Adhyaya 26

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: ॥ १ ॥

శ్రీభగవాన్ (కపిలుడు) పలికెను: అమ్మా, ఇప్పుడు నేను నీకు పరమతత్త్వంలోని వివిధ తత్త్వాల ప్రత్యేక లక్షణాలను వేరువేరుగా వివరిస్తాను; వాటిని తెలిసినవాడు ప్రకృతి గుణాల ప్రభావం నుండి విముక్తుడగును.

Verse 2

ज्ञानं नि:श्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥

పురుషునికి ఆత్మదర్శనమనే జ్ఞానం పరమ నిశ్రేయసానికి కారణము. హృదయగ్రంథులను ఛేదించునట్టి ఆ జ్ఞానమును నేను నీకు వివరిస్తాను.

Verse 3

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृते: पर: । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥

పరమ పురుషుడు పరమాత్మ అనాది; ప్రకృతి గుణాలకు అతీతుడు, ప్రకృతికి పరుడు. ఆయన స్వయంజ్యోతి, అంతర్ముఖ ధామ; ఆయన కాంతిచే సమస్త విశ్వము నిలిచియున్నది.

Verse 4

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभु: । यद‍ृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४ ॥

ఆ సర్వశక్తిమంతుడు తన లీలగా, విష్ణుసంబంధమైన త్రిగుణమయ దైవ సూక్ష్మ ప్రకృతిని యథేచ్ఛగా స్వీకరించాడు.

Verse 5

गुणैर्विचित्रा: सृजतीं सरूपा: प्रकृतिं प्रजा: । विलोक्य मुमुहे सद्य: स इह ज्ञानगूहया ॥ ५ ॥

త్రిగుణాలచే విచిత్ర రూపాలను సృష్టించే ప్రకృతిని, అలాగే ఆ రూపాలైన జీవులను చూచి, జీవుడు ఇక్కడ మాయ యొక్క జ్ఞానావరణ శక్తిచే వెంటనే మోహితుడవుతాడు.

Verse 6

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते: पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥

ఇలా పరాభిధ్యానము (విస్మృతి) వలన పురుషుడు ప్రకృతికే చెందిన కర్తృత్వాన్ని తనదిగా భావిస్తాడు; గుణాలచే జరుగుతున్న కర్మలను ఆత్మకే ఆపాదిస్తాడు.

Verse 7

तदस्य संसृतिर्बन्ध: पारतन्‍त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन: ॥ ७ ॥

భౌతిక చైతన్యమే జీవుని సంసారబంధానికి, పరతంత్రతకు కారణం. ఆత్మ అकर्ता, ఈశ్వరుని సాక్షి, స్వభావతః నిర్వికారమైనా, శర్తబద్ధ జీవితం వల్ల ప్రభావితమవుతుంది.

Verse 8

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदु: । भोक्‍तृत्वे सुखदु:खानां पुरुषं प्रकृते: परम् ॥ ८ ॥

కార్య-కారణ కర్తృత్వానికి కారణం ప్రకృతియే అని పండితులు చెబుతారు. కానీ ప్రకృతికి అతీతుడైన పురుషునికి కలిగే సుఖదుఃఖ భోగానుభవం ఆ పురుషుని (ఆత్మ) వల్లనే జరుగుతుంది.

Verse 9

देवहूतिरुवाच प्रकृते: पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥

దేవహూతి చెప్పింది: ఓ పురుషోత్తమ భగవానా, దయచేసి పురుషుని మరియు ఆయన ప్రకృతి-శక్తుల లక్షణాలను వివరించండి; ఎందుకంటే వ్యక్త-అవ్యక్తమైన, సత్-అసత్ సృష్టి ఈ రెండు కారణాలపైనే ఆధారపడింది.

Verse 10

श्रीभगवानुवाच यत्तत्‍त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ १० ॥

శ్రీభగవానుడు చెప్పాడు: త్రిగుణమయమైన ఈ అవ్యక్త, నిత్య, సత్-అసత్ స్వరూప కారణసమూహాన్ని ‘ప్రధానం’ అంటారు. అదే వ్యక్తావస్థలో ఉన్నప్పుడు ‘ప్రకృతి’ అని పిలుస్తారు.

