Shloka 1
Kiṃpuruṣa–Harivarṣa–Ilāvṛta-varṣa-varṇanam
Description of the Varṣas: Kiṃpuruṣa, Hari, and Ilāvṛta
Devanagari script
इति श्रीब्रदृमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे भारतवर्मतं नाम षोडशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः यच्च किंपुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च / आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया
Transliteration
iti śrībradṛmahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde bhāratavarmataṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ yacca kiṃpuruṣaṃ varṣaṃ harivarṣaṃ tathaiva ca / ācakṣva no yathātattvaṃ kīrttitaṃ bhārataṃ tvayā
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండమహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త పూర్వభాగం ద్వితీయ అనుషంగపాదంలో ‘భారతవర్మత’ అనే పదహారవ అధ్యాయం. ఋషులు అన్నారు— కింపురుషవర్షం, హరివర్షం కూడా యథాతత్త్వంగా మాకు చెప్పండి; మీరు భారతవర్షాన్ని కీర్తించారు।
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; quotation/closure particle (इति-प्रयोग)
śrī-bradṛmaha-purāṇein the Śrī Bradṛmaha Purāṇa
śrī-bradṛmaha-purāṇe:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootśrī + bradṛmaha + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; locative of text-title
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu + ukta (कृदन्त; √vac वच्)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; qualifying the Purāṇa
pūrva-bhāgein the former part
pūrva-bhāge:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpūrva + bhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; section-locative
dvitīyein the second
dvitīye:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ordinal qualifying pāda/bhāga
anuṣaṅga-pādein the Anuṣaṅga pāda
anuṣaṅga-pāde:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanuṣaṅga + pāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; subdivision-locative
bhārata-varmataṃ(called) ‘Bhārata-varmata’
bhārata-varmataṃ:
Vishaya (विषय/Topic)
TypeNoun
Rootbhārata + varmata (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; chapter-title phrase
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध/Naming)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; नाम-शब्दः as naming particle
ṣoḍaśaḥsixteenth
ṣoḍaśaḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootṣoḍaśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ordinal ‘sixteenth’ qualifying adhyāyaḥ
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ṛṣayaḥthe sages
ṛṣayaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootṛṣi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
ūcuḥsaid
ūcuḥ:
Kriya (क्रिया/Verbal action)
TypeVerb
Root√vac (वच् धातु)
Formलिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, बहुवचन; parasmaipada
yatwhich
yat:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootyad (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; correlating with ‘tat’ implied
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; conjunction
kiṃpuruṣamKiṃpuruṣa (region)
kiṃpuruṣam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkiṃpuruṣa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
varṣamthe varṣa (land)
varṣam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvarṣa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; apposition to kiṃpuruṣam
hari-varṣamHari-varṣa
hari-varṣam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roothari + varṣa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
tathālikewise
tathā:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय; adverb
evaindeed
eva:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; emphatic particle
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; conjunction
ācakṣvatell (explain)
ācakṣva:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√cakṣ (चक्ष् धातु)
Formलोट् (Imperative/आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष, एकवचन; parasmaipada
naḥto us
naḥ:
Sampradana (सम्प्रदान/Recipient)
TypeNoun
Rootasmad (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, षष्ठी (6th/षष्ठी) बहुवचन; enclitic ‘our/to us’ (genitive/dative sense)
yathā-tattvamas it truly is
yathā-tattvam:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootyathā + tattva (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमास; adverbial accusative sense ‘according to reality’
kīrtitamdescribed/mentioned
kīrtitam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkīrtita (कृदन्त; √kīrt/√kṛt? from √kīrt ‘to praise/mention’)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicate/qualifier of bhāratam
bhāratamBhārata (the land/region)
bhāratam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootbhārata (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
tvayāby you
tvayā:
Karana (करण/Agent-instrumental)
TypeNoun
Roottvad (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन