Shloka 1

महापद्माटव्यार्घ्यस्थापनकथनम्

Establishing the Arghya in the Mahāpadmāṭavī

Devanagari script

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने महापद्माटव्यार्घ्यस्थापनकथनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच चिन्तामणिगृहस्याग्निदिग्भागे कुन्दमानकम् / योजनायामविस्तारं योजनोच्छासचातकम्

Transliteration

iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne mahāpadmāṭavyārghyasthāpanakathanaṃ nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca cintāmaṇigṛhasyāgnidigbhāge kundamānakam / yojanāyāmavistāraṃ yojanocchāsacātakam

Translation

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణ ఉత్తరభాగంలో, హయగ్రీవ–అగస్త్య సంభాషణలోని లలితోపాఖ్యానంలో ‘మహాపద్మ అటవిలో అర్ఘ్య స్థాపన’ అనే ముప్పైయైదవ అధ్యాయం. హయగ్రీవుడు పలికెను—చింతామణి గృహపు ఆగ్నేయ దిశాభాగంలో కుందపుష్పసమానంగా ప్రకాశించే ఒక స్థలం ఉంది; అది ఒక యోజన పొడవు-వెడల్పుతో, ఒక యోజన ఎత్తుతో విస్తరించి ఉంది।

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-समाप्तिसूचक (quotative/end marker)

• श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे: in the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
• श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण (loc. sg.)

• उत्तरभागे: in the latter section
• उत्तरभागे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: उत्तर-भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण (loc. sg.)

• हयग्रीवागस्त्यसंवादे: in the dialogue of Hayagrīva and Agastya
• हयग्रीवागस्त्यसंवादे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हयग्रीव-अगस्त्य-संवाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण (loc. sg.)

• ललितोपाख्याने: in the Lalitā episode/narrative
• ललितोपाख्याने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ललिता-उपाख्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण (loc. sg.)

• महापद्माटव्यार्घ्यस्थापनकथनम्: the account of establishing the arghya in the Mahāpadma forest
• महापद्माटव्यार्घ्यस्थापनकथनम्: Karta (कर्ता; शीर्षक)
• Type: Noun
• Root: महापद्माटवी-अर्घ्य-स्थापन-कथन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; शीर्षक/नाम (neut. nom. sg.)

• नाम: named
• नाम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नामनिर्देशक (title marker)

• पञ्चत्रिंशः: thirty-fifth
• पञ्चत्रिंशः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चत्रिंशत् (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृपद (nom. sg.)

• हयग्रीवः: Hayagrīva
• हयग्रीवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हयग्रीव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वक्ता/कर्ता (nom. sg.)

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• चिन्तामणिगृहस्य: of the wish-fulfilling gem-palace
• चिन्तामणिगृहस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: चिन्तामणि-गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सम्बन्ध (gen. sg.)

• अग्निदिग्भागे: in the direction of Agni (southeast) part
• अग्निदिग्भागे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अग्नि-दिक्-भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण (loc. sg.)

• कुन्दमानकम्: a measure/structure called ‘kundamānaka’ (kunda-like)
• कुन्दमानकम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुन्द-मानक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (acc. sg.)

• योजनायाम: in (the measure of) a yojana
• योजनायाम: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: योजना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; परिमाणे अधिकरण (loc. sg., ‘in extent of’)

• विस्तारम्: breadth/extent
• विस्तारम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विस्तार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (acc. sg.)

• योजनउच्छासचातकम्: having a yojana as its height/‘breath’ and (measure) cātaka
• योजनउच्छासचातकम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: योजन-उच्छ्वास-चातक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (neut. acc. sg. qualifying कुन्दमानकम्)