Adhyaya 32
Kapila’s Conclusion: Limits of Karma and Yoga; Supremacy of Bhakti and Qualification to Receive the Teaching
దేవహూతికి ఉపదేశాన్ని కొనసాగిస్తూ కపిలుడు ఈ అధ్యాయంలో గృహస్థకేంద్రిత ధర్మం, ఫలాపేక్షతో చేసే కర్మకాండ పునరావృత చక్రాన్ని శుద్ధ కర్తవ్యము మరియు భక్తి అనే విమోచన మార్గంతో పోల్చి చూపుతాడు. దేవతలు, పితృదేవతలను ఆరాధించే యజ్ఞకర్తలు పుణ్యంతో సోమలోకం, పితృలోకం మొదలైన లోకాలకు చేరినా పుణ్యక్షయమైతే, ప్రళయకాలంలో తప్పక తిరిగి వస్తారు; బ్రహ్మలోకం వరకు ఉన్న ఉన్నత సాధనలూ కాలాధీనమే. యోగులు బ్రహ్మదేహంలో లీనమై బ్రహ్మ విముక్తితో పాటు పైకి ఎత్తబడవచ్చునని చెప్పినా, హృదయంలోని భగవంతుని నేరుగా శరణు పొందమని కపిలుడు ప్రేరేపిస్తాడు. జ్ఞాన, యోగ, వర్ణాశ్రమధర్మ, తపస్సు, దానం మొదలైన మార్గాల సమన్వయాన్ని చూపి, ఒకే పరతత్త్వం బ్రహ్మన్, పరమాత్మ, భగవాన్గా భిన్నంగా అనుభూతి అవుతుందని నిర్ధారిస్తాడు. ఈ బోధ ఈర్ష్యగలవారికి లేదా కపటులకు కాదు; శ్రద్ధగల, శుచిగల, అనసూయ భక్తులకు మాత్రమే. చివరికి కపిలుని శ్రవణ-కీర్తన-ధ్యానం శ్రద్ధతో చేస్తే భగవద్ధామప్రాప్తి కలుగుతుందని హామీ ఇస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
कपिल उवाच अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूय: पिपर्ति तान् ॥ १ ॥
కపిలుడు అన్నాడు—గృహమేధి ఇంటిలో ఉండి కేవలం కర్మకాండ ధర్మాలను ఆచరిస్తే, వాటి ద్వారా కామం, అర్థం అనే ఫలాలను దోచుకొని, మళ్లీ మళ్లీ వాటినే పోషిస్తాడు।
Verse 2
स चापि भगवद्धर्मात्काममूढ: पराङ्मुख: । यजते क्रतुभिर्देवान्पितृंश्च श्रद्धयान्वित: ॥ २ ॥
ఇలాంటి వాడు కామమోహంతో భగవద్ధర్మానికి విముఖుడై ఉంటాడు. శ్రద్ధతో యజ్ఞక్రతువుల ద్వారా దేవతలను, పితృదేవతలను పూజించినా, కృష్ణభక్తి (భగవద్సేవ) పట్ల ఆసక్తి ఉండదు।
Verse 3
तच्छ्रद्धयाक्रान्तमति: पितृदेवव्रत: पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपा: पुनरेष्यति ॥ ३ ॥
ఇలాంటి వాడు శ్రద్ధతో ఆక్రమితమైన బుద్ధి కలిగి, పితృ-దేవ వ్రతాలలో నిమగ్నుడై చంద్రలోకానికి వెళ్తాడు. అక్కడ సోమరసం పానంచేసి మళ్లీ ఈ లోకానికి తిరిగి వస్తాడు।
Verse 4
यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरि: । तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥
హరి అనంతశేష శయ్యపై శయనించినప్పుడు, గృహమేధుల చంద్రమండలాది స్వర్గలోకములతో కూడిన సమస్త లోకాలు లయమవుతాయి।
Verse 5
ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीरा: कामार्थहेतवे । नि:सङ्गा न्यस्तकर्माण: प्रशान्ता: शुद्धचेतस: ॥ ५ ॥
ధీరులు కామార్థహేతువుగా స్వధర్మాన్ని దోచుకోరు; వారు నిస్సంగులు, కర్మలను సమర్పించినవారు, ప్రశాంతులు, శుద్ధచేతస్సులు।
Verse 6
निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृता: । स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥
నివృత్తిధర్మంలో నిమగ్నులై, మమకారమూ అహంకారమూ లేక, స్వధర్మం ద్వారా లభించిన శుద్ధసత్త్వం మరియు పరిశుద్ధచేతనతో స్వస్థితిలో నిలిచి, సులభంగా భగవద్రాజ్యంలో ప్రవేశిస్తారు।
Verse 7
सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥
అటువంటి విముక్తులు సూర్యద్వారం ద్వారా విశ్వతోముఖుడైన పురుషోత్తముని చేరుతారు; ఆయన పరా-అపర లోకాల అధీశుడు, ప్రకృతికి ఉద్భవ-లయ కారణుడు।
Verse 8
द्विपरार्धावसाने य: प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तका: ॥ ८ ॥
రెండు పరార్ధాల అంతంలో బ్రహ్ముని ప్రళయం సంభవించినప్పుడు వరకు, హిరణ్యగర్భ విస్తారాన్ని ఉపాసించే వారు ఈ భౌతిక లోకంలోనే నివసిస్తారు।
Verse 9
क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थ- भूतादिभि: परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षु: । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय पर: स्वयम्भू: ॥ ९ ॥
త్రిగుణమయ ప్రకృతికి చెందిన రెండు పరార్ధములుగా ప్రసిద్ధమైన దురతిక్రమ కాలాన్ని అనుభవించిన తరువాత, పరస్వయంభూ బ్రహ్మదేవుడు భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, మనస్సు, ఇంద్రియవిషయాలు మొదలైన పొరలతో కప్పబడిన ఈ విశ్వాన్ని సంకోచింపజేయుటకు అవ్యక్తంలో ప్రవేశించి, అనంతరం పరమధామాన్ని చేరుతాడు।
Verse 10
एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागा: । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना: ॥ १० ॥
ప్రాణాయామం మరియు మనోనిగ్రహం ద్వారా వైరాగ్యాన్ని పొందిన యోగులు దూరమైన బ్రహ్మలోకాన్ని చేరి భగవాన్ బ్రహ్మదేవునిలో ప్రవేశిస్తారు. దేహత్యాగానంతరం వారు బ్రహ్మదేవుని దేహంలో లీనమవుతారు; అందువల్ల బ్రహ్మదేవుడు విముక్తుడై పురాణపురుషుడు, పరబ్రహ్మ అయిన శ్రీభగవంతుని ధామానికి వెళ్లినప్పుడు, ఆ యోగులు కూడా అహంకారరహితులై ఆయనతో కలిసి భగవద్ధామంలో ప్రవేశిస్తారు।
Verse 11
अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥
కాబట్టి, ప్రియమైన తల్లీ, సమస్త జీవుల హృదయపద్మాలలో నివసించే, శ్రుతులలో మహిమ వర్ణింపబడిన పరమ పురుషోత్తముని భక్తిభావంతో శరణు పొందు।
Verse 12
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
అమ్మా, స్థావరజంగమాల ఆద్యుడు, వేదగర్భుడైన బ్రహ్మదేవుడు, అలాగే సనత్కుమారాది యోగేశ్వరులు, సిద్ధులు, యోగప్రవర్తక ఋషులు—భేదదృష్టి మరియు కర్తృత్వాభిమానము వల్ల సగుణ బ్రహ్మ అయిన పురుషర్షభ భగవంతుని ఉపాసిస్తారు. వారు నిష్కామకర్మచేత ఆసక్తిరహితులైనా, ఈశ్వరమూర్తియైన కాలం ద్వారా గుణవ్యతికరం ప్రారంభమైనప్పుడు మళ్లీ సంసారంలోకి వచ్చి యథాపూర్వం అదే రూపం, అదే స్థితిని పొందుతారు. పారమేష్ఠ్య ఐశ్వర్యమూ ధర్మనిర్మితమే; దానిని అనుభవించి గుణవ్యతికరం జరిగినపుడు వారు తిరిగి వచ్చేస్తారు।
Verse 13
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
అమ్మా, స్థావరజంగమాల ఆద్యుడు వేదగర్భుడైన బ్రహ్మదేవుడు, అలాగే సనత్కుమారాది యోగేశ్వరులు, సిద్ధులు, యోగప్రవర్తక ఋషులు—భేదదృష్టి మరియు కర్తృత్వాభిమానము వల్ల సగుణ బ్రహ్మ అయిన పురుషర్షభ భగవంతుని ఉపాసిస్తారు. వారు నిష్కామకర్మచేత ఆసక్తిరహితులైనా, ఈశ్వరమూర్తియైన కాలం ద్వారా గుణవ్యతికరం ప్రారంభమైనప్పుడు మళ్లీ సంసారంలోకి వచ్చి యథాపూర్వం అదే రూపం, అదే స్థితిని పొందుతారు; పారమేష్ఠ్య ఐశ్వర్యమూ ధర్మనిర్మితమే—దానిని అనుభవించి గుణవ్యతికరం జరిగినపుడు వారు తిరిగి వస్తారు।
Verse 14
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
అమ్మా, ఎవరో స్వార్థప్రేరణతో కూడి పురుషోత్తముడైన భగవంతుని ఆరాధించినా, సృష్టికాలంలో త్రిగుణాల పరస్పర క్రియ ప్రారంభమైనప్పుడు కాలప్రభావంతో వేదగర్భుడైన బ్రహ్మా, సనత్కుమారాది ఋషులు, యోగప్రవర్తక సిద్ధులు మళ్లీ పూర్వపు రూపస్థానాలతోనే లోకంలో ప్రత్యక్షమవుతారు।
Verse 15
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
పారమేష్ఠ్య పదవీ, మహా ఐశ్వర్యమూ ధర్మనిర్మితమే; వాటిని అనుభవించినా గుణవ్యతికరం సంభవించినప్పుడు దేవఋషులు మళ్లీ తిరిగి వస్తారు. సృష్టి ఆరంభంలో కాలప్రభావంతో వారు తమ పూర్వ రూపస్థానాల్లోనే పునః ప్రత్యక్షమవుతారు।
Verse 16
ये त्विहासक्तमनस: कर्मसु श्रद्धयान्विता: । कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नश: ॥ १६ ॥
ఈ లోకానికి అత్యంత ఆసక్తి గలవారు, శ్రద్ధతో కూడి నిత్యమైన, నిషిద్ధం కాని కర్మలను ప్రతిరోజూ సంపూర్ణంగా చేస్తారు; అయితే ఫలాసక్తితో వారి మనస్సు బంధింపబడుతుంది।
Verse 17
रजसा कुण्ठमनस: कामात्मानोऽजितेन्द्रिया: । पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशया: ॥ १७ ॥
రజోగుణ ప్రేరణతో వీరు కలతచెందిన మనస్సు గలవారు, కామాత్ములు, ఇంద్రియజయంలేని వారు. గృహాసక్త ఆశతో ప్రతిరోజూ పితృదేవతలను పూజిస్తూ, కుటుంబ-సమాజ-దేశ ఆర్థికాభివృద్ధికై రాత్రింబవళ్ళు శ్రమిస్తారు।
Verse 18
त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधस: । कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विष: ॥ १८ ॥
ఇలాంటి వారు ‘త్రైవర్గికులు’ అని పిలవబడతారు; ఎందుకంటే వారు ధర్మ-అర్థ-కామ అనే మూడు పురుషార్థాలకే ఆసక్తి చూపుతారు. వారు హరికి విముఖులు; మధుద్విషుడైన భగవంతుని శ్రవణీయమైన మహాపరాక్రమ లీలాకథలపై వారికి రుచి ఉండదు।
Verse 19
नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा शृण्वन्त्यसद्गाथा: पुरीषमिव विड्भुज: ॥ १९ ॥
అచ్యుతుని లీలాకథామృతాన్ని విడిచి అసద్గాథలను వినేవారు నిశ్చయంగా దైవవశంగా మోహితులు; వారు మలభక్షి పందులవలె ఉపమించబడతారు।
Verse 20
दक्षिणेन पथार्यम्ण: पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृत: ॥ २० ॥
వారు సూర్యుని దక్షిణాయన మార్గముగా యమపథం ద్వారా పితృలోకానికి వెళ్తారు; తరువాత మళ్లీ తమ వంశాలలో జన్మించి జననం నుండి శ్మశానాంతం వరకు అదే కర్మక్రియలను తిరిగి ప్రారంభిస్తారు।
Verse 21
ततस्ते क्षीणसुकृता: पुनर्लोकमिमं सति । पतन्ति विवशा देवै: सद्यो विभ्रंशितोदया: ॥ २१ ॥
తర్వాత వారి పుణ్యఫలాలు క్షీణించినప్పుడు, దేవవ్యవస్థచే వివశులై వారు తక్షణమే ఉన్నతస్థితి నుండి జారిపడి మళ్లీ ఈ లోకానికి వస్తారు।
Verse 22
तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥
కాబట్టి, ఓ తల్లీ, నీవు సర్వభావంతో పరమేశ్వరుని భజించు; ఆయన గుణాలను ఆశ్రయించిన భక్తితో పూజనీయమైన ఆయన పాదపద్మాలను శరణు పొందు।
Verse 23
वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥
వాసుదేవ భగవానునందు ప్రయుక్తమైన భక్తియోగం త్వరగా వైరాగ్యాన్ని, అలాగే బ్రహ్మదర్శనరూపమైన జ్ఞానం—ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని—జనింపజేస్తుంది।
Verse 24
यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभि: । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४ ॥
ఇంద్రియవృత్తులతో విషయాలలో అతని చిత్తం సమంగా నిలిచినప్పుడు, అతడు ప్రియ-అప్రియ భేదాన్ని గ్రహించడు; సమభావంలో ఉన్న భక్తుడు అవుతాడు।
Verse 25
स तदैवात्मनात्मानं नि:सङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥
అప్పుడు ఆ భక్తుడు తనను తాను పదార్థాసక్తి లేని, సమదర్శి, హేయ-ఉపాదేయ రహితుడిగా చూస్తాడు; తాను దివ్య స్థితికి ఆరూఢుడనని అనుభవిస్తాడు।
Verse 26
ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वर: पुमान् । दृश्यादिभि: पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥
పరమేశ్వరుడు ఒక్కడే సంపూర్ణ దివ్య జ్ఞానస్వరూపుడు; కానీ అవగాహన విధానాల భేదం వల్ల ఆయన నిర్గుణ బ్రహ్మగా, అంతర్యామి పరమాత్మగా, మరియు పురుషోత్తమ భగవానుగా భిన్నంగా దర్శనమిస్తాడు।
Verse 27
एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिन: । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्नश: ॥ २७ ॥
సమగ్ర యోగాల సారాంశం ఇదే: యోగి ఈ లోకంలో పదార్థాల పట్ల సంపూర్ణ అసంగత్వం—పూర్తి వైరాగ్యం—సాధించాలి; అది వివిధ యోగ విధానాల ద్వారా సాధ్యమవుతుంది।
Verse 28
ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥
పరతత్త్వానికి విముఖులైనవారు పరాంగ్ముఖ ఇంద్రియాల ఊహాజనిత గ్రహణంతో నిర్గుణ బ్రహ్మను కూడా భిన్నంగా గ్రహిస్తారు; అందువల్ల భ్రాంతి వల్ల వారికి అన్నీ సాపేక్షంగా కనిపిస్తాయి।
Verse 29
यथा महानहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविध: स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यत: ॥ २९ ॥
మహత్-తత్త్వమనే సమష్టి శక్తి నుండి నేను అహంకారాన్ని ప్రదర్శించాను; దానినుండి త్రిగుణాలు, పంచ మహాభూతాలు, జీవచైతన్యం, ఏకాదశ ఇంద్రియాలు మరియు స్థూల దేహం ఉద్భవించాయి. అలాగే సమస్త బ్రహ్మాండం పరమ పురుషుడు శ్రీభగవానుని నుండే పుట్టింది.
Verse 30
एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यश: । समाहितात्मा नि:सङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥
ఈ పరిపూర్ణ జ్ఞానాన్ని శ్రద్ధా-భక్తులతో నిత్య యోగాభ్యాసం చేసే, మనస్సును సమాధానంగా నిలిపే, సంగరహితుడై వైరాగ్యంతో ఉన్నవాడు దర్శిస్తాడు; అతడు ఎల్లప్పుడూ పరమేశ్వరుని ధ్యానంలో లీనమై ఉంటాడు.
Verse 31
इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्म-दर्शनम् । येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥
ప్రియమైన పూజ్యమాతా, నేను నీకు బ్రహ్మదర్శనమనే ఈ జ్ఞానాన్ని వివరించాను; దీని ద్వారా ప్రకృతి మరియు పురుషుని నిజమైన తత్త్వం, అలాగే వారి పరస్పర సంబంధం గ్రహించబడుతుంది.
Verse 32
ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षण: । द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षण: ॥ ३२ ॥
నాలో నిష్ఠ కలిగిన జ్ఞానయోగం గుణాతీత స్థితికి చేరి భక్తి లక్షణంగా మారుతుంది. భక్తితో నేరుగా అయినా, తత్త్వ పరిశోధన ద్వారా అయినా—రెండింటికీ ఒకే గమ్యం: ‘భగవాన్’ అనే పరమ పురుషుడే.
Verse 33
यथेन्द्रियै: पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रय: । एको नानेयते तद्वद्भगवान्शास्त्रवर्त्मभि: ॥ ३३ ॥
అనేక గుణాలు కలిగిన ఒకే విషయాన్ని వేర్వేరు ఇంద్రియ ద్వారాల ద్వారా భిన్నంగా అనుభవించినట్లే, భగవాన్ ఒక్కరే; కానీ శాస్త్రోక్త విధానాల భేదం వల్ల ఆయన అనేక రూపాలుగా కనిపిస్తాడు.
Verse 34
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
కర్మక్రియలు, యజ్ఞాలు, దానాలు, తపస్సు, స్వాధ్యాయం, తత్త్వవిచారణ, మనోనిగ్రహం, ఇంద్రియజయం, సన్యాసం, స్వవర్ణాశ్రమధర్మానుసార కర్తవ్యాలు; వివిధ యోగాంగాలు మరియు భక్తియోగం; ప్రవృత్తి-నివృత్తి లక్షణాలున్న ధర్మం; ఆత్మతత్త్వబోధం మరియు దృఢవైరాగ్యం—ఇవన్నీ కలిగిన సాధకుడు, భగవంతుని సగుణంగా కూడా నిర్గుణ పరంగా కూడా యథార్థంగా దర్శిస్తాడు।
Verse 35
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
వివిధ యోగాంగాలతోను భక్తియోగంతోను, అలాగే ప్రవృత్తి-నివృత్తి రెండూ లక్షణాలున్న ధర్మంతో నడిచే సాధకుడు, సాధనమార్గాలలో నిపుణుడై భగవద్దర్శనానికి అర్హుడవుతాడు।
Verse 36
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
ఆత్మతత్త్వాన్ని యథార్థంగా గ్రహించి దృఢవైరాగ్యంతో యుక్తుడైన సాధకుడు, స్వయంప్రకాశ భగవంతుని సగుణంగా కూడా నిర్గుణ పరంగా కూడా అనుభవిస్తాడు।
Verse 37
प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥
అమ్మా, భక్తియోగ స్వరూపాన్ని నేను నీకు నాలుగు విధాలుగా వివరించాను; అలాగే అవ్యక్తగతిగల కాలం జీవులలో ఎలా వెంబడిస్తూ పరుగెడుతుందో కూడా చెప్పాను।
Verse 38
जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिता: । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मन: ॥ ३८ ॥
అజ్ఞానంలో చేసిన కర్మల ప్రకారం జీవునికి అనేక రకాల సంసారస్థితులు ఏర్పడతాయి. అమ్మా, ఆ మరచిపోవడంలో ప్రవేశించిన ఆత్మ తన గమనం ఎక్కడ ముగుస్తుందో తెలుసుకోలేడు।
Verse 39
नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥
కపిల భగవానుడు పలికెను—ఈ ఉపదేశం ఎప్పుడూ ఈర్ష్యగలవారికి, అవినీతులకు, అపవిత్ర ఆచారమున్నవారికి చెప్పకూడదు; గర్విష్ఠులకు, విభిన్నచిత్తులకు, ధర్మధ్వజధారులైన కపటులకు కూడా కాదు।
Verse 40
न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥
అతి లోభి, గృహజీవితాసక్త చిత్తమున్నవారికి ఈ ఉపదేశం చెప్పకూడదు; నా అభక్తునికి కాదు, నా భక్తులను మరియు భగవంతుని ద్వేషించేవారికీ కాదు।
Verse 41
श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥
ఈ ఉపదేశం శ్రద్ధగల భక్తునికి—గురువుకు వినయంగా ఉండేవాడికి, అసూయలేనివాడికి, సమస్త జీవుల పట్ల మైత్రీగలవాడికి, శ్రద్ధతో నిజాయితీగా సేవలో రమించేవాడికి ఇవ్వాలి।
Verse 42
बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रिय: ॥ ४२ ॥
ఈ ఉపదేశం బాహ్య విషయాల పట్ల విరాగం పొందిన శాంతచిత్తునికి ఇవ్వాలి; అసూయలేని, శుద్ధుడైనవాడికి, మరియు ఎవరికైతే నేను—పరమేశ్వరుడు—అత్యంత ప్రియుడనో అతనికి।
Verse 43
य इदं शृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुष: सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्त: स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥
హే అంబా! శ్రద్ధతో ఒక్కసారి అయినా దీనిని వినేవాడు, మరియు మచ్చిత్తుడై నా నామ-గుణాలను జపించి కీర్తించేవాడు, నిశ్చయంగా నా పరమ పదవిని పొందుతాడు।
Frequently Asked Questions
Because their elevation is karma-phala dependent: sacrifices and vows yield temporary heavenly enjoyment (Soma-rasa on the moon, pitṛ-loka privileges), but when the accrued puṇya is exhausted, they fall back to earthly birth. Additionally, all material lokas are subject to time and dissolution (nirodha), so such destinations cannot grant final liberation.
Fruitive duty is performed with attachment to results and proprietorship, strengthening ahaṅkāra and binding one to repeated birth. Purified duty (niṣkāma action) is executed without false ego and possessiveness, with detachment and purified consciousness, which situates the jīva in its constitutional position and supports entry into the kingdom of God when united with devotion.
The instruction is restricted from the envious, agnostic, unclean, hypocritical, greedy, and those hostile to devotees. It should be given to faithful devotees who respect the guru, are non-envious, friendly to all beings, cleansed in conduct, detached from non-Kṛṣṇa-centered life, and who hold the Supreme Lord as dearest—indicating adhikāra based on śraddhā and character.
It presents the Absolute Truth as one reality perceived according to approach: as impersonal Brahman, as the indwelling Paramātmā, and as the Supreme Personality of Godhead (Bhagavān). Kapila’s synthesis makes Bhagavān the culmination (āśraya), while acknowledging graded realizations through jñāna and yoga.