Adhyaya 7

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुध: । प्रीणयन्निव भारत्या विदुर: प्रत्यभाषत ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ రాజా! మైత్రేయ మహర్షి ఇలా ఉపదేశించుచుండగా, ద్వైపాయన వ్యాసుని కుమారుడైన పండితుడు విదురుడు మధుర వాక్యములతో ప్రశ్నించాడు।

Verse 2

विदुर उवाच ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिण: । लीलया चापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणा: क्रिया: ॥ २ ॥

విదురుడు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణా! భగవంతుడు శుద్ధ చైతన్యమాత్రుడు, అవికారుడు, నిర్గుణుడు; అయితే ప్రకృతి గుణాలు మరియు వాటి క్రియలు ఆయనతో ఎలా సంబంధించును? ఇది లీలయైతే, అవికారునిలో క్రియలు ఎలా వ్యక్తమవుతాయి?

Verse 3

क्रीडायामुद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यत: । स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यत: ॥ ३ ॥

బాలుడు కోరిక ప్రేరణతో ఇతర బాలులతో గానీ, వివిధ ఆటవస్తువులతో గానీ ఆడటానికి ఉత్సాహపడతాడు; కాని స్వయంతృప్తుడూ సదా విరక్తుడూ అయిన భగవంతునికి అలాంటి కోరిక ఎలా కలుగుతుంది?

Verse 4

अस्राक्षीद्भगवान् विश्वं गुणमय्यात्ममायया । तया संस्थापयत्येतद्भूय: प्रत्यपिधास्यति ॥ ४ ॥

భగవంతుడు త్రిగుణమయమైన తన ఆత్మమాయచే ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించాడు. అదే శక్తిచే దీనిని స్థాపించి పోషిస్తాడు; మరల మరల లయమునకు చేర్చును.

Verse 5

देशत: कालतो योऽसाववस्थात: स्वतोऽन्यत: । अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥ ५ ॥

శుద్ధాత్మ చైతన్యస్వరూపుడు; దేశం, కాలం, స్థితి, స్వప్నం మొదలైన ఏ కారణముచేతనూ అతని బోధ ఎప్పుడూ లుప్తమవదు. అట్లుంటే అతడు అజా—అవిద్యతో ఎలా యుక్తుడగును?

Verse 6

भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थित: । अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभि: कुत: ॥ ६ ॥

భగవాన్ పరమాత్మగా ప్రతి జీవి హృదయంలో స్థితుడై ఉన్నాడు. అట్లయితే జీవుల కర్మల వల్ల దురదృష్టం, దుఃఖం ఎలా కలుగుతాయి?

Verse 7

एतस्मिन्मे मनो विद्वन् खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे । तन्न: पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत् ॥ ७ ॥

హే విద్వన్, ఈ అజ్ఞాన సంకటంలో నా మనస్సు బాగా కలత చెందుతోంది. హే విభో, ఈ మహత్తర మానసిక కల్మషాన్ని తొలగించండి.

Verse 8

श्रीशुक उवाच स इत्थं चोदित: क्षत्‍त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनि: । प्रत्याह भगवच्चित्त: स्मयन्निव गतस्मय: ॥ ८ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నారు: ఓ రాజా, తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే విదురుని ప్రశ్నలతో ప్రేరితుడైన ముని మైత్రేయుడు మొదట ఆశ్చర్యపడినట్లు కనిపించాడు; కానీ భగవద్చిత్తుడై ఉండటంతో సంకోచం లేకుండా సమాధానం చెప్పాడు.

Verse 9

मैत्रेय उवाच सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥ ९ ॥

శ్రీమైత్రేయుడు అన్నాడు: ఇదే భగవానుని మాయ; కొందరు ‘ఈశ్వరుడు విముక్తుడు’ అని చెప్పి, అదే సమయంలో ఆయనకు దైన్యం, బంధనం ఉన్నాయని అంటారు. ఇది యుక్తికి విరుద్ధం.