Verse 11

पञ्चभि: पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदु: ॥ ११ ॥

ఐదు స్థూలభూతాలు, ఐదు తన్మాత్రలు, నాలుగు అంతఃకరణాలు, ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు మరియు ఐదు కర్మేంద్రియాలు—ఈ ఇరవై నాలుగు తత్త్వాల సమూహాన్ని ‘ప్రాధానిక’మని అంటారు.

Verse 12

महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभ: । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥

ఐదు మహాభూతాలు—భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం. అలాగే ఐదు తన్మాత్రలు—గంధం, రసం, రూపం, స్పర్శ, శబ్దం—ఇది నా అభిప్రాయం.

Verse 13

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिका: । वाक्‍करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥

ఇంద్రియాలు పది—శ్రోత్రం, త్వచ, నేత్రం, జిహ్వ, నాసిక; అలాగే కర్మేంద్రియాలు—వాక్కు, చేతులు, కాళ్లు, ఉపస్థం, పాయువు—ఇవి పది అని చెప్పబడును.

Verse 14

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥

అంతఃకరణం మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, చిత్తం—ఇలా నాలుగు రూపాలుగా అనుభవించబడుతుంది. వాటి భేదం వారి వారి కార్యాల ద్వారానే గుర్తించబడుతుంది.

Verse 15

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मण: सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो य: काल: पञ्चविंशक: ॥ १५ ॥

ఇవన్నీ సగుణ బ్రహ్మగా లెక్కించబడతాయి. వీటిని కలిపే తత్త్వం ‘కాలం’ అని పిలవబడుతుంది; అది ఇరవై ఐదవ తత్త్వం అని నేను చెప్పాను.

Verse 16

प्रभावं पौरुषं प्राहु: कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तु: प्रकृतिमीयुष: ॥ १६ ॥

కొంతమంది కాలాన్ని భగవంతుని పౌరుష-ప్రభావంగా చెబుతారు; ఎందుకంటే ప్రకృతిని ఆశ్రయించి అహంకారంతో మోహితుడైన కర్త జీవునికి దానివల్లనే మరణభయం కలుగుతుంది.

Verse 17

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यत: स भगवान्काल इत्युपलक्षित: ॥ १७ ॥

హే స్వాయంభువ మనువు కుమార్తె తల్లీ, ప్రకృతి గుణసామ్యమయిన నిర్విశేష అవ్యక్త స్థితిలో చలనం కలిగించువాడు ఆయనే భగవాన్ కాలుడు; ఆయన నుండే సృష్టి ఆరంభమగును।

Verse 18

अन्त: पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहि: । समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥

భగవాన్ తన ఆత్మమాయ శక్తితో సమస్త తత్త్వాలను సమన్వయపరచి, లోపల పురుషరూపంగా (పరమాత్మగా) మరియు బయట కాలరూపంగా నిలిచి, సర్వ జీవుల తత్త్వాలను సరిచేస్తాడు।

Verse 19

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ पर: पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥

బద్ధజీవుల దైవగతుల వల్ల ప్రకృతి క్షోభించగా, పరమపురుషుడు తన అంతరంగ శక్తితో తన యోనిరూప ప్రకృతిలో వీర్యాన్ని స్థాపిస్తాడు; అప్పుడు ప్రకృతి హిరణ్మయమనే మహత్తత్త్వాన్ని ప్రసవిస్తుంది।

Verse 20

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुर: । स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तम: ॥ २० ॥

ఇలా వైవిధ్యాన్ని వ్యక్తం చేసి, తనలోనే సమస్త విశ్వాలను ధరించిన, జగదంకురమైన కూటస్థ తేజోమయ మహత్తత్త్వం ప్రళయకాలంలో ప్రకాశాన్ని కప్పిన తీవ్రమైన అంధకారమైన ‘ఆత్మప్రస్వాపన తమస్సు’ను మింగివేస్తుంది।

