Shloka 1
मदनकामेश्वरप्रादुर्भावः
Manifestation of Madana-Kāmeśvara
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनकामेश्वरप्रादुर्भावो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः तच्छ्रुत्वा वचनं देवी मन्दस्मितमुखांबुजा / उवाच स ततो वाक्यं ब्रह्मविष्णुमुखान्सुरान्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne madanakāmeśvaraprādurbhāvo nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ tacchrutvā vacanaṃ devī mandasmitamukhāṃbujā / uvāca sa tato vākyaṃ brahmaviṣṇumukhānsurān
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణ ఉత్తరభాగంలో, హయగ్రీవ-అగస్త్య సంభాషణలో, లలితోపాఖ్యానంలో ‘మదనకామేశ్వర ప్రాదుర్భావం’ అనే పద్నాలుగవ అధ్యాయం. ఆ మాట విని మందహాస ముఖకమలముగల దేవి బ్రహ్మ-విష్ణు మొదలైన దేవతలను ఉద్దేశించి పలికింది।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formइति-शब्दः; अव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-सूचक (quotative)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; ‘श्रीमत् ब्रह्माण्डे’ इति कर्मधारय-समास
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; ‘महच्च तत् पुराणम्’
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; षष्ठी/विशेषण-तत्पुरुष (उत्तरः भागः)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; ‘हयग्रीवागस्त्ययोः संवादः’ (षष्ठी-तत्पुरुष)
ललित-उपाख्यानेin the Lalitā episode
ललित-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण; ‘ललितायाः उपाख्यानम्’ (षष्ठी-तत्पुरुष)
मदन-कामेश्वर-प्रादुर्भावःthe manifestation of Madana-Kāmeśvara
मदन-कामेश्वर-प्रादुर्भावः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमदन (प्रातिपदिक) + कामेश्वर (प्रातिपदिक) + प्रादुर्भाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विषय/शीर्षक; ‘मदनकामेश्वरस्य प्रादुर्भावः’ (षष्ठी-तत्पुरुष)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/नामनिर्देश)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः शीर्षक-निर्देशक (called/namely)
चतुर्दशःfourteenth
चतुर्दशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्दश (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; ‘चतुर्दश संख्या यस्य’ (द्विगु-समास)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शीर्षक-वाचक
तत्-श्रुत्वाhaving heard that
तत्-श्रुत्वा:
Purvakala (पूर्वकाल/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + श्रु (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund); ‘तत्’ कर्म; ‘तत् श्रुत्वा’ = having heard that
वचनम्speech/words
वचनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म
देवीthe Goddess
देवी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता
मन्द-स्मित-मुख-अम्बुजाshe whose lotus-like face had a gentle smile
मन्द-स्मित-मुख-अम्बुजा:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमन्द (प्रातिपदिक) + स्मित (प्रातिपदिक/कृदन्त) + मुख (प्रातिपदिक) + अम्बुज (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि-समास; ‘मन्दस्मितं मुखं यस्याः (अम्बुज-सदृशम्)’ इति देवी-विशेषणम्
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता (अन्यः वक्ता)
ततःthen
ततः:
Kala (काल)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; काल/क्रम-वाचक अव्यय (then/thereupon)
वाक्यम्a statement
वाक्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म
ब्रह्म-विष्णु-मुखान्the gods headed by Brahmā and Viṣṇu
ब्रह्म-विष्णु-मुखान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + विष्णु (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण; ‘ब्रह्मविष्णू मुखे येषाम्’ इति (बहुव्रीहि-भावार्थे) परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समास; ‘सुरान्’ विशेषयति
सुरान्to the gods
सुरान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; कर्म (उवाच इत्यस्य)