Shloka 1
दुर्मद-कुरण्ड-वधः (The Slaying of Durmada and Kuraṇḍa) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दुर्मदकुरण्डवधो नाम द्वाविंशो ऽध्यायः अथाश्वरूढया क्षिप्ते कुरण्डे भण्डदानवः / कुटिलाक्षमिदं प्रोचे पुनरेव युयुत्सया
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne durmadakuraṇḍavadho nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ athāśvarūḍhayā kṣipte kuraṇḍe bhaṇḍadānavaḥ / kuṭilākṣamidaṃ proce punareva yuyutsayā
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణ ఉత్తరభాగంలో హయగ్రీవ–అగస్త్య సంభాషణలో లలితోపాఖ్యానంలోని ‘దుర్మదకురండవధ’ అనే ఇరవై రెండవ అధ్యాయం. ఆపై అశ్వారూఢయైన దేవి కురండుని విసిరినప్పుడు, భండ దానవుడు మళ్లీ యుద్ధేచ్ఛతో కుటిలాక్షునితో ఇలా పలికెను.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्तिसूचक
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (श्रीमत् ब्रह्माण्डं महत् पुराणम्)
उत्तर-भागेin the latter part
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुषभावः 'in the latter section'
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (हयग्रीवस्य अगस्त्यस्य च संवादः)
ललित-उपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललित-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ललितायाः उपाख्यानम्)
दुर्मद-कुरण्ड-वधःthe slaying of Durmada and Kuraṇḍa
दुर्मद-कुरण्ड-वधः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदुर्मद (प्रातिपदिक) + कुरण्ड (प्रातिपदिक) + वध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दुर्मदस्य कुरण्डस्य वधः)
नामnamed
नाम:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नामनिर्देशार्थक
द्वा-विंशःtwenty-second
द्वा-विंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वा (संख्या) + विंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः = 'twenty-second' (ordinal sense)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अथthen/now
अथ:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भसूचक
अश्व-रूढयाby/with (one) mounted on a horse
अश्व-रूढया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक) + रूढ (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/सह), एकवचन; तत्पुरुषः 'mounted on a horse' (अश्वे रूढा)
क्षिप्तेwhen (he) was thrown
क्षिप्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootक्षिप् (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, भूतकर्मणि), पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी प्रयोगः (क्षिप्ते ... कुरण्डे)
कुरण्डेwhen Kuraṇḍa (was thrown)
कुरण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकुरण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
भण्ड-दानवःBhaṇḍa the demon
भण्ड-दानवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभण्ड (प्रातिपदिक) + दानव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः 'the demon Bhaṇḍa'
कुटिल-अक्षम्(to/about) Kuṭilākṣa (the crooked-eyed one)
कुटिल-अक्षम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकुटिल (प्रातिपदिक) + अक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः; (सम्बोधन/उक्तिविषयः)
इदम्this
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
प्रोचेsaid/spoke
प्रोचे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र+वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
पुनःagain
पुनः:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण
एवindeed/just
एव:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक
युयुत्सयाwith desire to fight
युयुत्सया:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootयुयुत्सा (प्रातिपदिक; desiderative noun from युध्)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (हेतु/करण), एकवचन