Verse 10

यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्यय: । प्रतीयत उपद्रष्टु: स्वशिरश्छेदनादिक: ॥ १० ॥

యథార్థ ఆధారం లేకుండా జీవికి తన స్వరూపంపై విపర్యయం కలుగుతుంది—స్వప్నంలో చూసేవాడు తన తల నరికివేయబడినట్లు మొదలైనవి చూసినట్లే.

Verse 11

यथा जले चन्द्रमस: कम्पादिस्तत्कृतो गुण: । द‍ृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुण: ॥ ११ ॥

నీటిలో చంద్రుని ప్రతిబింబం నీటి గుణసంబంధం వల్ల కంపిస్తున్నట్లు కనిపించినట్లే, ద్రష్ట అయిన ఆత్మ అనాత్మ పదార్థగుణసంగం వల్ల గుణవంతుడైనట్లు కనిపిస్తుంది, నిజానికి అలా కాకపోయినా।

Verse 12

स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया । भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ १२ ॥

ఆ ఆత్మభ్రాంతి ఇక్కడ నివృత్తిధర్మమైన వైరాగ్యంతో, వాసుదేవ భగవానుని కృపచేత, భగవద్భక్తియోగ సాధన ద్వారా క్రమంగా తొలగిపోతుంది।

Verse 13

यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ । विलीयन्ते तदा क्लेशा: संसुप्तस्येव कृत्‍स्‍नश: ॥ १३ ॥

ఇంద్రియాలు పరమ ద్రష్ట అయిన పరమాత్మ హరిలో శాంతించి ఆయనలో లీనమయ్యే వేళ, అన్ని క్లేశాలు సంపూర్ణంగా నశిస్తాయి; గాఢ నిద్ర తర్వాతలాగా।

Verse 14

अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारे: । किं वा पुनस्तच्चरणारविन्दपरागसेवारतिरात्मलब्धा ॥ १४ ॥

మురారి భగవానుని గుణానువాదాన్ని శ్రవణ-కీర్తన చేయడమే అపార క్లేశాలను శమింపజేస్తుంది; ఇక ప్రభువు పద్మపాద ధూళి సేవలో రతి పొంది ఆత్మలాభం పొందినవారి సంగతి ఏమనాలి!

Verse 15

विदुर उवाच संछिन्न: संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो । उभयत्रापि भगवन्मनो मे सम्प्रधावति ॥ १५ ॥

విదురుడు అన్నాడు: ఓ విభో! మీ సువచన ఖడ్గం నా సందేహాలను ఛేదించింది. ఓ భగవన్, ఇప్పుడు నా మనస్సు భగవంతుని తత్త్వంలోను జీవతత్త్వంలోను సమ్యక్‌గా ప్రవేశిస్తోంది।

Verse 16

साध्वेतद् व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरे: । आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहि: ॥ १६ ॥

హే విద్వాన్ ఋషీ, మీరు చెప్పిన వివరణ ఎంతో సముచితమైనది. బద్ధజీవుని కలతలకు ఆధారం భగవాన్ హరి యొక్క బహిరంగ మాయాశక్తి చలనం తప్ప మరొకటి లేదు.

Verse 17

यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धे: परं गत: । तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जन: ॥ १७ ॥

లోకంలో అత్యంత మూర్ఖుడు మరియు బుద్ధికి అతీతమైన పరమస్థితిని పొందినవాడు—ఈ ఇద్దరూ సుఖంగా ఉంటారు. కానీ మధ్యలో ఉన్నవాడు మోహావృతుడై కష్టపడతాడు.

Verse 18

अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मन: । तां चापि युष्मच्चरणसेवयाहं पराणुदे ॥ १८ ॥

ఇప్పుడు నేను నిశ్చయంగా గ్రహించాను—ఈ జగత్తు నిజంగా కనిపించినా సారరహితం, ఆత్మకు చెందింది కాదు. మీ చరణసేవ ద్వారా ఈ మిథ్యాభావనను కూడా నేను పూర్తిగా విడిచిపెట్టగలను.

