Adhyaya 9
Brahmā’s Prayers to Lord Nārāyaṇa and the Lord’s Empowering Instructions for Creation
సృష్టిచక్ర కథ కొనసాగింపులో, ప్రభువు నాభి నుండి ఉద్భవించిన కమలంలో జన్మించిన బ్రహ్మ పరమపురుషుడు నారాయణుడే పరమజ్ఞేయ సత్యమని గ్రహించి విస్తృత స్తుతులు అర్పిస్తాడు. భగవంతుని నిత్య వ్యక్తిస్వరూపం మరియు బ్రహ్మజ్యోతి భేదాన్ని వివరిస్తూ, బద్ధజీవుల ఆందోళన, ఇంద్రియాసక్తి వల్ల కలిగే దుఃఖాన్ని విచారించి, శ్రవణ-కీర్తన హృదయంలో ప్రభువు సాన్నిధ్యానికి ద్వారమని ప్రశంసిస్తాడు. కాలరూపుడైన, విశ్వవృక్ష మూలమైన, సృష్టి-స్థితి-ప్రళయ నియంత అయిన ప్రభువును నమస్కరించి, అహంకారమూ భౌతిక కలుషమూ లేకుండా విసర్గం చేయగలగాలని, వేదధ్వనిలో స్థిరంగా ఉండాలని ప్రార్థిస్తాడు. మైత్రేయుడు ప్రళయజలాల్లో లోకవ్యవస్థ నిర్మాణంపై బ్రహ్మ మౌనం, వ్యాకులతను వర్ణిస్తాడు. అప్పుడు భగవంతుడు వరం ముందే ప్రసాదించబడిందని ధైర్యం చెప్పి, తపస్సు, ధ్యానం, భక్తియోగాన్ని ఉపదేశించి, అంతర్గత దర్శనం, దేహాభిమాన విముక్తి, సంతానసృష్టిలో రజోగుణ రక్షణను వాగ్దానం చేస్తాడు. సంతోషించి, ఇలానే ప్రార్థించే వారికి సిద్ధి కలుగుతుందని చెప్పి, బ్రహ్మకు సృష్టి అధికారమిచ్చి అంతర్ధానమవుతాడు—తదుపరి ద్వితీయ సృష్టి వివరాలకు పీఠిక ఏర్పడుతుంది।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् । नान्यत्त्वदस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धं मायागुणव्यतिकराद्यदुरुर्विभासि ॥ १ ॥
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఓ భగవాన్, నేడు దీర్ఘ తపస్సు తరువాత నేను నిన్ను తెలిసికొన్నాను. దేహధారులు నీ గతి తెలియకపోవడం ఎంత దురదృష్టం! నీకన్నా పైది ఏదీ లేదు; నిన్ను మించినదని భావించేది పరమసత్యం కాదు. మాయాగుణాల సృజనశక్తిని ప్రదర్శిస్తూ నీవే పరమేశ్వరుడిగా ప్రకాశిస్తున్నావు.
Verse 2
रूपं यदेतदवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमस: सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २ ॥
నేను దర్శిస్తున్న ఈ రూపం జ్ఞానరసోదయంతో నిత్యం అజ్ఞానాంధకారరహితం; భక్తులపై కరుణ చూపుటకు అంతరంగశక్తిగా అవతరించింది. ఈ అవతారమే అనేక అవతారాలకు బీజము; మీ నాభిపద్మగృహం నుండే నేను ప్రాకట్యమయ్యాను.
Verse 3
नात: परं परम यद्भवत: स्वरूप- मानन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्च: । पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि ॥ ३ ॥
ఓ పరమ ప్రభూ, నీ ఈ స్వరూపానికి మించినదేదీ నేను చూడను—ఇది కేవలం ఆనందమయం, నిర్వికల్పం, అక్షయ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తుంది. నీవు ఏకుడై ఉండి కూడా విశ్వసృష్టికర్తవు, అయినా విశ్వానికి అసంగుడవు. నేను భూతేంద్రియమయ దేహాభిమానంలో ఉన్నాను; అందుకే మాయాస్పర్శరహితుడైన నీ శరణు పొందుతున్నాను.