Verse 21

यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत: पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥

భగవంతుని పదాన్ని గ్రహింపజేసే స్వచ్ఛమైన, శాంతమైన సత్త్వగుణస్థితి—‘వాసుదేవ’ అని పిలువబడే చిత్తం (చైతన్యం)—మహత్తత్త్వంలో వ్యక్తమవుతుంది।

Verse 22

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतस: । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृति: परा ॥ २२ ॥

మహత్తత్త్వం వ్యక్తమైన తరువాత చిత్తానికి ఈ లక్షణాలు ఏకకాలంలో ప్రదర్శితమవుతాయి—స్వచ్ఛత్వం, అవికారిత్వం, శాంతత్వం. భూమి స్పర్శకు ముందుగా నీరు సహజంగా నిర్మలం, మధురం, నిశ్చలం ఉన్నట్లే, శుద్ధ చైతన్య లక్షణం సంపూర్ణ ప్రశాంతత, స్పష్టత, అవిక్షేపత.

Verse 23

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

భగవంతుని శక్తి నుండి ఉద్భవించిన మహత్తత్త్వం వికృతమవగా అహంకారం పుట్టింది. క్రియాశక్తి ప్రధానమైన ఈ అహంకారం మూడు విధాలు—వైకారిక (సాత్త్విక), తైజస (రాజస), తామస. ఈ మూడు అహంకారాల నుంచే మనస్సు, జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు మరియు స్థూల మహాభూతాలు వికసిస్తాయి.

Verse 24

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

అహంకారానికి మూడు భేదాలు—వైకారిక (సాత్త్విక), తైజస (రాజస), తామస—ఇవే మనస్సు, ఇంద్రియాలు మరియు స్థూల మహాభూతాల ఉద్భవానికి కారణం. ఈ అహంకారం భగవంతుని శక్తిజన్య మహత్తత్త్వ వికృతితో వ్యక్తమవుతుంది.

Verse 25

सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥

వెయ్యి శిరస్సులు గల సాక్షాత్ అనంత ప్రభువుగా చెప్పబడే ఆ పురుషుడే ‘సంకర్షణ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు; ఆయనే భూతాలు, ఇంద్రియాలు, మనస్సు రూపంగా వ్యాపించి ఉన్నాడు.

Verse 26

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृते: ॥ २६ ॥

అహంకార లక్షణం—కర్తృత్వం, కరణత్వం (సాధనభావం), కార్యత్వం. గుణ ప్రభావానుసారం అదే అహంకారం సాత్త్వికంగా శాంతం, రాజసంగా ఘోరం/చురుకైనది, తామసంగా విమూఢం/జడంగా చెప్పబడుతుంది.

Verse 27

वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव: ॥ २७ ॥

సత్త్వమయ అహంకార వికారం నుండి మనస్తత్త్వం జన్మించింది; సంకల్ప‑వికల్పాల ద్వారా అదే కామనను పుట్టిస్తుంది.

Verse 28

यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभि: शनै: ॥ २८ ॥

జీవుని మనస్సు ‘అనిరుద్ధ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధం; అది ఇంద్రియాల పరమాధీశ్వరుడు. శరదృతువులోని నీలకమలంలా శ్యామవర్ణుడు; యోగులు ఆయనను మెల్లగా సాధనచేత పొందుతారు.

Verse 29

तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रह: ॥ २९ ॥

రజోగుణ అహంకార వికారం నుండి, ఓ సతీమణీ, బుద్ధితత్త్వం జన్మించింది. దాని కార్యం—విషయాలు దర్శనమయ్యే వేళ వాటి స్వరూపాన్ని నిర్ణయించడం, అలాగే ఇంద్రియాలకు అనుగ్రహంగా తోడ్పడడం.

Verse 30

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चय: स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तित: पृथक् ॥ ३० ॥

సంశయం, విపర్యాసం (భ్రమ), నిశ్చయం, స్మృతి మరియు నిద్ర—వాటి వేర్వేరు కార్యాల ప్రకారం—బుద్ధి యొక్క ప్రత్యేక లక్షణాలుగా చెప్పబడతాయి.

