Adhyaya 6

Verse 1

ऋषिरुवाच इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य स: । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वर: ॥ १ ॥

ఋషి మైత్రేయుడు పలికెను—భగవంతుని స్వశక్తులు కలవకపోవడంతో సృష్టి కార్యవ్యవస్థ నిద్రించినట్లైంది; ఆ స్థితిని గమనించిన ఈశ్వరుడు చర్యకు దిగెను।

Verse 2

कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रम: । त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २ ॥

అప్పుడు ఉరుక్రముడైన భగవంతుడు ‘కాల’ అనే దేవీశక్తి (బహిరంగ మాయ)ను ధరించి, ఇరవైమూడు తత్త్వాల సమూహంలో ఏకకాలంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 3

सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयमास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥

భగవంతుడు తన శక్తిచే ‘చేష్టా’ రూపంగా తత్త్వాలలో ప్రవేశించినప్పుడు, విడిపోయిన వాటిని కలిపి, నిద్రించిన కర్మలను మేల్కొలిపెను।

Verse 4

प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गण: । प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥

పరమేశ్వరుని సంకల్పంతో కర్మలో మేల్కొన్న ఇరవైమూడు తత్త్వాలు తమ తమ మాత్రలచే అధిపురుషుడు—భగవంతుని విరాట్ రూపాన్ని—సృష్టించెను।

Verse 5

परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गण: । चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन्लोकाश्चराचरा: ॥ ५ ॥

భగవంతుని స్వాంశం తత్త్వాలలో ప్రవేశించగానే విశ్వసృష్టి తత్త్వాలు పరస్పరం కలతచెంది విరాట్ రూపంగా మారెను; అందులోనే చరాచర లోకములన్నీ నిలిచియున్నవి।

Verse 6

हिरण्मय: स पुरुष: सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ६ ॥

హిరణ్మయుడని పిలువబడే ఆ విరాట్-పురుషుడు సహస్ర దివ్య సంవత్సరాలు బ్రహ్మాండ జలములో అండకోశములో నివసించాడు; సమస్త జీవులు ఆయనతోనే శయనించారు।

Verse 7

स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् । विबभाजात्मनात्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७ ॥

ఆయనే విశ్వసృష్టికర్తల గర్భము, దేవకార్యశక్తితో సమృద్ధుడు; ఆయన తనను తానే విభజించుకొని ఒకటిగా, పదిగా, మూడుగా ప్రకాశించాడు।

Verse 8

एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांश: परमात्मन: । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८ ॥

ఈ విరాట్ విశ్వరూపము పరమాత్మ యొక్క అంసము, మొదటి అవతారము. అనంత జీవుల ఆత్మ ఆయనే; ఆయనలోనే సమస్త భూతసమూహ సృష్టి ఆధారపడి వికసిస్తుంది।

Verse 9

साध्यात्म: साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा । विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥

విరాట్-రూపము ఆధ్యాత్మికం, ఆధిదైవికం, ఆధిభౌతికం అని త్రివిధంగా ప్రతినిధ్యం పొందుతుంది; ప్రాణశక్తి దశవిధం, మరియు హృదయం ఒక్కటే—అక్కడే ప్రాణం జనిస్తుంది।

Verse 10

स्मरन् विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षज: । विराजमतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये ॥ १० ॥

విశ్వసృష్టి కార్యానికి నియుక్తమైన దేవతల అంతర్యామి అయిన అధోక్షజుడు వారి ప్రార్థనను స్మరించి, మనసులో ఆలోచించి, వారి అవగాహనకై తన తేజస్సుతో విరాట్-రూపాన్ని ప్రదర్శించాడు।

Verse 11

अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह । निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदत: श‍ृणु ॥ ११ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—ఇప్పుడు వినుము; విరాట్‌-రూపం ప్రదర్శితమైన తరువాత పరమేశ్వరుడు దేవతల వివిధ అధిష్ఠానరూపాలుగా తనను తాను ఎలా విభజించుకున్నాడో నేను చెప్పుచున్నాను.

