Adhyaya 27

Verse 1

श्रीभगवानुवाच प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणै: । अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत् ॥ १ ॥

శ్రీభగవాన్ కపిలుడు పలికెను—ప్రకృతిలో నివసించినా పురుషుడు ప్రాకృత గుణాలచే లిప్తుడుకాడు; అతడు అవికారుడు, అకర్త, నిర్గుణుడు—నీటిలో ప్రతిబింబించిన సూర్యుడు నీటికి అంటనట్లే।

Verse 2

स एष यर्हि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविषज्जते । अहंक्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीत्यभिमन्यते ॥ २ ॥

ఈ జీవుడు ప్రకృతిగుణాలలో బాగా ఆసక్తుడైనప్పుడు, అహంకార క్రియచే మోహితుడై దేహాన్నే ఆత్మగా భావించి ‘నేనే కర్తను’ అని అభిమానం పడతాడు।

Verse 3

तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृत: । प्रासङ्गिकै: कर्मदोषै: सदसन्मिश्रयोनिषु ॥ ३ ॥

అందువల్ల అతడు వశుడై, అసంతృప్తితో సంసార మార్గంలోకి ప్రవేశించి, సంగజన్య కర్మదోషాల వల్ల ఉన్నత-నీచ, సత్-అసత్ మిశ్ర యోనులలో జన్మాంతరాలు పొందుతాడు।

Verse 4

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ४ ॥

వాస్తవానికి విషయాలకు నిజమైన ఆధారం లేకపోయినా, విషయాలను ధ్యానించే వానికి సంసృతి ఆగదు; స్వప్నంలో అనర్థాలు వచ్చేటట్లే అతనికి దుష్పరిణామాలు కలుగుతాయి।

Verse 5

अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तमसतां पथि । भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम् ॥ ५ ॥

కాబట్టి అసత్కార్య భోగమార్గంలో ఆసక్తమైన చిత్తాన్ని, తీవ్రమైన భక్తియోగం మరియు వైరాగ్యంతో క్రమంగా వశపరచాలి।

Verse 6

यमादिभिर्योगपथैरभ्यसन्श्रद्धयान्वित: । मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६ ॥

యమ-నియమాది యోగమార్గాలను శ్రద్ధతో అభ్యసించి, నాపై సత్యమైన భావంతో, నా కథలను శ్రవణ-కీర్తన చేయడం ద్వారా శుద్ధ భక్తి స్థాయికి ఎదగాలి।

Verse 7

सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गत: । ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा ॥ ७ ॥

భక్తిసేవలో అన్ని జీవులను సమంగా చూడాలి, ఎవరికీ వైరం లేకుండా, ఎవరికీ అతిగా సంగం లేకుండా ఉండాలి; బ్రహ్మచర్యం, మౌనం/గంభీరత, బలమైన స్వధర్మాచరణ చేయాలి।

Verse 8

यद‍ृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ्‍मुनि: । विविक्तशरण: शान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ८ ॥

భక్తుడు ఎక్కువ కష్టం లేకుండా లభించినదానితో సంతృప్తి చెందాలి, మితాహారం చేయాలి; ఏకాంత ఆశ్రయంలో నివసిస్తూ శాంతంగా, స్నేహభావంతో, కరుణతో, ఆత్మనియంత్రణతో ఉండాలి।

Verse 9

सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् । ज्ञानेन द‍ृष्टतत्त्वेन प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ९ ॥

ఈ శరీరం మరియు దానితో కూడిన బంధాలలో అసత్యమైన పట్టుదల పెట్టక, జ్ఞానదృష్టితో ప్రకృతి మరియు పురుషుడు (ఆత్మ) యొక్క తత్త్వాన్ని దర్శించాలి।

Verse 10

निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शन: । उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मद‍ृक् ॥ १० ॥

భౌతిక చైతన్య స్థితులను అతిక్రమించి నివృత్తబుద్ధి స్థితిలో నిలిచి, ఇతర జీవన-భావనలన్నిటినీ దూరం చేయాలి. మిథ్యా అహంకార విముక్తుడై, ఆకాశంలోని సూర్యుని కన్నులతో చూసినట్లే తన ఆత్మస్వరూపాన్ని దర్శించాలి.

Verse 11

मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते । सतो बन्धुमसच्चक्षु: सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ ११ ॥

ముక్తలింగుడైన జీవుడు పరాత్పరుడైన పరమపురుష భగవంతుని గ్రహిస్తాడు; ఆయన మిథ్యా అహంకారంలోనూ ప్రతిబింబంలా ప్రకాశిస్తాడు. ఆయనే భౌతిక కారణానికి ఆధారం, సమస్తంలోనూ వ్యాపించి ప్రవేశించినవాడు; ఆయన అద్వితీయ పరమసత్యం, మాయకు భ్రమదృష్టిని కలిగించే నియంత కూడా ఆయనే.

Verse 12

यथा जलस्थ आभास: स्थलस्थेनावद‍ृश्यते । स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थित: ॥ १२ ॥

ముందుగా నీటిలో సూర్యుని ప్రతిబింబం కనిపించి, తరువాత గది గోడపై మరో ప్రతిబింబం కనిపించినా, సూర్యుడు ఆకాశంలోనే ఉన్నట్లే—పరమేశ్వరుని సన్నిధి కూడా ఇలానే అనుభవించబడుతుంది.

Verse 13

एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयै: । स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यद‍ृक् ॥ १३ ॥

ఇలా ఆత్మసాక్షాత్కారుడైన జీవుని ప్రతిబింబం మొదట త్రివిధ అహంకారంలో, తరువాత దేహం, ఇంద్రియాలు, మనస్సులో వాటి-వాటి ప్రతిబింబాలుగా గుర్తించబడుతుంది.

Verse 14

भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया । लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहंक्रिय: ॥ १४ ॥

నిద్రవల్ల భక్తుడు పంచభూతాలు, విషయాలు, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి మొదలైన వాటిలో లీనమైనట్లుగా కనిపించినా, అతడు అంతరంగంలో జాగ్రత్తగా ఉండి అహంకారరహితుడై ఉంటాడు; కాబట్టి అతడు మేల్కొన్నవాడే, మిథ్యా అహంకార విముక్తుడే అని గ్రహించాలి.

Verse 15

मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा । नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुर: ॥ १५ ॥

జీవుడు ద్రష్టగా తన అస్తిత్వాన్ని స్పష్టంగా అనుభవించినా, గాఢ నిద్రలో అహంకారం లయమవడంతో మోసపోయి తాను నశించానని భావిస్తాడు; ధనం పోయినవాడు వ్యాకులపడినట్లే.

Verse 16

एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते । साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रह: ॥ १६ ॥

ఇలా పరిపక్వమైన విచారణతో అతడు తన ఆత్మస్వరూపాన్ని గ్రహిస్తాడు; అప్పుడు అహంకారంతో కూడిన ద్రవ్యభావంలో తాను అంగీకరించిన స్థితి అతనికి స్పష్టంగా ప్రత్యక్షమవుతుంది.

Verse 17

देवहूतिरुवाच पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन्न विमुञ्चति कर्हिचित् । अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयो: प्रभो ॥ १७ ॥

దేవహూతి పలికింది—ఓ బ్రాహ్మణా! ప్రకృతి ఎప్పుడైనా పురుషుని (ఆత్మను) విడిచిపెడుతుందా? ప్రభూ, పరస్పరాశ్రయత్వం మరియు నిత్యత్వం ఉన్నప్పుడు వారి విభజన ఎలా సాధ్యం?

Verse 18

यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकत: । अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धे: परस्य च ॥ १८ ॥

భూమి మరియు దాని సువాసనకు, నీరు మరియు దాని రుచికి వేరుగా స్వతంత్ర అస్తిత్వం లేనట్లే, బుద్ధి మరియు చైతన్యానికి కూడా వేరైన అస్తిత్వం ఉండదు.

Verse 19

अकर्तु: कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रय: । गुणेषु सत्सु प्रकृते: कैवल्यं तेष्वत: कथम् ॥ १९ ॥

పురుషుడు నిజానికి అకర్త అయినా, కర్మబంధం అతనిపైనే ఆధారపడినట్లు కనిపిస్తుంది; ప్రకృతి గుణాలు ఉన్నంతవరకు అవే బంధిస్తే, ఆత్మకు కైవల్య విముక్తి ఎలా సాధ్యం?

Verse 20

क्‍वचित्तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् । अनिवृत्तनिमित्तत्वात्पुन: प्रत्यवतिष्ठते ॥ २० ॥

కొన్నిసార్లు తత్త్వవిచారణతో బంధనభయం తొలగినట్టైనా, కారణం నిలిచినందున అది మళ్లీ ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 21

श्रीभगवानुवाच अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను: నిష్కామంగా, నిర్మలాత్మతో స్వధర్మాన్ని ఆచరించు; నాపై తీవ్రమైన భక్తితో దీర్ఘకాలం నా కథలను శ్రవణం చేయు.

Verse 22

ज्ञानेन द‍ृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ २२ ॥

ఈ భక్తి దృఢమైన జ్ఞానం, తత్త్వదర్శనంతో కూడి ఉండాలి; బలమైన వైరాగ్యం, తపస్సుతో కూడిన యోగం, తీవ్రమైన ఆత్మసమాధితో స్థిరపడాలి.

Verse 23

प्रकृति: पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणि: ॥ २३ ॥

ఇక్కడ ప్రకృతి జీవుణ్ని పగలు-రాత్రి దహింపజేస్తూ కప్పివేస్తుంది, అతడు అగ్నిలో ఉన్నట్టే; కానీ తీవ్రమైన భక్తిసేవతో ఈ ప్రభావం తొలగుతుంది, అగ్ని అరణికట్టెలనే కాల్చివేసినట్లుగా.

Verse 24

भुक्तभोगा परित्यक्ता द‍ृष्टदोषा च नित्यश: । नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥ २४ ॥

భోగాలను అనుభవించి, వాటి దోషాన్ని నిత్యం గమనించి వాటిని విడిచినప్పుడు, జీవుడు ఈశ్వరత్వాన్ని కోరే అశుభ భావాన్ని ధరించడు; తన స్వ మహిమలో నిలుస్తాడు.

Verse 25

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ २५ ॥

స్వప్నావస్థలో అప్రమత్తుడి చైతన్యం దాదాపు కప్పబడీ అనేక అమంగళాలను చూస్తాడు; కానీ జాగృతుడై సంపూర్ణ చైతన్యంతో ఉన్నవాడిని అవి మోహింపజేయలేవు।

Verse 26

एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् । युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित् ॥ २६ ॥

ఇలా తత్త్వాన్ని తెలిసి మనసును నాలో యోగం చేసుకున్న ఆత్మారాముడు, భౌతిక క్రియల్లో నిమగ్నుడైనా ప్రకృతి అతనికి ఎప్పుడూ హాని చేయలేను।

Verse 27

यदैवमध्यात्मरत: कालेन बहुजन्मना । सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनि: ॥ २७ ॥

ఇలా అనేక జన్మల పాటు కాలప్రవాహంలో ఆధ్యాత్మిక సాధన, భక్తిలో రతుడైన మునికి బ్రహ్మలోకము వరకు అన్ని లోకాల భోగాల పట్ల సంపూర్ణ వైరాగ్యం కలిగి చైతన్యం పరిపక్వమవుతుంది।

Verse 28

मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वद‍ृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥

నా భక్తుడు నా అపార నిర్హేతుక కృపవలన నిజంగా ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందుతాడు; స్వదివ్యదృష్టితో అతని సందేహాలన్నీ ఛేదించబడతాయి. ధీరుడై అతడు ఇక్కడే సులభంగా నా ఆశ్రయమైన, శుద్ధానందశక్తి పరిరక్షణలో ఉన్న ‘కైవల్య’ అనే పరమ శ్రేయోధామాన్ని చేరుతాడు. ఈ దేహాన్ని విడిచిన తరువాత యోగీ-భక్తుడు ఆ లోకానికి వెళ్లి మళ్లీ తిరిగి రాడు।

Verse 29

मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वद‍ृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥

నా భక్తుడు నా అపార నిర్హేతుక కృపవలన నిజంగా ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందుతాడు; స్వదివ్యదృష్టితో అతని సందేహాలన్నీ ఛేదించబడతాయి. ధీరుడై అతడు ఇక్కడే సులభంగా నా ఆశ్రయమైన, శుద్ధానందశక్తి పరిరక్షణలో ఉన్న ‘కైవల్య’ అనే పరమ శ్రేయోధామాన్ని చేరుతాడు. ఈ దేహాన్ని విడిచిన తరువాత యోగీ-భక్తుడు ఆ లోకానికి వెళ్లి మళ్లీ తిరిగి రాడు।

Verse 30

यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतुष्वथ मे गति: स्याद् आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहास: ॥ ३० ॥

సిద్ధయోగి చిత్తం బాహ్యమాయా ప్రకటనలైన యోగసిద్ధుల ఉపఫలాలపై ఇక ఆకర్షితమవకపోతే, నాపై అతని గతి అపరిమితం అవుతుంది; అప్పుడు మృత్యుశక్తి అతనిని జయించదు।