Shloka 19
Steya-doṣa-nirūpaṇa (On the Nature and Gravity of Theft) — within the Hayagrīva–Agastya Saṃvāda frame
Devanagari script
चातुर्वर्ण्यासु नरीषु स्थेयं चेद्राजवल्लभा / किं तु भिल्ले किराते च शैलूषे चान्त्यजातिजे / लक्ष्मीर्न तिष्ठति चिरं शापाद्वल्मीकजन्मनः
Transliteration
cāturvarṇyāsu narīṣu stheyaṃ cedrājavallabhā / kiṃ tu bhille kirāte ca śailūṣe cāntyajātije / lakṣmīrna tiṣṭhati ciraṃ śāpādvalmīkajanmanaḥ
Translation
రాజవల్లభా లక్ష్మి చాతుర్వర్ణ్య స్త్రీలలో నిలవవలసినదైనా, భిల్ల, కిరాత, శైలూష మరియు అంత్యజాతిలో ఆమె దీర్ఘకాలం నిలువదు—వాల్మీకి జన్మశాపం వలన.
Word by Word
चातुर्वर्ण्यासुamong the four-varṇa (classes)
चातुर्वर्ण्यासु:
अधिकरण-विशेषण (adhikaraṇa-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootचातुर्वर्ण्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), बहुवचन; विशेषण (qualifying नरीषु)
नरीषुamong women
नरीषु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootनारी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), बहुवचन
स्थेयम्should remain
स्थेयम्:
विधेय/भाव (predicate necessity)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formतव्यत्/अनीयर्-अर्थक भाव्य (gerundive); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय (ought to be stayed/should remain)
चेत्if
चेत्:
सम्बन्धसूचक (condition marker)
TypeIndeclinable
Rootचेत् (अव्यय)
Formअव्यय; शर्तसूचक (conditional particle ‘if’)
राज-वल्लभाthe king’s beloved (Lakṣmī)
राज-वल्लभा:
कर्ता/विषय (subject/topic)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक) + वल्लभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (राज्ञः वल्लभा = beloved of a king)
किम्but/indeed
किम्:
सम्बन्धसूचक/निपात
TypeIndeclinable
Rootकिम् (अव्यय/निपात)
Formअव्यय; निपात (emphatic/interrogative particle)
तुhowever
तु:
सम्बन्धसूचक (contrast marker)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोधार्थक (adversative particle ‘but’)
भिल्लेin a Bhilla (tribal)
भिल्ले:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootभिल्ल (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; जातिवाचक
किरातेin a Kirāta
किराते:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकिरात (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
चand
च:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction ‘and’)
शैलूषेin an actor/performer
शैलूषे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootशैलूष (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
चand
च:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
अन्त्य-जातिजेin one born of a low caste
अन्त्य-जातिजे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootअन्त्य (प्रातिपदिक) + जाति (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग/नपुंसक, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुष (अन्त्यायां जातौ जातः = born in a low caste)
लक्ष्मीःLakṣmī / fortune
लक्ष्मीः:
कर्ता (Kartā/कर्ता)
TypeNoun
Rootलक्ष्मी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
नnot
न:
निषेधक (negator)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation)
तिष्ठतिstays/remains
तिष्ठति:
क्रिया (kriyā)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
चिरम्for long
चिरम्:
क्रियाविशेषण (kriyā-viśeṣaṇa)
TypeIndeclinable
Rootचिर (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावेन क्रियाविशेषण (adverbial accusative)
शापात्due to a curse
शापात्:
अपादान (Apādāna/अपादान)
TypeNoun
Rootशाप (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन
वल्मीक-जन्मनःof the anthill-born (person)
वल्मीक-जन्मनः:
सम्बन्ध (ṣaṣṭhī-sambandha)
TypeNoun
Rootवल्मीक (प्रातिपदिक) + जन्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (वल्मीके जन्म यस्य = one whose birth is from an anthill; epithet)