Verse 19

यत्सेवया भगवत: कूटस्थस्य मधुद्विष: । रतिरासो भवेत्तीव्र: पादयोर्व्यसनार्दन: ॥ १९ ॥

ఆధ్యాత్మిక గురువు పాదసేవ ద్వారా మధుద్విష్, కూటస్థ భగవంతుని పాదాలలో తీవ్రమైన ప్రేమరసం ఉద్భవిస్తుంది; అదే సేవ భౌతిక దుఃఖాలను నశింపజేస్తుంది.

Verse 20

दुरापा ह्यल्पतपस: सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु । यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दन: ॥ २० ॥

అల్ప తపస్సు కలవారికి వైకుంఠ మార్గంలో ముందుకు సాగుతున్న శుద్ధభక్తుల సేవ దుర్లభం. ఎందుకంటే ఆ శుద్ధభక్తులు దేవదేవ జనార్దనుని నిత్యం ఏకాగ్రంగా కీర్తిస్తూ ఉంటారు.

Verse 21

सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् । तेभ्यो विराजमुद्‍धृत्य तमनु प्राविशद्विभु: ॥ २१ ॥

ఆదిలో ప్రభువు మహత్-తత్త్వాది వికారమయ తత్త్వాలను క్రమంగా సృష్టించి, వాటి నుండి విరాట్ విశ్వరూపాన్ని ప్రదర్శించి, సర్వవ్యాపి విభువు అందులో ప్రవేశించాడు।

Verse 22

यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्‌घ्र्‌यूरुबाहुकम् । यत्र विश्व इमे लोका: सविकाशं त आसते ॥ २२ ॥

కారణసముద్రంలో శయనించే పురుషావతారుడే భౌతిక సృష్టిలో ఆద్య పురుషుడని చెప్పబడతాడు; ఆయన విరాట్ రూపంలో, అందులోనే ఈ లోకాలు మరియు వాటి నివాసులు నివసిస్తారు, వేలాది పాదాలు చేతులు ఉన్నాయి।

Verse 23

यस्मिन् दशविध: प्राण: सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् । त्वयेरितो यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व न: ॥ २३ ॥

ఓ మహాబ్రాహ్మణా! విరాట్ రూపంలో పది విధాల ప్రాణాలు, ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియవిషయాలు మరియు త్రివిధ బలం ఉన్నాయని మీరు చెప్పారు. ఇప్పుడు దయచేసి ఆ ప్రత్యేక విభాగాల వివిధ శక్తులను మాకు వివరించండి।

Verse 24

यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभि: सह गोत्रजै: । प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ॥ २४ ॥

ఓ ప్రభూ! కుమారులు, మనవళ్లు, మునిమనవళ్లు మరియు గోత్రజుల రూపాలలో ప్రజల ఈ ప్రక్రియ వివిధ ఆకృతులు, జాతులుగా వ్యక్తమై సమస్త విశ్వమంతా వ్యాపించిందని నేను భావిస్తున్నాను।

Verse 25

प्रजापतीनां स पतिश्चक्लृपे कान् प्रजापतीन् । सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून्मन्वन्तराधिपान् ॥ २५ ॥

ఓ పండిత బ్రాహ్మణా! దేవతల నాయకుడైన ప్రజాపతి బ్రహ్మ వివిధ ప్రజాపతులను, సర్గ-అనుసర్గాలను, అలాగే మన్వంతరాధిపతులైన అనేక మనువులను ఎలా స్థాపించాడో దయచేసి వివరించండి. ఆ మనువులనూ వారి సంతానాన్నీ కూడా వర్ణించండి।

Verse 26

उपर्यधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते । तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय ॥ २६ ॥

