Shloka 37
Kiṃpuruṣa–Harivarṣa–Ilāvṛta-varṣa-varṇanam
Description of the Varṣas: Kiṃpuruṣa, Hari, and Ilāvṛta
Devanagari script
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / तेषां विवृद्धिर्बहुधा दृश्यते दिव्यमानुषी / न संख्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषताम्
Transliteration
bhūtānyupaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca / teṣāṃ vivṛddhirbahudhā dṛśyate divyamānuṣī / na saṃkhyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatām
Translation
అక్కడ అనేక భూతప్రాణులు నివసించియున్నారు—కొన్ని గమనముగలవి, కొన్ని ధ్రువములు; వారి వృద్ధి అనేక విధములుగా, దివ్యమానుష రూపములుగా దర్శనమగుచున్నది. వారి సంఖ్యను పూర్తిగా లెక్కించలేము; తెలుసుకొనదలచినవారు శ్రద్ధతో గ్రహించవలెను.
Word by Word
भूतानिbeings; creatures
भूतानि:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
उपनिविष्टानिsettled/established
उपनिविष्टानि:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootउप + नि + विश् (धातु) → उपनिविष्ट (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; 'seated/settled/established'
गतिमन्तिhaving movement; mobile
गतिमन्ति:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootगतिमत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त विशेषण
ध्रुवाणिfixed; stable
ध्रुवाणि:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
तेषाम्of them
तेषाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; सर्वनाम
विवृद्धिःincrease; growth
विवृद्धिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootविवृद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
बहुधाin many ways; variously
बहुधा:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootबहुधा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
दृश्यतेis seen/appears
दृश्यते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive): 'is seen'
दिव्य-मानुषीdivine and human
दिव्य-मानुषी:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootदिव्य (प्रातिपदिक) + मानुषी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (दिव्या च मानुषी च)
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation particle)
संख्याnumber; count
संख्या:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसंख्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
परिसंख्यातुम्to enumerate fully
परिसंख्यातुम्:
प्रयोजन (Purpose/Infinitive complement)
TypeVerb
Rootपरि + सं + ख्या (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त कृदन्त (infinitive); 'to count completely'
श्रद्धेयाcredible; to be believed
श्रद्धेया:
विधेय (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootश्रद्धेय (प्रातिपदिक; साध्य/योग्य अर्थे)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विधेय-विशेषण
तुbut/indeed
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)
बुभूषताम्of those who wish to know/become (seekers)
बुभूषताम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootभू (धातु) → बुभूष (इच्छार्थक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; इच्छार्थक-प्रातिपदिक 'बुभूष' = 'wishing to be/come to be'