Adhyaya 28
Kapila Describes Bhakti-Saturated Aṣṭāṅga-Yoga and Meditation on the Lord’s Form
కపిలుడు దేవహూతికి మోక్షోపదేశాన్ని కొనసాగిస్తూ, సాంఖ్యవివేకం నుండి భక్తి-సంసిక్త అష్టాంగయోగ సాధనకు, సమాధి మార్గానికి దారి చూపుతాడు. స్వధర్మాచరణం, భగవత్కృపవల్ల సంతృప్తి, గురుశరణాగతి వంటి సిద్ధత ధర్మాలను ముందుగా చెబుతాడు. అహింస, సత్యం, తపస్సు, శౌచం, వేదాధ్యయనం/స్వాధ్యాయం వంటి యమ-నియమసదృశ గుణాలతో పాటు ఆసనం, ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, హృదయంలో ధారణను వివరిస్తాడు. తరువాత యోగి విష్ణువు సాకార రూపాన్ని పద్మపాదాల నుండి పైకి అవయవావయవంగా ధ్యానించగా, ఆ ధ్యానం భక్తిగా మారి ప్రేమభక్తి లక్షణాలతో పరిపక్వమవుతుంది. ఫలంగా మనస్సు గుణప్రతిక్రియల నుండి విముక్తమై, ఆత్మ-దేహ-అహంకార భేదం స్పష్టమై, సమస్త జీవుల్లో పరమాత్మ శక్తిరూపంగా ఒకే ఆత్మను సమదర్శనంగా చూస్తాడు; ఇదే మాయాతీత భక్తి-ప్రేరిత సమాధి యోగ పరిపూర్ణత.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఓ రాజకుమార్తె, ఇప్పుడు నేను సబీజ యోగ లక్షణాన్ని చెప్పుదును; ఏ విధానంతో మనస్సు ప్రసన్నమై సత్పథమున, పరమసత్య మార్గమున ముందుకు సాగునో।
Verse 2
स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम् ॥ २ ॥
మనిషి తన శక్తి మేరకు స్వధర్మాన్ని ఆచరించాలి, విధర్మాన్ని విడిచిపెట్టాలి. ప్రభుకృపవల్ల లభించినదానితో సంతృప్తి చెందాలి, మరియు సద్గురువు పద్మపాదాలను సేవించి ఆరాధించాలి।
Verse 3
ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा । मितमेध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ ३ ॥
మనిషి గ్రామ్య (సాంసారిక) ధర్మాచారాలనుండి విరమించి మోక్షధర్మమున ఆసక్తి కలిగి ఉండాలి. అతిమితంగా, శుద్ధంగా భోజనం చేసి, నిత్యం ఏకాంతంలో నివసిస్తూ పరమక్షేమాన్ని సేవించాలి।
Verse 4
अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रह: । ब्रह्मचर्यं तप: शौचं स्वाध्याय: पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥
మనిషి అహింస, సత్యాన్ని ఆచరించాలి; దొంగతనాన్ని నివారించాలి; జీవనధారణకు అవసరమైనంత మాత్రమే స్వీకరించి సంతృప్తి చెందాలి. బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, శౌచం, స్వాధ్యాయం చేసి, పరమపురుష భగవంతుని ఆరాధించాలి।
Verse 5
मौनं सदासनजय: स्थैर्यं प्राणजय: शनै: । प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ॥ ५ ॥
మౌనాన్ని ఆచరించాలి, వివిధ ఆసనాభ్యాసంతో స్థైర్యం పొందాలి, నెమ్మదిగా ప్రాణవాయువును నియంత్రించాలి; ఇంద్రియాలను విషయాల నుండి ఉపసంహరించి మనస్సును హృదయంలో ఏకాగ్రం చేయాలి।
Verse 6
स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मन: ॥ ६ ॥
దేహంలోని ప్రాణచక్రాలలో ఏదో ఒక స్థానంలో మనస్సుతో కూడిన ప్రాణాన్ని స్థిరపరచి, వైకుంఠనాథ పరమపురుషుని దివ్య లీలలను ధ్యానించడం—ఇదే మనస్సు యొక్క సమాధి (సమాధానం) అని అంటారు।
Verse 7
एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथम् । बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो ह्यतन्द्रित: ॥ ७ ॥
ఈ విధానాల ద్వారా గాని, ఇతర సత్పథాల ద్వారా గాని, భోగాల వైపు పరుగెత్తే దుష్టమైన అశాంత మనస్సును బుద్ధితో నెమ్మదిగా నియంత్రించాలి; ప్రాణజయంతో, అలసట లేకుండా, భగవంతునిలో చిత్తాన్ని స్థిరపరచాలి।
Verse 8
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन्स्वस्ति समासीन ऋजुकाय: समभ्यसेत् ॥ ८ ॥
శుచియైన ఏకాంత స్థలంలో ఆసనాన్ని పరచి, ఆసనంపై నియంత్రణ పొందినవాడు అక్కడ సౌఖ్యంగా కూర్చొని, దేహాన్ని నిటారుగా ఉంచి, ప్రాణాయామాన్ని అభ్యసించాలి।
Verse 9
प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९ ॥
పూరక, కుంభక, రేచక ప్రక్రియలతో ప్రాణమార్గాన్ని శుద్ధి చేయాలి—అంటే లోతుగా శ్వాస తీసుకుని, లోపల నిలిపి, తరువాత విడిచిపెట్టాలి; లేదా విరుద్ధ క్రమంలోనూ చేయవచ్చు. దీనివల్ల చిత్తం స్థిరంగా, అచంచలంగా అవుతుంది।
Verse 10
मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिन: । वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥
శ్వాసజయము చేసిన యోగి మనస్సు అచిరకాలంలోనే నిర్మలమగును; అగ్నిలో పెట్టి వాయువుతో ఊదిన బంగారం/లోహం మలినాన్ని విడిచినట్లే।
Verse 11
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ११ ॥
ప్రాణాయామముచే శారీరక దోషములు దగ్ధమగును, ధారణచే పాపములు నశించును; ప్రత్యాహారముచే విషయసంగము తొలగును, భగవద్ధ్యానముచే త్రిగుణాసక్తి విడిపోవును।
Verse 12
यदा मन: स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनासाग्रावलोकन: ॥ १२ ॥
యోగాభ్యాసముచే మనస్సు సంపూర్ణంగా నిర్మలమై సుసమాధానమగునప్పుడు, అర్ధనిమీలిత నేత్రాలతో నాసాగ్రంపై దృష్టి నిలిపి భగవంతుని రూపాన్ని ధ్యానించవలెను।
Verse 13
प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १३ ॥
భగవంతుని ముఖము ప్రసన్నమైన కమలమువలె, నేత్రములు కమలగర్భమువలె అరుణములు; దేహము నీలకమలదళమువలె శ్యామము, మరియు ఆయన శంఖము, చక్రము, గదను ధరించియున్నాడు।
Verse 14
लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥
ఆయన కటిభాగమున కమలకేశరమువలె మెరయు పీతకౌశేయవస్త్రము శోభించును; వక్షస్థలమున శ్రీవత్సచిహ్నము, కంఠమున ప్రకాశించు కౌస్తుభమణి వేలాడుచుండును।
Verse 15
मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया । परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ १५ ॥
ఆయన కంఠమున అడవి పుష్పమాల ధరించెను; దాని మధుర సువాసనకు మత్తులైన తేనెటీగలు మాల చుట్టూ మ్రోగుచు తిరుగుచున్నవి. ఆయన ఉత్తమ ముత్యాల హారం, కిరీటం, అంగదాలు, కంకణాలు, నూపురాలతో విరాజిల్లుచున్నాడు.
Verse 16
काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ १६ ॥
కాంచీగుణముతో ప్రకాశించే ఆయన కటి-శ్రోణి; భక్తుని హృదయకమలమున ఆయన ఆసీనుడు. ఆయన అత్యంత దర్శనీయుడు, శాంతస్వరూపుడు; ఆయన దర్శనం మనస్సును, కన్నులను ఆనందపరచును.
Verse 17
अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥
ప్రభువు నిత్యమూ అత్యంత మనోహర దర్శనుడు, సమస్త లోకాలవారు నమస్కరించదగినవాడు. ఆయన నిత్య কৈశోర యౌవనములో నిలిచియుండి, భక్తులకు అనుగ్రహం ప్రసాదించుటకు ఎల్లప్పుడూ ఆతురుడై యుంటాడు.
Verse 18
कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मन: ॥ १८ ॥
ప్రభువు యశస్సు కీర్తించదగిన పవిత్ర తీర్థము; ఆయన మహిమ భక్తుల మహిమను కూడా పెంపొందించును. కనుక పరమపురుషుని సమగ్ర దివ్యరూపమును ధ్యానించవలెను; మనస్సు చలించక స్థిరపడువరకు ధ్యానము కొనసాగించవలెను.
Verse 19
स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा ॥ १९ ॥
శుద్ధభావముతో కూడిన చిత్తమున యోగి ప్రభువును ధ్యానించును—ఆయనను తనలో నిలుచున్నవాడిగా, నడుచుచున్నవాడిగా, కూర్చున్నవాడిగా లేదా శయనించుచున్నవాడిగా దర్శించును; ఎందుకనగా పరమేశ్వరుని లీలలు ఎల్లప్పుడూ అందమైనవి, ఆకర్షణీయమైనవి.
Verse 20
तस्मिँल्लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनि: ॥ २० ॥
అప్పుడు యోగి భగవంతుని శాశ్వత రూపంలో స్థిరమైన మనస్సును, ఆయన అవయవాలను సమష్టిగా కాక, ఒక్కొక్క అవయవంపై ప్రత్యేకంగా లక్ష్యంచేసి ఏకాగ్రం చేయాలి।
Verse 21
सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल- ज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ २१ ॥
భక్తుడు ముందుగా భగవంతుని పద్మపాదాలను ధ్యానించాలి—అవి వజ్రం, అంకుశం, ధ్వజం, కమలం వంటి చిహ్నాలతో అలంకృతమై ఉంటాయి. ఆయన ఎత్తైన ఎర్రని నఖాల చంద్రకాంతి హృదయంలోని ఘనాంధకారాన్ని తొలగిస్తుంది।
Verse 22
यच्छौचनि:सृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिव: शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मन:शमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम् ॥ २२ ॥
భగవంతుని పద్మపాదాలను కడిగిన జలమునుండి పుట్టిన గంగ అనే పరమ తీర్థాన్ని శిరస్సుపై ధరించుటవలన శివుడు మరింత శివమయుడవుతాడు. ఆ పాదాలు ధ్యానించే భక్తుని మనస్సులో నిలిచిన పాపపర్వతాన్ని వజ్రంలా ఛేదిస్తాయి; అందుకే భగవంతుని పద్మపాదాలను దీర్ఘకాలం ధ్యానించాలి।
Verse 23
जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातु: । ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥ २३ ॥
యోగి తన హృదయంలో ఈ లీలను స్థిరపరచాలి—జలజనేత్రి లక్ష్మీదేవి, సమస్త దేవతలచే వందింపబడినది మరియు బ్రహ్మదేవుని జనని, తన కరపల్లవాల కోమల కాంతితో ప్రభువుని పిండెలు, తొడలను మృదువుగా మర్దించి సేవ చేస్తుంది।
Verse 24
ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानाव्- ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमान काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ २४ ॥
తదుపరి యోగి భగవంతుని తొడలను ధ్యానించాలి—అవి సమస్త శక్తికి నిధి. అవి అతసి పుష్పంలా తెల్లని-నీలి కాంతితో మెరిసి, గరుడుని భుజాలపై విరాజిల్లినప్పుడు మరింత శోభిస్తాయి. తరువాత ఆయన గుండ్రని నితంబాలను ధ్యానించాలి; అవి మడమల వరకు వేలాడే పీతాంబరంపై నిలిచిన కాంచీకలాపం చేత ఆలింగితమై ఉంటాయి।
Verse 25
नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेद्द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ २५ ॥
అనంతరం యోగి ప్రభువు ఉదరమధ్యంలోని చంద్రసమాన నాభిహ్రదాన్ని ధ్యానించాలి. సమస్త బ్రహ్మాండానికి ఆధారమైన ఆ నాభి నుండి వివిధ లోకమండలాలను ధరించిన కమలదండము ఉద్భవించింది; ఆ కమలమే ఆత్మయోని బ్రహ్మ నివాసస్థానం. అలాగే యోగి భగవంతుని రెండు స్తనాగ్రాలను ధ్యానించాలి—అత్యుత్తమ పచ్చమణులవలె ప్రకాశిస్తూ, వక్షస్థలంలోని శ్వేత ముత్యహారాల కిరణాల వల్ల గౌరవర్ణంగా కనిపించేవి।
Verse 26
वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूते: पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६ ॥
యోగి పరమపురుషుని వక్షస్థలాన్ని ధ్యానించాలి—అది మహావిభూతి మహాలక్ష్మి నివాసం; మనసుకు పరమానందం, కన్నులకు సంపూర్ణ తృప్తి ఇస్తుంది. తరువాత సమస్త లోకాలు నమస్కరించే భగవంతుని కంఠాన్ని మనసులో నిలుపుకోవాలి; ఆ కంఠం వక్షంపై వేలాడే కౌస్తుభమణి సౌందర్యాన్ని అలంకారంగా మరింత పెంపొందిస్తుంది।
Verse 27
बाहूंश्च मन्दरगिरे: परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेज: शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥
యోగి భగవంతుని నాలుగు భుజాలను ధ్యానించాలి—ప్రకృతి కార్యాలను నియంత్రించే దేవతల సమస్త శక్తులకు అవే మూలం. తరువాత మందరగిరి పరిభ్రమణంతో మెరిపించబడిన భుజాభరణాలు, కంకణాలను స్మరించాలి. ఆపై సహస్ర ఆరాలున్న, అసహ్య తేజస్సుతో ప్రకాశించే సుదర్శనచక్రాన్ని, అలాగే కమలసదృశమైన కరతలంలో రాజహంసవలె కనిపించే శంఖాన్ని కూడా సమ్యకంగా ధ్యానించాలి।
Verse 28
कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २८ ॥
యోగి భగవంతునికి అత్యంత ప్రియమైన ‘కౌమోదకీ’ గదను స్మరించాలి; అది శత్రుదైత్య సైన్యాన్ని చూర్ణం చేసి వారి రక్తకర్దమంతో లేపితమై ఉంటుంది. తరువాత ప్రభువు కంఠంలోని సుందరమైన మాలపై ధ్యానం చేయాలి; దాని చుట్టూ తుమ్మెదల గుంపులు మధుర గుంజనతో మ్రోగుతుంటాయి. అలాగే ప్రభువు కంఠంలో మెరిసే ముత్యహారాన్ని ధ్యానించాలి; అది ఆయన సేవలో నిమగ్నమైన శుద్ధ జీవాత్మల ప్రతీకగా భావించబడుతుంది।
Verse 29
भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्ते: सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥ २९ ॥
తరువాత యోగి, ఆందోళనలో ఉన్న భక్తులపై కరుణచేత ఈ లోకంలో వివిధ రూపాలు ధరించే భగవంతుని కమలముఖాన్ని ధ్యానించాలి. ఆయన మెరిసే మకరకుండలాల ఊగిసలాట వల్ల స్ఫటికస్పష్టమైన గండస్థలాలు ప్రకాశిస్తాయి; ఆయన నాసికా మహత్తరంగా, సుందరంగా ఉంటుంది।
Verse 30
यच्छ्रीनिकेतमलिभि: परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रं ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ ३० ॥
అప్పుడు యోగి భగవంతుని అతి సుందరమైన ముఖాన్ని ధ్యానించాలి—అది శ్రీనికేతనం, తేనెటీగలు చుట్టుముట్టి సేవించునట్లు, వంకర జుట్టు గుంపులతో అలంకృతం; కమలసమాన నేత్రాలు, నర్తించే భ్రూవులు కలిగి, తేనెటీగలతో నిండిన కమలం మరియు అందులో ఈదే రెండు చేపల సౌందర్యాన్నికూడా మించిపోతుంది।
Verse 31
तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर- तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णो: । स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ ३१ ॥
యోగులు సంపూర్ణ భక్తితో ప్రభువు కరుణామయ దృష్టిని దీర్ఘకాలం ధ్యానించాలి; ఆయన నేత్రాల నుండి తరచుగా ప్రసరించే ఆ చూపులు భక్తుల భయంకరమైన త్రితాపాలను శమింపజేస్తాయి. ఆ చూపులు స్నిగ్ధమైన చిరునవ్వుతో కూడి అపార కృపాప్రసాదంతో నిండివుంటాయి।
Verse 32
हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र- शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् । सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ ३२ ॥
యోగి శ్రీహరి యొక్క అత్యంత ఉదారమైన చిరునవ్వును ధ్యానించాలి; అది ఆయనకు నమస్కరించే వారందరి తీవ్రమైన శోకంతో వచ్చిన కన్నీటి సముద్రాన్ని ఎండబెడుతుంది. అలాగే, ఋషుల మంగళార్థం కామదేవుని మోహింపజేయుటకు ఆయన అంతరంగ శక్తి (నిజమాయ) ప్రదర్శించిన ధనురాకార భ్రూవలయాన్ని కూడా ధ్యానించాలి।
Verse 33
ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत् ॥ ३३ ॥
ప్రేమస్నిగ్ధమైన భక్తితో యోగి తన హృదయగుహలో నివసించే విష్ణువు యొక్క మనోహర హాస్యాన్ని ధ్యానించాలి. ఆయన నవ్వునప్పుడు పెదవుల కాంతి వల్ల చిన్న దంతపంక్తి కుందపూవు మొగ్గలవలె స్వల్ప అరుణవర్ణంతో మెరుస్తుంది. మనసును దీనిలో అర్పించిన తరువాత యోగికి మరేదీ చూడాలనే కోరిక ఉండదు।
Verse 34
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलक: प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस् तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३४ ॥
ఈ విధంగా భగవంతుడు హరిలో భావం పొందిన యోగి హృదయం భక్తితో కరిగిపోతుంది; అపార ఆనందంతో రోమాంచం కలుగుతుంది, తీవ్ర ఆకాంక్ష వల్ల కన్నీటి ధారలతో అతడు మళ్లీ మళ్లీ తడుస్తుంటాడు. క్రమంగా, ప్రభువును ఆకర్షించడానికి గాలం వలె ఉపయోగించిన ఆ మనసును కూడా భౌతిక క్రియల నుండి నెమ్మదిగా ఉపసంహరిస్తాడు।
Verse 35
मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति मन: सहसा यथार्चि: । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाह: ॥ ३५ ॥
మనస్సు సమస్త భౌతిక మలినతల నుండి విముక్తమై, విషయాల పట్ల విరక్తమై, దీపశిఖ వలె నిర్మలమై నిర్వాణాన్ని చేరినప్పుడు, గుణప్రవాహం నివృత్తమైన యోగి పరమాత్మను అవ్యవధాన ఏకత్వంగా అనుభవిస్తాడు।
Verse 36
सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन्महिम्न्यवसित: सुखदु:खबाह्ये । हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दु:खयोर्यत् स्वात्मन्विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठ: ॥ ३६ ॥
ఈ పరమ నివృత్తితో మనస్సు అత్యున్నత అతీంద్రియ స్థితిలో నిలిచి, సుఖదుఃఖాల భౌతిక భావనలకు అతీతంగా తన స్వమహిమలో స్థిరమవుతుంది. అప్పుడు యోగి భగవంతుడైన పరమపురుషునితో తన సంబంధ సత్యాన్ని గ్రహించి, సుఖం–దుఃఖం మరియు వాటి పరస్పర చర్యలు అజ్ఞానజన్య అహంకారమే కారణమని తెలుసుకుంటాడు, ఆత్మ కాదు।
Verse 37
देहं च तं न चरम: स्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३७ ॥
తన స్వరూపాన్ని పొందిన సిద్ధుడికి ఈ దేహం నిలిచిందా, కదులుతోందా అనే భావనే ఉండదు; అది దైవయోగంగా వచ్చినది, దైవవశంగా పోయేది—మద్యం మత్తులో ఉన్నవాడు తనపై వస్త్రం ఉందో లేదో గ్రహించలేనట్లుగా।
Verse 38
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३८ ॥
ఇలాంటి విముక్త యోగి యొక్క దేహం మరియు ఇంద్రియాలు భగవంతుని అధీనంలో ఉండి, ప్రారబ్ధకర్మ పూర్తయ్యే వరకు పనిచేస్తాయి. అతడు తన స్వరూపస్థితికి మేల్కొని సమాధియోగంలో స్థిరమై, దేహపు ఉపఫలితాలను తనవిగా అంగీకరించడు; అందుచేత దేహక్రియలను స్వప్నదేహ క్రియల వలె భావిస్తాడు।
Verse 39
यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्य: प्रतीयते । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादे: पुरुषस्तथा ॥ ३९ ॥
పుత్రుడు, ధనం తనకు వేరైనా మనిషి వాటిని ‘నావి’ అని భావించినట్లే, దేహాదులను ‘నేనే’ అని అభిమానం చేస్తాడు; కానీ పుత్ర-ధనం తనకు భిన్నమని గ్రహించగలిగినట్లే, విముక్తాత్మ తనకు మరియు దేహానికి ఏకత్వం లేదని తెలుసుకుంటుంది।
Verse 40
यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात् । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्यथाग्नि: पृथगुल्मुकात् ॥ ४० ॥
ఎలా మండుతున్న కట్టెల నుండి జ్వాల, చినుగులు, పొగ పుట్టినా, అగ్ని తన స్వరూపంలో వాటి నుండి భిన్నంగా కనిపిస్తుందో అలాగే।
Verse 41
भूतेन्द्रियान्त:करणात्प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान्ब्रह्मसंज्ञित: ॥ ४१ ॥
భూతాలు, ఇంద్రియాలు, అంతఃకరణం, ప్రధానంతో కలిసిన ‘జీవ’ నుండి భిన్నంగా, పరబ్రహ్ముడైన భగవానుడే ద్రష్టా-సాక్షి ఆత్మ.
Verse 42
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम् ॥ ४२ ॥
యోగి అనన్యభావంతో సమస్త భూతాలలో ఆత్మను, ఆత్మలో సమస్త భూతాలను చూడాలి; అలా భేదరహితంగా పరమాత్మ సాక్షాత్కారం పొందుతాడు।
Verse 43
स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात्तथात्मा प्रकृतौ स्थित: ॥ ४३ ॥
ఎలా ఒకే అగ్ని వివిధ కట్టెల యోనుల్లో వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపిస్తుందో, అలాగే ప్రకృతి గుణాల వైషమ్యంతో ఒక ఆత్మ వివిధ దేహాలలో భిన్నంగా ప్రతీతమవుతుంది।
Verse 44
तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४४ ॥
కాబట్టి కారణ-కార్యరూపంగా సత్-అసత్గా కనిపించే, గ్రహించుటకు కఠినమైన తన దైవీ ప్రకృతి—మాయను—జయించిన యోగి తన స్వరూపంలో స్థితుడవుతాడు।
Frequently Asked Questions
Kapila’s method culminates in personalist absorption: the purified mind beholds and serves the Supreme Lord’s eternal form (Viṣṇu/Hari) within the heart. The meditation is not on a formless absolute but on Bhagavān’s features, ornaments, weapons, and compassionate glances, and it matures into bhakti marked by love (prema), tears, and complete detachment from material desire.
Limb-by-limb meditation (aṅgaśaḥ dhyāna) stabilizes attention and prevents the mind from scattering. Each limb becomes a devotional anchor, drawing the mind from gross distraction to subtle absorption, until remembrance becomes continuous and affectionate—culminating in samādhi where the mind is fixed in Hari rather than in sense objects.
Prāṇāyāma is presented as a purificatory aid: it steadies the mind, clears disturbances, and supports sense-withdrawal and concentration. Kapila explains that regulated breath helps remove mental agitation and supports deeper meditation, but the chapter’s telos is devotion—meditating on the Lord until the heart is transformed.
Parambrahma, the Supreme Personality of Godhead, is the ultimate seer, distinct from the individual jīva who is associated with senses, elements, and conditioned consciousness. Realization means discerning that bodily pleasure and pain belong to false ego and guṇas, while the self is a dependent conscious being meant to be aligned with the Supreme.
The yogī recognizes all manifestations as energies (śakti) of the Supreme and thus sees living entities without material distinction. Like fire appearing differently according to wood and conditions, the same pure spirit is expressed through bodies shaped by the guṇas—leading to compassion and non-envious, spiritual equality.