Verse 31

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागश: । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥

రజోగుణ అహంకారము నుండి రెండు రకాల ఇంద్రియాలు పుడతాయి—కర్మేంద్రియాలు, జ్ఞానేంద్రియాలు. కర్మేంద్రియాలు ప్రాణశక్తిపై ఆధారపడతాయి; జ్ఞానేంద్రియాలు బుద్ధి యొక్క విజ్ఞానశక్తిపై ఆధారపడతాయి.

Verse 32

तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभ: श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२ ॥

తమోగుణ అహంకారం భగవంతుని వీర్యశక్తిచేత కదిలింపబడినప్పుడు శబ్ద-తన్మాత్రం ప్రదర్శితమైంది; ఆ శబ్దం నుంచే ఆకాశం మరియు శబ్దగ్రాహక శ్రోత్రేంద్రియం ఉద్భవించాయి।

Verse 33

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदु: ॥ ३३ ॥

తత్త్వజ్ఞులు ఇలా నిర్వచిస్తారు: శబ్దం అర్థానికి ఆధారం, కనబడని వక్త ఉనికికి సూచక లింగం, అలాగే ఆకాశానికి సూక్ష్మమైన తన్మాత్ర స్వరూపం.

Verse 34

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥

ఆకాశ తత్త్వపు కార్యలక్షణం: సమస్త జీవుల బాహ్య-అంతర్గత స్థితులకు స్థలం కల్పించడం, అలాగే ప్రాణం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు క్రియాక్షేత్రానికి ఆధారంగా ఉండడం.

Verse 35

नभस: शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वत: । स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रह: ॥ ३५ ॥

శబ్ద-తన్మాత్రం నుండి ఉద్భవించిన ఆకాశం కాలప్రేరణతో పరిణమించగా స్పర్శ-తన్మాత్రం ప్రదర్శితమైంది; దానినుంచి వాయువు మరియు స్పర్శగ్రాహక త్వగింద్రియం ప్రధానంగా ఉద్భవించాయి।

Verse 36

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वत: ॥ ३६ ॥

మృదుత్వం, కఠినత్వం, శైత్యం, ఉష్ణత్వం—ఇవి స్పర్శ యొక్క ప్రత్యేక లక్షణాలు; స్పర్శనే వాయువు యొక్క సూక్ష్మ తన్మాత్ర స్వరూపంగా చెప్పబడుతుంది।

Verse 37

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयो: । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायो: कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥

వాయువు యొక్క కార్యం చలనం కలిగించడం, కలపడం, శబ్దాది విషయాలకు చేరువ చేయడం, మరియు సమస్త ఇంద్రియాల సరైన కార్యనిర్వహణకు నేతృత్వం, ఆధారత్వం కలిగించడం.

Verse 38

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥

వాయువు మరియు స్పర్శ-తన్మాత్ర పరస్పర సంయోగం వల్ల, దైవప్రేరణానుసారం వివిధ రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి. ఆ రూపాల వికాసం నుండి తేజస్సు (అగ్ని) పుట్టి, కన్ను రంగుతో కూడిన రూపాన్ని గ్రహిస్తుంది.

Verse 39

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजस: साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तय: ॥ ३९ ॥

ఓ సాధ్వీ మాతా, రూపమాత్రపు లక్షణాలు పరిమాణం/ఆకృతి, గుణం, వ్యక్తిత్వ-స్థితి ద్వారా గ్రహించబడతాయి. అగ్నిరూపం మాత్రం దాని తేజస్సు, అనగా ప్రకాశం ద్వారా తెలిసేది.

Verse 40

द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेता: शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४० ॥

అగ్నியின் క్రియలు—ప్రకాశించడం, వండడం, జీర్ణింపజేయడం, చలిని నశింపజేయడం, ఎండబెట్టడం/ఆవిరి చేయడం, అలాగే ఆకలి-దాహం మరియు తినడం-తాగడం అనే ప్రేరణను కలిగించడం.