హే మిత్రాత్మజా, దయచేసి భూమి పైభాగంలోను క్రిందభాగంలోను ఉన్న లోకాల స్థితి, వాటి ప్రమాణం, అలాగే భూలోకపు పరిమాణాన్ని వివరించండి।

Verse 27

तिर्यङ्‌मानुषदेवानां सरीसृपपतत्‍त्रिणाम् । वद न: सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्‍‌भिदाम् ॥ २७ ॥

దయచేసి తిర్యక్‌ (పశువులు), మనుష్యులు, దేవతలు, సరీసృపాలు, పక్షులు, అలాగే గర్భజ, స్వేదజ, ద్విజ (పక్షులు) మరియు ఉద్భిద్‌ (వృక్షాదులు) జీవుల సృష్టి-వ్యవస్థను, వాటి విభాగాలను వివరించండి।

Verse 28

गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् । सृजत: श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम् ॥ २८ ॥

గుణావతారులు—బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు—విశ్వ సృష్టి, స్థితి, లయలకు ఆశ్రయమని వివరించండి; అలాగే శ్రీనివాస పరమేశ్వరుని అవతారాన్ని, ఆయన ఉదార పరాక్రమాలను కూడా చెప్పండి।

Verse 29

वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावत: । ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् ॥ २९ ॥

హే మహర్షీ, లక్షణం, ఆచారం, స్వభావం ప్రకారం వర్ణాశ్రమ విభాగాలను వివరించండి; అలాగే ఋషుల జన్మకర్మలను, వేద విభజన (శాఖలు)ను కూడా చెప్పండి।

Verse 30

यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथ: प्रभो । नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम् ॥ ३० ॥

హే ప్రభో, యజ్ఞాల విస్తారాలను, యోగ మార్గాలను, నైష్కర్మ్యాన్ని, సాంఖ్యాన్ని, అలాగే భగవత్స్మృతి రూపమైన భక్తితంత్రాన్ని—వాటి విధి నియమాలతో సహా వివరించండి।

Verse 31

पाषण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् । जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजा: ॥ ३१ ॥

దయచేసి పాషండ నాస్తికుల మార్గంలోని లోపాలు, పరస్పర విరోధాలు, ప్రతిలోమ (వర్ణసంకర) స్థితి, అలాగే గుణకర్మల ప్రకారం జీవుల వివిధ యోనుల గమనాలను వివరించండి।

Verse 32

धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधत: । वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक् ॥ ३२ ॥

ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం—వీటి పరస్పర విరోధం లేని కారణాలు, అలాగే జీవనోపాధి మార్గాలు, దండనీతి (రాజశాసనం) మరియు శ్రుతిలో చెప్పిన వేర్వేరు విధానాలను వివరించండి।

Verse 33

श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितृणां सर्गमेव च । ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम् ॥ ३३ ॥

హే బ్రహ్మన్, శ్రాద్ధ విధానం, పితృలోక సృష్టి, అలాగే గ్రహ-నక్షత్ర-తారలలో కాల విభాగాల వ్యవస్థ మరియు వాటి వాటి స్థితులను వివరించండి।

Verse 34

दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयो: फलम् । प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उतापदि ॥ ३४ ॥

దానం, తపస్సు మరియు ఇష్టాపూర్త (ఉదా: జలాశయాలు తవ్వడం మొదలైనవి) ఫలితాలు, అలాగే ఇంటి నుండి దూరంగా ఉన్నవారి ధర్మస్థితి, మరియు ఆపదలో ఉన్న పురుషుని కర్తవ్యాన్ని కూడా వివరించండి।

Verse 35

येन वा भगवांस्तुष्येद्धर्मयोनिर्जनार्दन: । सम्प्रसीदति वा येषामेतदाख्याहि मेऽनघ ॥ ३५ ॥