Verse 12

तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् । वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥

ఆయన ముఖమునుండి అగ్ని (ఉష్ణత) వేరుగా ప్రదర్శితమైంది; భౌతిక వ్యవహారాల అధిపతులైన లోకపాలులు తమ తమ స్థానాలతో అందులో ప్రవేశించారు. ఆ శక్తి అంసముచేత జీవుడు వాక్కుగా వ్యక్తమగుచున్నాడు.

Verse 13

निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरे: । जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥

విరాట్‌-రూపపు తాలువు వేరుగా ప్రదర్శితమైనప్పుడు జలలోకాల అధిపతి వరుణుడు అందులో ప్రవేశించాడు; జిహ్వాశక్తి అంసముచేత జీవుడు రసాన్ని ఆస్వాదించగలుగుతాడు.

Verse 14

निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् । घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १४ ॥

ప్రభువు విష్ణువు యొక్క రెండు నాసారంధ్రాలు వేరుగా ప్రదర్శితమైనప్పుడు అశ్వినీకుమారుల ద్వయం తమ తమ స్థానాలలో అందులో ప్రవేశించారు; ఘ్రాణశక్తి అంసముచేత జీవుడు సువాసనలను గ్రహించగలుగుతాడు.

Verse 15

निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभो: । चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १५ ॥

తదుపరి విరాట్‌-దేహంలోని రెండు కళ్ళు వేరుగా ప్రదర్శితమయ్యాయి. ప్రకాశాధిపతి సూర్యుడు (త్వష్టా) అందులో ప్రవేశించాడు; చక్షుశక్తి అంసముచేత జీవుడు రూపాలను దర్శించగలుగుతాడు.

Verse 16

निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् । प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥

విరాట్‌ దేహంలోని చర్మం వేరుగా ప్రదర్శితమైనప్పుడు, వాయువు అధిదేవుడు అనిలుడు స్పర్శశక్తి యొక్క అంసంతో అందులో ప్రవేశించాడు. ఆ ప్రాణబలంతో జీవులు స్పర్శజ్ఞానాన్ని పొందుతారు.

Verse 17

कर्णावस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिश: । श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते ॥ १७ ॥

విరాట్‌ దేహంలోని చెవులు ప్రదర్శితమైనప్పుడు, దిక్కుల అధిదేవతలు తమ తమ అధిష్ఠానాలతో అందులో ప్రవేశించారు. శ్రవణతత్త్వ అంసంతో శబ్దసిద్ధి కలిగి, జీవులు ధ్వనిని వినగలుగుతారు.

Verse 18

त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधी: । अंशेन रोमभि: कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥

చర్మం వేరుగా ప్రదర్శితమైనప్పుడు, ఔషధి దేవతలు తమ అధిష్ఠానాలతో అందులో ప్రవేశించారు. రోమాల అంసం వల్ల దురద మరియు స్పర్శసుఖం అనుభూతి చెందబడుతుంది; జీవులు దానిని పొందుతారు.

Verse 19

मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनासावानन्दं प्रतिपद्यते ॥ १९ ॥

విరాట్‌ దేహంలోని మేఢ్రం (జననేంద్రియం) వేరుగా ప్రదర్శితమైనప్పుడు, ప్రజాపతి ‘క’ (కశ్యపుడు) తన అధిష్ఠానంతో అందులో ప్రవేశించాడు. రేతస్సు శక్తి అంసంతో జీవులు మైథునానందాన్ని అనుభవిస్తారు.

Verse 20

गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते ॥ २० ॥

పురుషుని గుదం (విసర్జన మార్గం) వేరుగా ప్రదర్శితమైనప్పుడు, లోకేశుడు మిత్రుడు తన అధిష్ఠానంతో అందులో ప్రవేశించాడు. పాయు శక్తి అంసంతో జీవులు మలమూత్ర విసర్జన చేయగలుగుతారు.

Verse 21

हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्र: स्वर्पतिराविशत् । वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते ॥ २१ ॥

అనంతరం విరాట్-పురుషుని చేతులు వేరువేరుగా ప్రాకట్యమయ్యాయి; వాటిలో స్వర్గాధిపతి ఇంద్రుడు ప్రవేశించగా, జీవుడు జీవనోపాధి కోసం వ్యవహారాన్ని చేయగలిగాడు।

Verse 22

पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२ ॥

అనంతరం విరాట్-పురుషుని పాదాలు వేరువేరుగా ప్రాకట్యమయ్యాయి; వాటిలో ‘విష్ణు’ అనే లోకేశ దేవుడు (పరమేశ్వరుడు కాదు) గతి-అంశంతో ప్రవేశించగా, జీవుడు తన గమ్యాన్ని చేరేందుకు కదలగలిగాడు।

Verse 23

बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् । बोधेनांशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ २३ ॥

అనంతరం విరాట్-పురుషుని బుద్ధి వేరుగా ప్రాకట్యమైంది; అందులో వేదాధిపతి వాగీశుడు బ్రహ్మ బోధ-శక్తి యొక్క అంశంతో ప్రవేశించగా, జీవులకు బోధ్యమైన విషయంపై అవగాహన కలుగుతుంది।

Verse 24

हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥

తర్వాత విరాట్-పురుషుని హృదయం వేరుగా ప్రాకట్యమైంది; అందులో చంద్రదేవుడు మనస్సు-క్రియ యొక్క అంశంతో ప్రవేశించగా, జీవుడు మనోకల్పనలు మరియు ఆలోచనలు చేయగలిగాడు।

Verse 25

आत्मानं चास्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥

అనంతరం విరాట్-పురుషుని అభిమానం రూపమైన అహంకారం వేరుగా ప్రాకట్యమైంది; అందులో అహంకార నియంత రుద్రుడు తన కర్మ-శక్తి యొక్క అంశంతో ప్రవేశించగా, జీవుడు చేయవలసిన కార్యాలను చేయడానికి ప్రేరితుడవుతాడు।

Verse 26

सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्धिष्ण्यमुपाविशत् । चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥

అనంతరం భగవంతుని చైతన్యం వేరుగా వ్యక్తమగగానే, ఆయన చైతన్యాంశంతో మహత్-తత్త్వం ప్రవేశించింది; దాని వల్ల జీవుడు విశిష్ట జ్ఞానాన్ని గ్రహించగలడు।

Verse 27

शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्‍भ्यां खं नाभेरुदपद्यत । गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादय: ॥ २७ ॥

అనంతరం విరాట్-పురుషుని శిరస్సు నుండి స్వర్గలోకాలు, పాదాల నుండి భూలోకాలు, నాభి నుండి ఆకాశం వేరుగా ప్రదర్శితమయ్యాయి; వాటిలో గుణవృత్తుల ప్రకారం దేవతలు మొదలైనవారు కూడా ప్రదర్శితమయ్యారు।

Verse 28

आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवा: प्रपेदिरे । धरां रज:स्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥ २८ ॥

అత్యుత్తమ సత్త్వగుణంతో యోగ్యులైన దేవతలు స్వర్గలోకాల్లో స్థితిచెందారు; రజోగుణ స్వభావం వల్ల మనుష్యులు మరియు వారి అనుచరులు భూమిపై నివసిస్తారు।

Verse 29

तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिता: । उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणा: ॥ २९ ॥

మూడవది—తమోగుణ స్వభావం—వల్ల రుద్రుని పార్షదగణాలు భగవన్నాభిని ఆశ్రయించి, భూలోకమూ స్వర్గలోకమూ మధ్యనున్న ఆకాశంలో స్థితిచెందుతారు।

Verse 30

मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह । यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्ब्राह्मणो गुरु: ॥ ३० ॥

హే కురువంశశ్రేష్ఠా! విరాట్-పురుషుని ముఖం నుండి వేదజ్ఞానం ప్రదర్శితమైంది. ఆ వేదజ్ఞానానికి అభిముఖులైనవారు బ్రాహ్మణులు; వారు సమస్త వర్ణాలకు సహజ గురువులు।

Verse 31

बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रत: । यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुष: कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥

ఆపై విరాట్-పురుషుని భుజాల నుండి రక్షణశక్తి ఉద్భవించింది; ఆ ధర్మాన్ని అనుసరించి క్షత్రియులు జన్మించి, దొంగలు దుష్టుల కలహం నుండి ప్రజలను కాపాడుతారు।

Verse 32

विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभो: । वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां य: समवर्तयत् ॥ ३२ ॥

ఆ విభువు విరాట్-పురుషుని తొడల నుండి లోకజీవికా సాధనాలు ఉద్భవించాయి; అందువల్ల వైశ్యులు జన్మించి, ధాన్యోత్పత్తి మరియు ప్రజలకు పంపిణీ అనే వార్తా కర్మను నిర్వహిస్తారు।

Verse 33

पद्‍भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये । तस्यां जात: पुरा शूद्रो यद्‌वृत्त्या तुष्यते हरि: ॥ ३३ ॥

తరువాత ధర్మసిద్ధి కోసం భగవంతుని పాదాల నుండి సేవాభావం ఉద్భవించింది; అందులోనుండి శూద్రుడు జన్మించి, సేవావృత్తితో హరిని తృప్తిపరుస్తాడు।

Verse 34

एते वर्णा: स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । श्रद्धयात्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाता: सह वृत्तिभि: ॥ ३४ ॥

ఈ అన్ని వర్ణాలు తమ తమ స్వధర్మంతో స్వగురువైన హరిని యజిస్తారు; వారు తమ వృత్తులతో కూడి భగవంతుని నుండే జన్మించారు, కాబట్టి శ్రద్ధతో ఆత్మశుద్ధి కోసం గురు మార్గదర్శనంలో ప్రభువును ఆరాధించాలి।

Verse 35

एतत्क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिण: । क: श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥

ఓ క్షత్త (విదురా), భగవంతుని అంతర్గత శక్తి అయిన యోగమాయా బలంతో ప్రదర్శితమైన ఆ విరాట్-రూపపు దివ్య కాలం, కర్మ, శక్తిని ఎవరు అంచనా వేయగలరు?

Verse 36

तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् । कीर्तिं हरे: स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥

అయినా, ప్రియమా, గురువుల నుండి నేను విన్నదీ, బుద్ధితో గ్రహించినదీ యథాశక్తి శుద్ధ వాక్యంతో శ్రీహరి కీర్తిని వర్ణిస్తున్నాను; లేకపోతే నా వాక్శక్తి అపవిత్రమై ఉంటుంది।

Verse 37

एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहु: । श्रुतेश्च विद्वद्‍‌भिरुपाकृतायां कथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥ ३७ ॥

మనుష్యుల వాక్కుకు పరమ లాభం సుశ్లోకమౌలి శ్రీహరి గుణకర్మాల గాథను చర్చించడమే అని అంటారు. పండిత ఋషులు శ్రుతి ఆధారంగా అలంకరించిన కథాసుధకు సమీపంగా ఉండటమే చెవుల ప్రయోజనాన్ని నెరవేర్చుతుంది।

Verse 38

आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना । संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्‍कया ॥ ३८ ॥

ఓ వత్సా, ఆదికవి బ్రహ్మ యోగంతో పరిపక్వమైన ధ్యానబుద్ధితో వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాల అనంతరం ఇదే నిర్ణయించాడు—పరమాత్మ మహిమ అచింత్యము।

Verse 39

अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ ३९ ॥

అందువల్ల భగవంతుని మాయ మాయావాదులనూ మోహింపజేస్తుంది. స్వయంపూర్ణుడైన, స్వాత్మమార్గస్థుడైన ప్రభువుకే తెలియని ఆ శక్తి ఇతరులకు ఎలా తెలిసేది?

Verse 40

यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह । अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नम: ॥ ४० ॥

ఎవరి జ్ఞానాన్ని పొందలేక వాక్కు, మనస్సు, అహంకారం—తమ తమ అధిష్ఠాతృ దేవతలతో సహా—వెనుదిరిగాయో, ఆ భగవంతునికి నేను మరియు ఈ ఇతర దేవతలు నమస్కరిస్తున్నాము।