Verse 41

रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रह: ॥ ४१ ॥

రూప-తన్మాత్రతో తేజస్సు (అగ్ని) వికారం చెందగా, దైవచోదనచేత రస-తన్మాత్ర ఉద్భవించింది. రసమునుండి జలం పుట్టి, రసాన్ని గ్రహించే జిహ్వ కూడా వ్యక్తమైంది.

Verse 42

कषायो मधुरस्तिक्त: कट्‍वम्‍ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२ ॥

రుచి స్వభావतः ఒక్కటే అయినా, భౌతిక పదార్థాల సంయోగం మరియు వికారం వల్ల అది కషాయం, మధురం, తిక్తం, కటువు, ఆమ్లం, లవణం మొదలైన అనేక రుచులుగా విభజితమవుతుంది।

Verse 43

क्लेदनं पिण्डनं तृप्ति: प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा: ॥ ४३ ॥

నీటి లక్షణాలు—ఇతర పదార్థాలను తడిపించడం, మిశ్రమాలను గడ్డకట్టించడం, తృప్తి కలిగించడం, ప్రాణధారణకు పోషణ ఇవ్వడం, మృదుత్వం కలిగించడం, వేడిని తొలగించడం, జలాశయాలను నిరంతరం నింపడం, దాహాన్ని తీర్చి శాంతి ఇవ్వడం।

Verse 44

रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धग: ॥ ४४ ॥

నీరు రస-తన్మాత్రతో దైవ నియమం ప్రకారం వికారం పొందినప్పుడు, దానినుంచి గంధ-తన్మాత్ర ఉద్భవిస్తుంది; ఆపై భూమి మరియు ఘ్రాణేంద్రియం ప్రकटమవుతాయి, వాటితో భూమి సువాసనను వివిధంగా అనుభవిస్తాము।

Verse 45

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्‍लादिभि: पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५ ॥

గంధం స్వభావतः ఒక్కటే; కానీ ద్రవ్యాల అవయవాల నిష్పత్తి భేదం వల్ల అది కలిసిన వాసన, దుర్వాసన, సువాసన, మృదు, తీవ్ర, ఆమ్లం మొదలైన అనేక రకాలుగా భిన్నమవుతుంది।

Verse 46

भावनं ब्रह्मण: स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेद: पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६ ॥

భూమి యొక్క కార్యలక్షణాలు—పరబ్రహ్ముని రూపాలను మలచడం, నివాసస్థానాలను నిర్మించడం, ఘటాది ధారణపాత్రాలను సిద్ధం చేయడం; అంటే భూమి సమస్త తత్త్వాలకు, సమస్త జీవగుణాలకు ఆధారభూమి, పోషణస్థానం।

Verse 47

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदु: ॥ ४७ ॥

ఆకాశపు ప్రత్యేక గుణమైన ‘శబ్దం’ ఏ ఇంద్రియానికి విషయమో అది శ్రోత్రేంద్రియము (వినికిడి) అని చెప్పబడుతుంది; వాయువు యొక్క ప్రత్యేక గుణమైన ‘స్పర్శం’ ఏ ఇంద్రియానికి విషయమో అది స్పర్శేంద్రియము (చర్మము) అని విద్వాంసులు అంటారు.

Verse 48

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदु: । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ ४८ ॥

తేజస్సు యొక్క ప్రత్యేక గుణమైన ‘రూపం’ ఏ ఇంద్రియానికి విషయమో అది చక్షురింద్రియము (దృష్టి) అని చెప్పబడుతుంది. జలపు ప్రత్యేక గుణమైన ‘రసం’ ఏ ఇంద్రియానికి విషయమో అది రసన (జిహ్వ) అని అంటారు. భూమి యొక్క ప్రత్యేక గుణమైన ‘గంధం’ ఏ ఇంద్రియానికి విషయమో అది ఘ్రాణం (ముక్కు) అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 49

परस्य द‍ृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९ ॥

కారణం తన కార్యంలో సమన్వయంగా ఉండుటవలన, ముందున్నదాని లక్షణం తరువాత ఉన్నదానిలో కనిపిస్తుంది; అందుచేత సమస్త భూతాల విశేష గుణాలు భూమిలోనే స్పష్టంగా గుర్తించబడతాయి.

