Shloka 42
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः / मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
Transliteration
mantrā navavidhāḥ proktā ṛgyajuḥ sāmalakṣaṇāḥ / mūrtirnindā praśaṃsā cākrośastoṣastathaiva ca
Translation
ఋగ్-యజుః-సామ లక్షణములు గల మంత్రాలు తొమ్మిది విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి—మూర్తి, నింద, ప్రశంస, ఆക്രోశం, తృప్తి (తోషం) మొదలైనవి.
Word by Word
मन्त्राःmantras
मन्त्राः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
नवविधाःof nine kinds
नवविधाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनव + विध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; द्विगुसमास (numeral compound)
प्रोक्ताःare said/declared
प्रोक्ताः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
ऋक्Ṛg (Rigveda)
ऋक्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeNoun
Rootऋच्/ऋक् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (छन्दसि/वेदवाचक)
यजुःYajus (Yajurveda)
यजुः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeNoun
Rootयजुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सामलक्षणाःhaving the characteristics of Sāman / marked as Sāma
सामलक्षणाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसामन् + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहिवत् प्रयोगे ‘सामलक्षण’ = ‘साम्ना लक्षणं येषाम्’; here treated as तत्पुरुष-आधारित विशेषण
मूर्तिःform/embodiment
मूर्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमूर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
निन्दाcensure
निन्दा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनिन्दा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रशंसाpraise
प्रशंसा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रशंसा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
आक्रोशःabuse/cry of reproach
आक्रोशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआक्रोश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तोषःsatisfaction/pleasing
तोषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतोष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तथाalso/likewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक अव्यय
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय