Adhyaya 4

Verse 1

उद्धव उवाच अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् । तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृश: ॥ १ ॥

ఉద్ధవుడు అన్నాడు—ఆపై బ్రాహ్మణుల అనుమతితో వారు ప్రసాద శేషాన్ని భుజించి, బియ్యంతో చేసిన వారుణీ మద్యం తాగారు. దానివల్ల జ్ఞానం చెదిరి, కఠిన వాక్యాలతో పరస్పరం హృదయమర్మాలను తాకి బాధపెట్టారు.

Verse 2

तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् । निम्‍लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम् ॥ २ ॥

మైరేయ మద్యం దోషంతో వారి చిత్తాలు అసమతుల్యమయ్యాయి. సూర్యాస్తమయ వేళ, వెదురుల ఘర్షణ వల్ల అగ్ని పుట్టి వినాశనం కలిగినట్లే, వారిలో కూడా వినాశనం సంభవించింది.

Verse 3

भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य स: । सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥

భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు స్వీయ అంతరంగ మాయాగతిని అవలోకించి, సరస్వతీ తీరానికి వెళ్లి ఆచమనం చేసి వృక్షమూలంలో ఉపవేశించాడు।

Verse 4

अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह । बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं संजिहीर्षुणा ॥ ४ ॥

శరణాగతుల దుఃఖాలను హరించే భగవాన్, తన కులాన్ని సంహరించదలచి, నన్ను ముందే—“నీవు బదరీకాశ్రమానికి వెళ్లు” అని ఆజ్ఞాపించాడు।

Verse 5

तथापि तदभिप्रेतं जानन्नहमरिन्दम । पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तु: पादविश्लेषणाक्षम: ॥ ५ ॥

హే అరిందమా! ఆయన అభిప్రాయాన్ని తెలిసికొన్నప్పటికీ, స్వామి పాదపద్మాల వియోగాన్ని భరించలేక, నేను ఆయనను వెనుకనే అనుసరించాను।

Verse 6

अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् । श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥

ఇలా వెనుకనే అనుసరిస్తూ, ప్రియమైన స్వామిని వెదుకుతూ, నేను సరస్వతీ తీరంలో—శ్రీనికేతుడైనప్పటికీ—ఏకాంతంగా కూర్చొని లోతుగా ధ్యానిస్తున్న శ్రీకృష్ణుణ్ని చూశాను।

Verse 7

श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् । दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७ ॥

ఆయన దేహం శ్యామవర్ణమైనా నిర్మలమై అత్యంత మనోహరంగా ఉంది; ఆయన నేత్రాలు ప్రశాంతంగా, ఉదయసూర్యంలా అరుణంగా మెరిశాయి. నాలుగు భుజాలు, దివ్య చిహ్నాలు, పీతాంబరం చూచి నేను వెంటనే ఆయనను పరమ పురుషోత్తమ భగవానుడిగా గుర్తించాను।

Verse 8

वाम ऊरावधिश्रित्य दक्षिणाङ्‌घ्रि सरोरुहम् । अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥

ప్రభువు చిన్న వటవృక్షాన్ని ఆశ్రయించి విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, తన కుడి పద్మపాదాన్ని ఎడమ తొడపై ఉంచి కూర్చున్నాడు. గృహసుఖాలను విడిచినా ఆ భంగిమలో ఆయన ఎంతో ప్రసన్నంగా కనిపించాడు.

Verse 9

तस्मिन्महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा । लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यद‍ृच्छया ॥ ९ ॥

ఆ సమయంలో ప్రభువుకు మహాభక్తుడైన సిద్ధుడు మైత్రేయుడు—మహర్షి కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసునికి స్నేహితుడూ శుభచింతకుడూ—లోకములలో సంచరిస్తూ స్వయంచాలకంగా ఆ స్థలానికి చేరుకున్నాడు.

Verse 10

तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्द: प्रमोदभावानतकन्धरस्य । आश‍ृण्वतो मामनुरागहास- समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १० ॥

మైత్రేయ ముని ఆయనపై అత్యంత అనురక్తుడై, ఆనందభావంతో భుజం వంచి వినుచుండెను. అప్పుడు ముకుందుడు స్నేహహాసంతో, ప్రత్యేక దృష్టితో నన్ను విశ్రాంతి పరచి ఇలా పలికెను.

Verse 11

श्री भगवानुवाच वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते ददामि यत्तद् दुरवापमन्यै: । सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्ट: ॥ ११ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఓ వసూ! నీ అంతర్మనసులోని కోరిక నాకు తెలుసు. ఇతరులకు దుర్లభమైనదానిని నేను నీకు ప్రసాదిస్తున్నాను. పూర్వం విశ్వవ్యవహార విస్తరణకు నియుక్తులైన వసువులు మొదలైన దేవతల సత్రయాగంలో నీవు నా సాన్నిధ్యసిద్ధిని కోరుతూ ప్రత్యేకంగా యజ్ఞం చేసితివి.

Verse 12

स एष साधो चरमो भवाना- मासादितस्ते मदनुग्रहो यत् । यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्टय‍ा दद‍ृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥

ఓ సాధువా! నీ ఈ ప్రస్తుత జన్మే చివరిదీ, అత్యుత్తమమూ; ఎందుకంటే ఇందులో నీవు నా పరమ అనుగ్రహాన్ని పొందితివి. ఇప్పుడు ఈ బంధిత లోకాన్ని విడిచి నా వైకుంఠధామానికి వెళ్లగలవు. నీ నిర్మలమైన, అచంచలమైన భక్తివల్ల ఈ ఏకాంతస్థలంలో నన్ను దర్శించటం నీకు మహాభాగ్యం.

Verse 13

पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे । ज्ञानं परं मन्महिमावभासं यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥

హే उद्धవా, సృష్టి ఆరంభంలో నా నాభి నుండి పుట్టిన కమలంపై ఆసీనుడైన అజ బ్రహ్మకు నేను నా అతీంద్రియ మహిమలను ప్రకాశింపజేసే పరమ జ్ఞానాన్ని ఉపదేశించాను; దానినే మునులు ‘శ్రీమద్భాగవతం’ అంటారు।

Verse 14

इत्याद‍ृतोक्त: परमस्य पुंस: प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् । स्‍नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चञ्छुच: प्राञ्जलिराबभाषे ॥ १४ ॥

పరమపురుషుడైన భగవంతుడు ఈ విధంగా ప్రతి క్షణం నన్ను అనుగ్రహించి స్నేహంతో పలికినప్పుడు, కన్నీళ్లతో నా మాటలు తడబడాయి, శరీరమంతా రోమాంచితమైంది. కన్నీళ్లు తుడుచుకొని, చేతులు జోడించి నేను విదురునితో ఇలా పలికాను।

Verse 15

को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुक: ॥ १५ ॥

హే ప్రభూ, నీ పద్మపాదాల ప్రేమభరిత సేవలో నిమగ్నమైన భక్తులకు ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం—ఈ నాలుగు పురుషార్థాలలో ఏదీ దుర్లభం కాదు. అయినా హే మహానుభావా, నేను నీ పద్మపాద సేవకే ఆకాంక్షిస్తున్నాను।

Verse 16

कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य ते दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् । कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रम: स्वात्मन्रते: खिद्यति धीर्विदामिह ॥ १६ ॥

హే ప్రభూ, నీవు నిరీహుడవై ఉండి కూడా కర్మలు చేస్తావు; అజుడవై ఉండి కూడా జన్మిస్తావు; అజేయ కాలానికి అధిపతివై ఉండి కూడా శత్రుభయంతో కోటలో ఆశ్రయం తీసుకొని పారిపోతావు; స్వాత్మానందుడవై ఉండి కూడా అనేక స్త్రీలతో గృహస్థాశ్రమాన్ని ఆస్వాదిస్తావు—ఇది చూచి పండితుల బుద్ధి కూడా కలత చెందుతుంది।

Verse 17

मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्व- मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोध: । पृच्छे: प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्त- स्तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७ ॥

హే ప్రభూ, నీ శాశ్వత స్వాత్మబోధ కాల ప్రభావంతో ఎప్పుడూ విభజింపబడదు; నీ పరిపూర్ణ జ్ఞానానికి పరిమితి లేదు. అయినా నీవు మంత్రణలో నన్ను పిలిచి, మోహితుడివలె నన్ను అడుగుతావు—నీవు ఎప్పుడూ మోహితుడవు కాదే. హే దేవా, నీ ఈ లీల నా మనసును మోహింపజేస్తోంది।

Verse 18

ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् । अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्त- र्वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥

ప్రభూ, మేము గ్రహించగలమని మీరు అనుకుంటే, మీ స్వరూపాన్ని ప్రకాశింపజేసే ఆ పరమ జ్ఞానాన్ని మాకు ఉపదేశించండి; మీరు పూర్వం బ్రహ్మాజీకి చెప్పినదే, దానివల్ల మేము సులభంగా దుఃఖాన్ని దాటగలుగుదుము।

Verse 19

इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् पर: । आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मन: परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥

నేను ఈ విధంగా పరమ భగవంతునికి నా హృదయాభిలాషను నివేదించగా, కమలనేత్రుడైన ప్రభువు తన దివ్య పరమ స్థితిని నాకు ఉపదేశించాడు।

Verse 20

स एवमाराधितपादतीर्था- दधीततत्त्वात्मविबोधमार्ग: प्रणम्य पादौ परिवृत्य देव- मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥

నా ఆధ్యాత్మిక గురువైన భగవంతుని పాదతీర్థాన్ని ఆరాధించి, ఆత్మతత్త్వబోధ మార్గాన్ని నేను అధ్యయనం చేశాను; అనంతరం ఆయన పాదాలకు నమస్కరించి, ఆయనను ప్రదక్షిణ చేసి, విరహవేదనతో వ్యాకులుడనై ఇక్కడికి వచ్చాను।

Verse 21

सोऽहं तद्दर्शनाह्लादवियोगार्तियुत: प्रभो । गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥

ప్రియ విదురా, ఆయన దర్శనానందం లేక విరహవేదనతో నేను వ్యాకులుడనై ఉన్నాను; దాన్ని శమింపజేయుటకై, ఆయన ఆజ్ఞ ప్రకారం, నేను ఇప్పుడు హిమాలయాలలోని బదరికాశ్రమ మండలానికి వెళ్తున్నాను।

Verse 22

यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृषि: । मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ ॥ २२ ॥

అక్కడ బదరికాశ్రమంలో దేవ నారాయణుడు మరియు భగవాన్ ఋషి నరుడు—ఈ లోకహితకారులు ఇద్దరూ—అనాది కాలం నుండి దీర్ఘకాలంగా, కొన్నిసార్లు మృదువుగా కొన్నిసార్లు తీవ్రంగా, మహత్తర తపస్సు చేస్తున్నారు।

Verse 23

श्री शुक उवाच इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दु:सहं वधम् । ज्ञानेनाशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुध: ॥ २३ ॥

శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఉద్ధవుని నుండి సుహృదులు, బంధువుల దుఃసహ సంహార వార్త విని, క్షత్తా విదురుడు తన పరమాత్మజ్ఞాన బలంతో ఉప్పొంగిన శోకాన్ని శమింపజేశాడు।

Verse 24

स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभ: । विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥

ప్రభువు భక్తుల్లో ప్రధానుడూ అత్యంత గోప్యుడైన ఉద్ధవుడు బయలుదేరుచుండగా, కౌరవశ్రేష్ఠుడు విదురుడు స్నేహ విశ్వాసాలతో అతనిని ఈ ముఖ్యమైన ప్రశ్న అడిగాడు।

Verse 25

विदुर उवाच ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते । वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णो- र्भृत्या: स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥

విదురుడు పలికెను—ఓ ఉద్ధవా! యోగేశ్వరుడైన నీ స్వామి భగవంతుడు నీకు ఉపదేశించిన పరమ జ్ఞానం, స్వాత్మరహస్యాన్ని ప్రకాశింపజేసేది—దానిని మా వద్ద చెప్పుట నీకు తగినదే; ఎందుకంటే విష్ణుభక్తులు ఇతరుల సేవాహితార్థమే సంచరిస్తారు।

Verse 26

उद्धव उवाच ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषि: कौषारवोऽन्तिके । साक्षाद्भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥

ఉద్ధవుడు పలికెను—తత్త్వజ్ఞానం కోరువారైన మీకు సమీపంలోనే కౌషారవ మహర్షి మైత్రేయుడు ఉన్నాడు. భగవంతుడు ఈ మర్త్యలోకాన్ని విడిచిపెట్టబోతున్నప్పుడు, ఆయన మైత్రేయునికి ప్రత్యక్షంగా ఉపదేశించాడు.

Verse 27

श्री शुक उवाच इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते- र्गुणकथया सुधयाप्लावितोरुताप: । क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात् ॥ २७ ॥

శ్రీ శుకదేవుడు పలికెను—ఓ రాజా! యమునా తీరంలో విదురునితో కలిసి విశ్వమూర్తి భగవంతుని నామ-యశస్సు-గుణాల అమృతకథలో ఉద్ధవుడు మునిగిపోయాడు. మహా తాపంతో వ్యాకులుడై ఆ రాత్రిని క్షణమువలె గడిపి, తరువాత అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు।

Verse 28

राजोवाच निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे- ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्य: । स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्धरि- रपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीश: ॥ २८ ॥

రాజు అడిగాడు—త్రిలోకాధీశుడు శ్రీకృష్ణుని లీలలు ముగిసిన తరువాత, వృష్ణి-భోజ వంశాల మహారథులు, సేనానాయకులు అంతరించిపోయినప్పుడు, ఒక్క ఉద్ధవుడే ఎలా మిగిలాడు? హరియే అతనిని ఎందుకు విడిచిపెట్టలేదు?

Verse 29

श्री शुक उवाच ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छित: । संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन्देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ రాజా, బ్రాహ్మణుల శాపం కేవలం ఒక నెపం మాత్రమే; నిజానికి కాలరూపంలో భగవంతుని అచ్యుత సంకల్పమే కార్యమైంది. తన విస్తారమైన కులాన్ని సంహరించి, దేహత్యాగం చేయాలని ఆయన ఆలోచించాడు.

Verse 30

अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् । अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वर: ॥ ३० ॥

ఇప్పుడు నేను ఈ లోక దర్శనాన్ని విడిచి అంతర్ధానమవుతాను; నా విషయమైన, నన్నే ఆశ్రయించిన జ్ఞానాన్ని ప్రత్యక్షంగా స్వీకరించగలవాడు ఒక్క ఉద్ధవుడే—అతడు నా భక్తుల్లో అగ్రగణ్యుడు.

Verse 31

नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दित: प्रभु: । अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥

ఉద్ధవుడు నాకంటే అణువంత కూడా తక్కువ కాదు; ఎందుకంటే ప్రకృతి గుణాలు అతనిని ఎప్పుడూ బాధించవు. అందువల్ల అతడు ఈ లోకంలో ఉండి భగవంతుని విశిష్ట జ్ఞానాన్ని ప్రజలకు గ్రహింపజేయాలి.

Verse 32

एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्ट: शब्दयोनिना । बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥

ఈ విధంగా త్రిలోకగురు, వేదజ్ఞాన మూలమైన భగవంతుని ఆదేశం పొందిన ఉద్ధవుడు బదరికాశ్రమానికి చేరి, అక్కడ సమాధిలో స్థితుడై హరిని ఆరాధించాడు.

Verse 33

विदुरोऽप्युद्धवाच्छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मन: । क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥ ३३ ॥

విదురుడు కూడా उद्धవుని నుండి పరమాత్మ శ్రీకృష్ణుడు మర్త్యలోకంలో లీలార్థం అవతరించి అంతర్ధానమైన విధానమును, ఆయన ప్రశంసనీయ కర్మలను వినెను।

Verse 34

देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् । अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥

ఈ విధంగా ప్రభువు దేహన్యాసము మరియు ఆయన లీలాకర్మలు ధీరుల ధైర్యాన్ని పెంపొందిస్తాయి; ఇతరులకు అవి గ్రహించుట అత్యంత దుర్లభం, పశువులవంటి వికలచిత్తులకు అవి మనోవ్యాకులత మాత్రమే।

Verse 35

आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वल: ॥ ३५ ॥

కురుశ్రేష్ఠుడైన విదురుడు, భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు లోకాన్ని విడిచే వేళ మనసులో తనను స్మరించాడని గ్రహించి, ఆ స్మరణను ధ్యానిస్తూ ప్రేమవిహ్వలుడై గట్టిగా విలపించెను।

Verse 36

कालिन्द्या: कतिभि: सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ । प्रापद्यत स्व:सरितं यत्र मित्रासुतो मुनि: ॥ ३६ ॥

ఓ భరతశ్రేష్ఠా! కాలిందీ (యమునా) తీరమున కొద్ది దినములు గడిపిన తరువాత, ఆత్మసిద్ధుడైన విదురుడు స్వర్గసరిత గంగ తీరమునకు చేరెను; అక్కడ మహర్షి మైత్రేయుడు నివసించుచుండెను।