Shloka 20

Roganidāna: Definitions, Fivefold Diagnostic Method, and Doṣa-wise Causes

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः / संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः

miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ / saṃkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādyaśanādibhiḥ

సర్వ దోషాలు కలిసిమెలిసి పోవడం వల్ల సన్నిపాతం (త్రిదోష సమ్మేళనం) ఏర్పడుతుంది; అలాగే సంకీర్ణ, అజీర్ణ, విషమ, విరుద్ధ మొదలైన అనుచిత ఆహారసేవనాల వల్ల కూడా అది కలుగుతుంది।

miśrībhāvātfrom mixing/mixture-state
miśrībhāvāt:
Apadana (Cause/Source/अपादान)
TypeNoun
Rootmiśrībhāva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; ‘-āt’ = from/because of; (मिश्र+भाव)
samastānāmof all
samastānām:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootsamasta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), बहुवचन; ‘of all (of them)’
sannipātaḥconcurrence (of doṣas), tridoṣa condition
sannipātaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootsannipāta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन
tathāthus, likewise
tathā:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: thus/so)
punaḥagain, further
punaḥ:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootpunaḥ (अव्यय)
Formपुनरुक्ति/पुनः-अव्यय (again/further)
saṃkīrṇamixed, confused
saṃkīrṇa:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootsaṃkīrṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासपूर्वपद
ajīrṇaindigestion
ajīrṇa:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootajīrṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासपूर्वपद
viṣamairregular, uneven
viṣama:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootviṣama (प्रातिपदik)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासपूर्वपद
viruddhaincompatible (foods)
viruddha:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootviruddha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासपूर्वपद
ādietc.
ādi:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootādi (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (etc.)
aśanaeating, food intake
aśana:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootaśana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; ‘eating/food intake’; समासपूर्वपद
ādietc.
ādi:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootādi (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (etc.)
bhiḥby/with (instrumental plural ending)
bhiḥ:
Karana (Instrument/करण)
TypeIndeclinable
Root(तृतीया बहुवचन-प्रत्यय)
Formविभक्त्यन्त-प्रत्ययः; पदच्छेदे ‘-bhiḥ’ प्रत्ययः (स्वतन्त्रपदं न)

Lord Vishnu

Concept: Sannipata (tridoshic concurrence) arises from mixed/incompatible foods, eating on indigestion, irregular and contradictory regimens—showing causality and the need for order.

Vedantic Theme: Order vs. confusion: when discernment (viveka) is lost in consumption, suffering multiplies; disciplined living supports inner clarity.

Application: Avoid viruddha-ahara (incompatible combinations), avoid eating before prior meal digests, keep regular meal timing, and choose simple compatible foods; seek treatment early for tridoshic symptoms.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.146.16-19 (individual dosha provocations leading toward mixture)

FAQs

This verse highlights that when all doṣas become simultaneously disturbed, a serious combined disorder (sannipāta) arises, emphasizing disciplined diet as a foundational dharmic health practice.

It traces disease to dietary faults—mixed, incompatible, irregular, and undigested eating—stating these habits provoke a combined doṣic disturbance rather than a single-humor imbalance.

Eat at regular times, avoid incompatible food combinations, do not eat before prior food is digested, and prefer simple, wholesome meals to prevent systemic imbalance.