Shloka 24
Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन
Devanagari script
प्रवृत्तिकाले रजसाभिपन्नो महत्त्वभूतादिविशेषतां च / विशेषतां चेन्द्रियतां च याति गुणावसानौषधिभिर्मनुष्यः
Transliteration
pravṛttikāle rajasābhipanno mahattvabhūtādiviśeṣatāṃ ca / viśeṣatāṃ cendriyatāṃ ca yāti guṇāvasānauṣadhibhirmanuṣyaḥ
Translation
ప్రవృత్తికాలంలో రజస్సు చేత ఆవరించబడిన మనుష్యుడు మహత్తత్త్వం, భూతాది విశేషతను పొందుతాడు; అలాగే విశేషత నుండి ఇంద్రియత్వానికీ చేరుతాడు—గుణాల పరిణామరూప ఔషధులచే.
Word by Word
प्रवृत्ति-कालेat the time of activity/evolution
प्रवृत्ति-काले:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Time)
TypeNoun
Rootप्रवृत्ति (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; समासः प्रवृत्तेः कालः (षष्ठी-तत्पुरुष)
रजसाby rajas
रजसा:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन
अभिपन्नःovercome / seized
अभिपन्नः:
विधेय (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootअभि + पद् (धातु)
Formकृदन्त; क्त-प्रत्यय (past passive participle) ‘अभिपन्न’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
महत्त्व-भूत-आदि-विशेषताम्the particularity of mahat, elements, etc.
महत्त्व-भूत-आदि-विशेषताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमहत्त्व (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + विशेषता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; समासः महत्त्वं च भूतानि च आदयः येषां तेषां विशेषता (बहुपद-तत्पुरुष)
चand
च:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
विशेषताम्particularity / differentiation
विशेषताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootविशेषता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
इन्द्रियताम्the state of being sense-faculties
इन्द्रियताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootइन्द्रियता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
यातिgoes to / attains
याति:
क्रिया (Verb/आख्यात)
TypeVerb
Rootया (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
गुण-अवसान-औषधिभिःby remedies that bring the guṇas to an end
गुण-अवसान-औषधिभिः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक) + अवसान (प्रातिपदिक) + औषधि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन; समासः गुणानाम् अवसानम् (षष्ठी-तत्पुरुष) + औषधि (तत्पुरुष: ‘remedies ending the guṇas’)
मनुष्यःa human being
मनुष्यः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमनुष्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन