Shloka 21
Viśukra–Viṣaṅga-vadha (The Slaying of Viśukra and Viṣaṅga) — Lalitopākhyāna
Devanagari script
शून्यके नगरे तत्र स्त्रीमात्रमवशेषितम् / आभिलो नाम दैत्येन्द्रो रथवर्यो महारथः / सहस्रयुग्यसिंहाढ्यमारुरोह रणोद्धतः
Transliteration
śūnyake nagare tatra strīmātramavaśeṣitam / ābhilo nāma daityendro rathavaryo mahārathaḥ / sahasrayugyasiṃhāḍhyamāruroha raṇoddhataḥ
Translation
ఆ శూన్య నగరంలో అక్కడ స్త్రీమాత్రమే మిగిలింది. ‘ఆభిలో’ అనే దైత్యేంద్రుడు, మహారథుడు, యుద్ధోద్ధతుడై సహస్ర-యుగ్య సింహాలతో యుక్తమైన శ్రేష్ఠ రథాన్ని అధిరోహించాడు.
Word by Word
शून्यकेin the empty
शून्यके:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootशून्यक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘empty’ (qualifying नगरे)
नगरेin the city
नगरे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनगर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
तत्रthere
तत्र:
Desha-adhikarana (देशाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; स्थानवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
स्त्री-मात्रम्only women (alone)
स्त्री-मात्रम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootस्त्री (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास; ‘only women’
अवशेषितम्was left remaining
अवशेषितम्:
Kriya (क्रिया/भाव)
TypeVerb
Root√शिष् (धातु)
Formक्त (Past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उपसर्ग: अव-; ‘left remaining’
आभिलःĀbhila
आभिलः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआभिल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नामby name
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (quotative/‘by name’)
दैत्य-इन्द्रःlord of the Daityas
दैत्य-इन्द्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदैत्य (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष-समास; ‘king of the demons’
रथ-वर्यःforemost chariot-warrior
रथ-वर्यः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरथ (प्रातिपदिक) + वर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष/कर्मधारयार्थ; ‘excellent in chariots / foremost charioteer’
महा-रथःa great chariot-fighter
महा-रथः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + रथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय-समास; ‘great chariot-warrior’
सहस्र-युग्य-सिंह-आढ्यम्(a chariot) furnished with thousand-yoked lions
सहस्र-युग्य-सिंह-आढ्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसहस्र (प्रातिपदिक) + युग्य (प्रातिपदिक) + सिंह (प्रातिपदिक) + आढ्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष; ‘सहस्रयुग्यैः सिंहैः आढ्यम्’ (rich/filled with thousand-yoked lions)
आरुरोहmounted
आरुरोह:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√रुह् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘mounted/ascended’
रण-उद्धतःfierce in battle
रण-उद्धतः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरण (प्रातिपदिक) + उद्धत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष-समास; ‘in battle, arrogant/fierce’