హే అనఘా, ధర్మానికి మూలమైన భగవాన్ జనార్దనుడు పూర్తిగా తృప్తి చెందే విధానం, లేదా ఎవరి పట్ల ఆయన సంపూర్ణ ప్రసన్నత చూపుతాడో—అది నాకు వివరించండి।

Verse 36

अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम । अनापृष्टमपि ब्रूयुर्गुरवो दीनवत्सला: ॥ ३६ ॥

హే ద్విజోత్తమా! గురువులు దీనులపై అపార కరుణ కలవారు. వారు తమ అనుచరులు, శిష్యులు, కుమారుల పట్ల ఎల్లప్పుడూ దయగలవారు; అడగకపోయినా జ్ఞానమంతా ఉపదేశిస్తారు।

Verse 37

तत्त्वानां भगवंस्तेषां कतिधा प्रतिसंक्रम: । तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते ॥ ३७ ॥

భగవన్! భౌతిక తత్త్వాలకు ఎన్ని విధాల ప్రళయాలు జరుగుతాయి? ఆ ప్రళయాల తరువాత హరి యోగనిద్రలో ఉన్నప్పుడు, ఎవరు మిగిలి ఆయనను ఉపాసించి సేవ చేస్తారు?

Verse 38

पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च । ज्ञानं च नैगमं यत्तद्गुरुशिष्यप्रयोजनम् ॥ ३८ ॥

జీవులు మరియు పరమ పురుషోత్తముడైన భగవంతుని గురించిన సత్యాలు ఏమిటి? వారి స్వరూపం, స్థితి ఏమిటి? వేదాలలోని జ్ఞానానికి ప్రత్యేక విలువలు ఏమిటి? అలాగే గురు-శిష్యులకు అవసరమైన కర్తవ్యాలు ఏమిటి?

Verse 39

निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघसूरिभि: । स्वतो ज्ञानं कुत: पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव वा ॥ ३९ ॥

ఈ జ్ఞానానికి కారణాలను నిర్దోష భక్తులు వివరించారు. వారి సహాయం లేకుండా మనుష్యులకు స్వయంగా జ్ఞానం, భక్తి మరియు వైరాగ్యం ఎలా కలుగుతాయి?

Verse 40

एतान्मे पृच्छत: प्रश्नान् हरे: कर्मविवित्सया । ब्रूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वादजया नष्टचक्षुष: ॥ ४० ॥

హే మునివర్యా! హరి—పరమ భగవంతుని లీలలను తెలుసుకోవాలనే ఆశతో నేను ఈ ప్రశ్నలు అడిగాను. మీరు అందరికీ మిత్రుడు; కాబట్టి మాయచేత దృష్టి కోల్పోయిన ఈ అజ్ఞానికి దయచేసి వివరించండి।

Verse 41

सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ । जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि ॥ ४१ ॥

హే అనఘా! ఈ ప్రశ్నలన్నిటికి నీ సమాధానాలు సమస్త భౌతిక దుఃఖాల నుండి రక్షణనిస్తాయి. జీవులకు అభయాన్ని ప్రసాదించే ఈ దానం, అన్ని వేదదానాలు, యజ్ఞాలు, తపస్సులు, దానధర్మాలకన్నా గొప్పది; అవి దీని ఒక కళను కూడా చేయలేవు.

Verse 42

श्रीशुक उवाच स इत्थमापृष्टपुराणकल्प: कुरुप्रधानेन मुनिप्रधान: । प्रवृद्धहर्षो भगवत्कथायां सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह ॥ ४२ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నారు—కురు శ్రేష్ఠుడు విదురుడు ఇలా ప్రశ్నించగా, మునిశ్రేష్ఠుడు (మైత్రేయుడు) పురాణస్వరూపమైన వివరణను ప్రారంభించాడు. భగవత్‌కథలో అతని హర్షం మరింత పెరిగింది; విదురుని ప్రేరణతో, చిరునవ్వుతోనే ప్రభువు దివ్యలీలలను వర్ణించసాగాడు.