Verse 4
तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् । तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं योऽनादृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गै: ॥ ४ ॥
ఓ భువనమంగళా, నీ ఈ రూపం సమస్త లోకాలకు సమానంగా మంగళకరం; నీ ఉపాసకుల ధ్యానంలో నీవే దీనిని దర్శింపజేశావు. ఆ భగవానునికి నమస్కారం; మేము నీ సేవను అనుసరిస్తాము. అసత్ విషయసంగంలో మునిగి నరకమార్గగాములు నీ వ్యక్తిరూపాన్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తారు.
Verse 5
ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रन्ति कर्णविवरै: श्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरण: परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम् ॥ ५ ॥
ఓ నాథా, చెవుల రంధ్రాల ద్వారా శ్రుతి-వాయువు మోసుకొచ్చే నీ పాదపద్మకోశ సువాసనను ‘ఘ్రాణించే’ వారు భక్తితో నీ పాదాలను ఆశ్రయిస్తారు. అటువంటి పరాభక్తుల హృదయపద్మం నుండి నీవు ఎప్పుడూ విడిపోవు.
Verse 6
तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तं शोक: स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभ: । तावन्ममेत्यसदवग्रह आर्तिमूलं यावन्न तेऽङ्घ्रिमभयं प्रवृणीत लोक: ॥ ६ ॥
హే ప్రభూ! ధనం, దేహం, స్నేహితుల కారణంగా భయం, శోకం, ఆశ, అవమానం, ఘోర లోభం కలుగుతాయి. ‘నాది-నావి’ అనే నశ్వర భావనలో చిక్కి, నీ అభయ పదపద్మాలను ఆశ్రయించని వరకు లోకులు ఇలాంటి ఆందోళనలతోనే ఉంటారు।
Verse 7
दैवेन ते हतधियो भवत: प्रसङ्गा- त्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये । कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना लोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत् ॥ ७ ॥
హే ప్రభూ! నీ దివ్య లీలల శ్రవణ-కీర్తన అనే సర్వమంగళ ప్రసంగానికి విముఖులైన వారు దైవవశాత్ బుద్ధిహీనులు, దురదృష్టవంతులు. క్షణిక ఇంద్రియసుఖపు స్వల్ప రుచికోసం లోభంతో నిండిన మనస్సుతో వారు ఎల్లప్పుడూ అశుభకర్మలు చేస్తారు।
Verse 8
क्षुत्तृट्त्रिधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमाना: शीतोष्णवातवरषैरितरेतराच्च । कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेण सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे ॥ ८ ॥
హే అచ్యుతా, హే ఉరుక్రమా! ఈ దయనీయ జీవులు ఆకలి-దాహం, త్రిధాతు వికారాలతో మళ్లీ మళ్లీ బాధపడుతున్నారు; చలి, వేడి, గాలి, వర్షం మొదలైన అనేక ఉపద్రవాలతో కొట్టుమిట్టాడుతున్నారు. కామాగ్ని మరియు భరించలేని కోపంతో నలిగిపోతున్నారు—వారిని చూసి నా మనస్సు క్షోభిస్తుంది।
Verse 9
यावत्पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थ- मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् । तावन्न संसृतिरसौ प्रतिसंक्रमेत व्यर्थापि दु:खनिवहं वहती क्रियार्था ॥ ९ ॥
హే ఈశ్వరా! ఆత్మకు భౌతిక దుఃఖాలకు నిజమైన సత్తా లేదు; అయినా నీ బాహ్య మాయాబల ప్రభావంతో జీవుడు ఇంద్రియభోగార్థం దేహాన్నే ‘నేను’ అని భావించి భేదాన్ని చూస్తున్నంత వరకు, అతడు సంసారబంధం నుంచి బయటపడలేడు; వ్యర్థంగా దుఃఖసమూహాన్ని మోస్తూనే ఉంటాడు।
Verse 10
अह्न्यापृतार्तकरणा निशि नि:शयाना । नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्रा: । दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १० ॥
హే దేవా! భక్తిలేని వారు పగలు ఇంద్రియాలను అత్యంత కష్టదాయకమైన విస్తృత పనుల్లో నిమగ్నం చేస్తారు; రాత్రి కూడా నిశ్చింతగా నిద్రపోలేరు—వివిధ మనోరథాల ఆలోచనలు వారి నిద్రను క్షణక్షణం భంగం చేస్తాయి. దైవం వారి యత్నాలను విఫలం చేస్తుంది; నీ ప్రసంగానికి విముఖులైతే మహర్షులైనా ఈ లోకంలో సంసరిస్తూనే ఉంటారు।
Verse 11
त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपु: प्रणयसे सदनुग्रहाय ॥ ११ ॥
హే నాథా! భక్తియోగంతో శుద్ధమైన హృదయపద్మంలో నీవు శ్రవణమార్గం ద్వారానే దర్శనమిస్తావు, అక్కడే ఆసీనుడవుతావు. హే ఉరుగాయా! భక్తులు ఏ నిత్య దివ్యరూపాన్ని ధ్యానిస్తారో, అనుగ్రహార్థం నీవు అదే రూపంగా ప్రకాశిస్తావు.
