa-nidāna and Śvitra (Kilāsa) Prognosis

कुष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम् / कृच्छ्रं मेदोमतञ्चैव याप्यं स्नाप्वास्थिमांसगम्

kuṣṭhoktaṃ yacca yaccāsthimajjāśukrasamāśrayam / kṛcchraṃ medomatañcaiva yāpyaṃ snāpvāsthimāṃsagam

‘కుష్ఠం’ అని చెప్పబడినదిలో, ఎముక, మజ్జ, శుక్రంలో ఆశ్రయించినది ‘కృచ్ఛ్ర’ (అత్యంత దుర్భేద్యము) అని పిలువబడుతుంది. మేదస్సులో ఉన్నదీ అలాగే; స్నాయువు, ఎముక, మాంసములలో వ్యాపించినది ‘యాప్య’ (దీర్ఘకాలికమైనా నియంత్రణయోగ్యము)గా చెప్పబడుతుంది।

कुष्ठोक्तम्said/mentioned as (a type of) leprosy
कुष्ठोक्तम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकुष्ठ (प्रातिपदिक) + उक्त (कृदन्त, √वच्/वद्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कृदन्त-भूतकर्मणि (क्त) ‘उक्त’ = said/mentioned; तत्पुरुषसमासः (कुष्ठे उक्तम्)
यत्which
यत्:
Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक-सर्वनाम
and
:
Samuccaya (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
यत्which
यत्:
Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; पुनरुक्त-सम्बन्धसूचक
and
:
Samuccaya (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
अस्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम्located in bone, marrow and semen
अस्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअस्थि (प्रातिपदिक) + मज्जा (प्रातिपदिक) + शुक्र (प्रातिपदिक) + समाश्रय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः (अस्थि-मज्जा-शुक्रे समाश्रयः यस्य/यत्) ‘having its seat in bone, marrow and semen’
कृच्छ्रम्severe/difficult
कृच्छ्रम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृच्छ्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
मेदोमतम्associated with fat tissue
मेदोमतम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमेदस् (प्रातिपदिक) + मत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (मेदसा मतम्/युक्तम्)
and
:
Samuccaya (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
Avadharana (Emphasis/अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)
याप्यम्palliable/only manageable
याप्यम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootयाप्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘याप्य’ = manageable/only palliable
स्नापुtendon/ligament
स्नापु:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्नायु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; पाठभेद/सन्ध्यन्तरं: ‘स्नापु’ = ‘स्नायु’ (tendon/ligament)
अस्थिमांसगम्gone into bone and flesh
अस्थिमांसगम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअस्थि (प्रातिपदिक) + मांस (प्रातिपदिक) + ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (अस्थि-मांसयोः गतम्)

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinata-putra)

Concept: Discrimination of disease by tissue-depth (dhatu-ashraya) and prognosis (krcchra vs yapya).

Vedantic Theme: Deha as anitya; knowledge (viveka) applied to embodied conditions without mistaking body for Self.

Application: Use depth of involvement (skin vs bone/marrow/semen) to judge severity and manage expectations; prioritize early intervention before deeper dhatus are affected.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.164.32-35 (progression of kustha by dosha/dhatu involvement)

G
Garuda
V
Vishnu

FAQs

This verse classifies kuṣṭha by the deeper bodily tissues it occupies—bone, marrow, semen, fat, sinews, and flesh—implying that deeper tissue involvement makes the condition harder and more chronic.

Indirectly, it links embodied suffering to the condition of the physical body; in Garuda Purana’s broader teaching, bodily afflictions are part of lived consequences that shape one’s conduct and purification.

Treat chronic illness seriously and early: the verse emphasizes that deeper systemic involvement is harder to cure, encouraging timely care, disciplined living, and ethical conduct.