Verse 12
नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारै- राराधित: सुरगणैर्हृदिबद्धकामै: । यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैको नानाजनेष्ववहित: सुहृदन्तरात्मा ॥ १२ ॥
హే ప్రభూ! హృదయంలో కోరికలు బంధించుకున్న దేవగణాలు అనేక ఉపచారాలతో ఆడంబరంగా ఆరాధించినా నీవు అంతగా ప్రసన్నుడవు కావు. నీవు అందరి హృదయాల్లో అంతర్యామి సుహృదుడిగా కరుణతో నివసిస్తావు; కానీ అభక్తునికి నీవు దుర్లభుడవు.
Verse 13
पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यै- र्दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थो धर्मोऽर्पित: कर्हिचिद्म्रियते न यत्र ॥ १३ ॥
కాబట్టి ప్రజలు యజ్ఞాది వైదిక కర్మలు, దానం, ఘోర తపస్సు, సేవ—ఇవి నీ భగవదారాధనకై ఫలాన్ని నీకు అర్పిస్తూ చేస్తే—అవి కూడా హితకరమే. అటువంటి ధర్మం ఎప్పుడూ వ్యర్థం కాదు; అది ఎక్కడా నశించదు.
Verse 14
शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेद- मोहाय बोधधिषणाय नम: परस्मै । विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीला- रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १४ ॥
శాశ్వత స్వరూప మహిమతో భేదమోహాన్ని నశింపజేసి ఆత్మబోధ బుద్ధిని జాగృతం చేసే పరమ తత్త్వానికి నమస్కారం. విశ్వ సృష్టి, స్థితి, లయలలో నిమిత్తమై లీలారసాన్ని ఆస్వాదించే ఆ ఈశ్వరునికి నేను ప్రణామం అర్పిస్తున్నాను.
Verse 15
यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति । तेऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतामृतं तमजं प्रपद्ये ॥ १५ ॥
లోకవ్యవహారాన్ని పోలిన రహస్యమైన లీలావిడంబనలైన అవతారాలు, గుణాలు, కర్మలు కలిగిన ఆ అజుని పాదపద్మాలను నేను శరణు పొందుతున్నాను. ఎవడు ప్రాణత్యాగ సమయంలో అనుకోకుండా అయినా ఆయన దివ్య నామాన్ని పలుకుతాడో, అతడు అనేక జన్మల పాపాన్ని వెంటనే విడిచి, తప్పక ఆ ప్రకాశిత అమృతస్వరూపుడైన ప్రభువును చేరుకుంటాడు.
Verse 16
यो वा अहं च गिरिशश्च विभु: स्वयं च स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम् । भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोह- स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय ॥ १६ ॥
ప్రభూ! మీరు లోకమండల వృక్షానికి పరమ మూలము. ప్రకృతిని ఛేదించి బ్రహ్మ, శివ, స్వయంగా సర్వవిభువుగా సృష్టి-స్థితి-ప్రళయ హేతువులై త్రిధా ప్రదర్శితులయ్యారు; మేము ముగ్గురము అనేక శాఖలవలె విస్తరించాము. ఆ భువనద్రుమమైన భగవంతునికి నమస్కారం.
Verse 17
लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त: कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १७ ॥
సాధారణ ప్రజలు వికర్మలో నిమగ్నులై నిజమైన క్షేమకార్యాలలో నిర్లక్ష్యంగా ఉంటారు; మీరు ఉపదేశించిన స్వీయ భగవదర్చన అనే కర్మలో వారు ప్రవేశించరు. మూర్ఖకర్మ ప్రవృత్తి, జీవనాశ బలంగా ఉన్నంతవరకు వారి సమస్త యత్నాలు క్షణంలోనే ఛేదింపబడతాయి. ఆ అనిమిష కాలస్వరూపుడికి నమస్కారం.
Verse 18
यस्माद्बिभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्य- मध्यासित: सकललोकनमस्कृतं यत् । तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समान- स्तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम् ॥ १८ ॥
ప్రభూ! రెండు పరార్ధాల కాలం నిలిచే నా ధామంలో ఉన్నప్పటికీ నేను మీకు భయపడుతున్నాను; నా స్థానం సమస్త లోకాలు నమస్కరిస్తాయి, నేను ఆత్మసాక్షాత్కారార్థం అనేక సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాను—అయినా, యజ్ఞభోక్తా, అలసటలేని కాలస్వరూప భగవంతుడా, మీకు సాదర నమస్కారం.
Verse 19
तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि- ष्वात्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया य: । रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेह- स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥
ప్రభూ! మీరు మీ స్వేచ్ఛతో జంతు, మనుష్య, దేవతాది వివిధ జీవయోనుల్లో అవతరించి దివ్య లీలలు ఆడుతారు. మీరు భౌతిక కలుషితానికి అతీతులు; మీ ధర్మసేతువు నియమాలను నెరవేర్చుటకే దేహం ధరించుతారు. కనుక, పురుషోత్తమ భగవంతుడా, మీకు నమస్కారం.
Verse 20
योऽविद्ययानुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्या निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्र: । अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां भीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन् ॥ २० ॥
ప్రభూ! మీరు అవిద్యకు అతీతులై ఉండి కూడా యోగనిద్రలో శయనించినట్లుగా ఉంటారు; సమస్త లోకాలను మీ ఉదరంలో నిలిపి ఉంచుతారు. ప్రళయ జలంలో భయంకర తరంగమాలల మధ్య సర్పశయ్యపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, మీ నిద్రాసుఖాన్ని జ్ఞానులకు ప్రదర్శిస్తారు.
Verse 21
यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्य लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योग- निद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय ॥ २१ ॥
హే నా ఆరాధ్యుడా! నీ పద్మనాభి గృహం నుండి నీ అనుగ్రహంతో నేను జన్మించి త్రిలోక సృష్టి కార్యానికి నియమితుడనయ్యాను. యోగనిద్రలో నీ దివ్య ఉదరంలోనే సమస్త లోకాలు నిలిచివున్నాయి; ఇప్పుడు నిద్ర ముగిసి నీ నేత్రాలు ఉదయపు వికసిత కమలాలవలె తెరచుకున్నాయి—నమస్కారం.
Verse 22
सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन । तेनैव मे दृशमनुस्पृशताद्यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ ॥ २२ ॥
ఆ భగవానుడే సమస్త జగత్తుకు ఏకైక సుహృదుడు, ఆత్మ; తన దివ్య ఐశ్వర్యాలతో అందరి పరమ మంగళాన్ని కలిగిస్తాడు. ఆయన నా దృష్టిని స్పర్శించుగాక, నేను మునుపటిలాగే సృష్టి కార్యానికి అంతర్దృష్టితో శక్తిమంతుడనగుటకు; ఎందుకంటే ఆయన శరణాగతులకు ప్రియుడు, నేనూ శరణాగతుడనే.
Verse 23
एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतार: । तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥ २३ ॥
ఈ భగవానుడు శరణాగతులకు వరదాత; తన అంతఃశక్తి రమా (శ్రీ) ద్వారా గుణావతార రూపం ధరించి ఏ కార్యం చేయునో అది సిద్ధమగును. సృష్టి చేస్తూనే నా చిత్తం ఆయన పరాక్రమంలోనే లీనమై ఉండుగాక; కర్మమలము నన్ను అంటకుండ, ‘నేనే సృష్టికర్త’ అనే మిథ్యా గర్వాన్ని విడిచిపెట్టగలుగుదును అని ప్రార్థిస్తున్నాను.
Verse 24
नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्ते: । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्ग: ॥ २४ ॥
ఆ అనంతశక్తిమంతుడైన భగవానుని శక్తులు అనేకం. ప్రళయ జలంలో శయనించిన ఆయన నాభి-హృదం నుండి, కమలం మొలిచే ఆ సరస్సులో, నేను విజ్ఞానశక్తి రూపంగా జన్మించాను. ఇప్పుడు ఆయన విభిన్న శక్తులను జగత్తు రూపంగా వ్యక్తం చేస్తున్నాను; కాబట్టి నా భౌతిక కార్యాలలో వేదమంత్ర ధ్వనినుండి నేను విపథం చెందకుండ ప్రార్థిస్తున్నాను.
Verse 25
सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध- प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात्पुरुष: पुराण: ॥ २५ ॥
ఆ పురాణపురుషుడైన భగవానుడు అపార కరుణామయుడు. ప్రేమస్మితంతో తన కమలనేత్రాలను విప్పి నాపై అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించుగాక. ఆయన లేచి సమస్త విశ్వాన్ని ఉద్ధరించగలడు; మధుర వాక్యాలతో మా విషాదాన్ని తొలగించుగాక—ఇదే నా ఆకాంక్ష.
Verse 26
मैत्रेय उवाच स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभि: । यावन्मनोवच: स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत् ॥ २६ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—తన జన్మకు మూలమైన భగవంతుని దర్శించి బ్రహ్మ తపస్సు, విద్య, సమాధుల బలంతో మనసు-వాక్కు అందినంతవరకు స్తుతించాడు; ఆపై అలసినవాడిలా మౌనమయ్యాడు।
Verse 27
अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥
అప్పుడు మధుసూదనుడు బ్రహ్ముని అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి, ప్రళయజలాన్ని చూసి విషణ్ణచిత్తుడై లోకవ్యవస్థ జ్ఞానంలో అలసిన బ్రహ్మునితో గంభీరమైన వాక్యాలతో పలికాడు; అతని మోహకల్మషాన్ని శమింపజేస్తున్నట్లుగా।
Verse 28
अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥
అప్పుడు మధుసూదనుడు బ్రహ్ముని అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి, ప్రళయజలాన్ని చూసి విషణ్ణచిత్తుడై లోకవ్యవస్థ జ్ఞానంలో అలసిన బ్రహ్మునితో గంభీరమైన వాక్యాలతో పలికాడు; అతని మోహకల్మషాన్ని శమింపజేస్తున్నట్లుగా।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह । तन्मयापादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికాడు—ఓ వేదగర్భ బ్రహ్మా, నిరుత్సాహం గానీ ఆందోళన గానీ చెందకు; సృష్టికార్యంలో ప్రయత్నించు. నీవు నన్ను కోరుతున్నది నేను ముందే అనుగ్రహించాను।
Verse 30
भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् । ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान्द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥
ఓ బ్రహ్మా, మళ్లీ తపస్సులో స్థిరపడు; అలాగే నా ఆశ్రయమైన విద్యా మార్గాన్ని అనుసరించు. ఈ రెండింటి ద్వారా నీ అంతఃహృదయంలోనే సమస్త లోకాలను ఆవరణలేకుండా దర్శించగలవు।
Verse 31
तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्त: समाहित: । द्रष्टासि मां ततं ब्रह्यन्मयि लोकांस्त्वमात्मन: ॥ ३१ ॥
హే బ్రహ్మా, నీవు భక్తియుక్తుడై సృష్టికార్యాలలో నిమగ్నుడై కూడా సమాధానంగా ఉన్నప్పుడు, నన్ను నీలోను సమస్త జగత్తులోను వ్యాపించినవాడిగా దర్శిస్తావు; అలాగే నీవు, లోకములు, జీవులు—అన్నీ నాలోనే ఉన్నాయని గ్రహిస్తావు।
Verse 32
यदा तु सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् । प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात्तर्ह्येव कश्मलम् ॥ ३२ ॥
నీవు నన్ను సమస్త భూతాలలోను, సమస్త జగత్తులోను—కట్టెలో అగ్ని ఉన్నట్లుగా—స్థితుడిగా దర్శించినప్పుడు, ఆ పరమార్థ దర్శనంలోనే లోకం వెంటనే మోహమలినతను విడిచిపెడుతుంది; అప్పుడే భ్రమ నుండి విముక్తి కలుగుతుంది।
Verse 33
यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयै: । स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥
నీవు స్థూల-సూక్ష్మ దేహభావనల నుండి విముక్తమైన ఆత్మను దర్శించి, ఇంద్రియాలు ప్రకృతి గుణాల ప్రభావం నుండి విడిపోతే, నా సాన్నిధ్యంలో నీ శుద్ధ స్వరూపాన్ని అనుభవిస్తావు; అప్పుడు నీవు శుద్ధ చైతన్యంలో స్థితుడవుతావు।
Verse 34
नानाकर्मवितानेन प्रजा बह्वी: सिसृक्षत: । नात्मावसीदत्यस्मिंस्ते वर्षीयान्मदनुग्रह: ॥ ३४ ॥
నీవు నానావిధ కర్మవిస్తారంతో అనేకానేక ప్రజలను సృష్టించి, సేవ యొక్క విభిన్న రూపాలను విస్తరించాలని కోరుకున్నావు; అందువల్ల ఈ విషయంలో నీవు ఎప్పుడూ నిరుత్సాహపడవు, ఎందుకంటే నీపై నా నిర్హేతుక కృప సదా మరింతగా వృద్ధి చెందుతూనే ఉంటుంది।
Verse 35
ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजोगुण: । यन्मनो मयि निर्बद्धं प्रजा: संसृजतोऽपि ते ॥ ३५ ॥
నీవు ఆద్య ఋషివి; ప్రజలను సృష్టిస్తూ ఉన్నప్పటికీ నీ మనస్సు నాలోనే దృఢంగా బద్ధమై ఉండుటవలన, పాపప్రదమైన రజోగుణం నిన్నెప్పుడూ బంధించలదు।
Verse 36
ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् । यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभि: ॥ ३६ ॥
దేహధారులైన జీవులకు నేను దుర్విజ్ఞేయుడనైనా, నేడు నీవు నన్ను తెలిసికొన్నావు; ఎందుకంటే నా స్వరూపం భౌతిక భూత‑ఇంద్రియ‑గుణాలతో నిర్మితమైంది కాదని నీవు గ్రహించావు।
Verse 37
तुभ्यं मद्विचिकित्सायामात्मा मे दर्शितोऽबहि: । नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वत: ॥ ३७ ॥
నీవు నా విషయమై విచికిత్సతో జన్మకమల నాళపు మూలాన్ని వెదుకుతూ జలంలో ఆ నాళంలోనికీ ప్రవేశించినా ఏదీ కనుగొనలేకపోయావు; అప్పుడు నేను అంతరంగం నుంచే నా రూపాన్ని ప్రదర్శించాను।
Verse 38
यच्चकर्थाङ्ग मतस्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम् । यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदनुग्रह: ॥ ३८ ॥
ఓ బ్రహ్మా, నా దివ్య లీలల మహిమతో అలంకరించిన స్తోత్రాన్ని నీవు చేసినదీ, నన్ను తెలుసుకొనుటకు తపస్సులో నీ స్థిరనిష్ఠయూ—ఇవన్నీ నా అనుగ్రహమే।
Verse 39
प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया । यदस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन् ॥ ३९ ॥
శుభం కలుగుగాక, ఓ బ్రహ్మా! లోకాల మంగళవిజయాన్ని కోరుతూ నీవు నన్ను గుణమయుడని వర్ణించినప్పటికీ ఆ నిర్గుణ పరమతత్త్వాన్నే ప్రకటించావు; దీనితో నేను అత్యంత సంతోషించాను—నీకు వరాలు ప్రసాదిస్తున్నాను।
Verse 40
य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् । तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वर: ॥ ४० ॥
ఈ స్తోత్రంతో నిత్యం నన్ను స్తుతించి నన్ను భజించే మనిషిపై నేను త్వరగా ప్రసన్నుడనవుతాను; ఎందుకంటే నేను సమస్త వరాల అధిపతిని, అతని అన్ని కోరికలను నెరవేర్చుతాను।
Verse 41
पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगसमाधिना । राद्धं नि:श्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१ ॥
పూర్తకర్మ, తపస్సు, యజ్ఞాలు, దానాలు, యోగం, సమాధి మొదలైన సత్కార్యాల పరమ లక్ష్యం నా ప్రీతి పొందడమే అని తత్త్వవేత్తల అభిప్రాయం.
Verse 42
अहमात्मात्मनां धात: प्रेष्ठ: सन् प्रेयसामपि । अतो मयि रतिं कुर्याद्देहादिर्यत्कृते प्रिय: ॥ ४२ ॥
నేను ప్రతి జీవికి అంతర్యామి పరమాత్మను, నియంతను, అత్యంత ప్రియుడను. స్థూల-సూక్ష్మ దేహాలపై మోహం భ్రమ; కాబట్టి నాపైనే రతి పెట్టాలి.
Verse 43
सर्ववेदमयेनेदमात्मनात्मात्मयोनिना । प्रजा: सृज यथापूर्वं याश्च मय्यनुशेरते ॥ ४३ ॥
నా ఆజ్ఞను అనుసరించి, నీ సంపూర్ణ వేదమయ జ్ఞానబలంతో మరియు నన్నుంచి నేరుగా పొందిన ఈ దేహశక్తితో, పూర్వంలాగానే ప్రజలను సృష్టించు—నా అధీనంలో ఉన్నవారిని కూడా.
Verse 44
मैत्रेय उवाच तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुषेश्वर: । व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे ॥ ४४ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—ఈ విధంగా జగత్సృష్టికర్త బ్రహ్మకు ఉపదేశించి, ఆదిపురుషేశ్వరుడు భగవాన్ తన నారాయణ స్వరూపంతో ప్రత్యక్షమై తరువాత అంతర్ధానమయ్యాడు.
Frequently Asked Questions
Brahmā identifies the personal form as the fullest revelation of the Absolute—eternal, blissful, and knowledge-filled—through which the Lord bestows mercy and becomes accessible to devotees. Brahman effulgence is acknowledged as real but described as lacking the reciprocal, devotional accessibility of the Lord’s personal manifestation, which is the object of meditation and surrender in bhakti.
The chapter states that by bona fide hearing of the Lord’s activities, the heart becomes cleansed (citta-śuddhi), and the Lord “takes His seat” within. This inner presence is not imagination but the Lord’s merciful self-manifestation (svayam-prakāśa) in a form the devotee contemplates, making realization a function of purified receptivity rather than speculative effort.
It refers to the Supreme Lord, who enacts creation, maintenance, and dissolution through His energies while remaining transcendental. The phrase underscores līlā: divine action that resembles worldly activity yet is free from karma, revealing the Lord’s sovereignty and compassion rather than material necessity.
Because Brahmā’s capacity for visarga is contingent on divine empowerment already granted. The Lord redirects Brahmā from fear and despondency to disciplined tapas, meditation, and devotion, promising inner comprehension and a purified vision in which Brahmā sees the Lord within himself and throughout the cosmos—removing illusion and restoring confidence for cosmic administration.
Brahmā describes the planetary systems as a tree rooted in the Lord, with three functional ‘trunks’ representing Brahmā (creation), Śiva (dissolution), and the Lord (supreme control and maintenance). The metaphor teaches hierarchical dependence: all administrative powers are branches sustained by the Supreme root, preventing the misconception that secondary creators are independent.
It diagnoses anxiety as arising from bodily identification and possessiveness (“my” and “mine”) under māyā, and prescribes shelter at the Lord’s lotus feet through hearing, chanting, and devotional service. The chapter presents bhakti not as sentiment but as the safe refuge that reorients consciousness from perishable supports to the eternal protector.