Verse 50

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥

మహత్తత్త్వాది ఈ ఏడు విభాగాలు కలసిపోకుండా విడివిడిగా ఉన్నప్పుడు, జగదాది అయిన పరమేశ్వరుడు కాలం, కర్మ, మరియు ప్రకృతి గుణాలతో కూడి వాటిలో ప్రవేశించాడు.

Verse 51

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥

తర్వాత భగవంతుని సాన్నిధ్యంతో చైతన్యప్రాప్తి పొంది పరస్పరం ఏకమై ఉన్న ఆ ఏడు తత్త్వాల నుండి ఒక అచేతన అండము ఉద్భవించింది; దానినుండే ప్రసిద్ధమైన విరాట్ పురుషుడు అవతరించాడు.

Verse 52

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरै: । तोयादिभि: परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहि: । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरे: ॥ ५२ ॥

ఈ బ్రహ్మాండ-అండము భౌతికశక్తి యొక్క విశేష ప్రకటనగా చెప్పబడుతుంది. జలం, వాయువు, అగ్ని, ఆకాశం, అహంకారం, మహత్తత్త్వం అనే పొరలు ఒక్కొక్కటి ముందటి దానికంటే పది రెట్లు మందంగా పెరిగి దీనిని ఆవరించును; బయట ప్రధానము చేత కప్పబడినది. ఈ అండములోనే భగవాన్ హరి యొక్క విరాట్-రూపము ఉండి, దాని అవయవాలుగా చతుర్దశ లోకవ్యవస్థలు నిలిచియున్నవి.

Verse 53

हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ ५३ ॥

జలముపై శయనించిన ఆ స్వర్ణమయ అండకోశమునుండి ఉద్భవించి భగవాన్ విరాట్-పురుషుడు అందులో ప్రవేశించి దానిని అనేక విభాగాలుగా విభజించెను.

Verse 54

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयो: ॥ ५४ ॥

మొదట ఆయనలో ముఖము ప్రकटమైంది; తదనంతరం వాక్ఇంద్రియము (వాణి) ఉద్భవించింది, దానితో పాటు ఆ ఇంద్రియాధిష్ఠాత అగ్నిదేవుడు కూడా. తరువాత రెండు నాసికలు ప్రదర్శితమయ్యాయి; వాటిలో ఘ్రాణేంద్రియము మరియు ప్రాణము—జీవవాయువు—ప్రకటమయ్యాయి.

Verse 55

घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयो: । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिश: ॥ ५५ ॥

ఘ్రాణేంద్రియము తరువాత దాని అధిష్ఠాత వాయుదేవుడు ప్రదర్శితమయ్యెను. అనంతరం విరాట్-రూపములో రెండు కళ్ళు ప్రकटమై, వాటిలో దృష్టి-ఇంద్రియము ఉద్భవించింది. దాని తరువాత దృష్టికి అధిష్ఠాత సూర్యదేవుడు ప్రదర్శితమయ్యెను. తదుపరి రెండు చెవులు ప్రదర్శితమై, వాటిలో శ్రవణేంద్రియము మరియు దాని వెంట దిక్కుల అధిదేవతలు ప్రదర్శితమయ్యారు.

Verse 56

निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्रवादयस्तत: । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे तत: ॥ ५६ ॥

అనంతరం విరాట్-పురుషుడు తన చర్మమును ప్రదర్శించెను; దానివలన రోమాలు, మీసము, గడ్డము మొదలైనవి ప్రదర్శితమయ్యాయి. తరువాత సమస్త ఔషధులు మరియు వనస్పతులు ప్రదర్శితమయ్యాయి; ఆపై ఆయన జననేంద్రియము కూడా ప్రదర్శితమైంది.

Verse 57

रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ ५७ ॥

అనంతరం రేతస్సు (ప్రజననశక్తి) మరియు జలాల అధిదేవత ప్రాకట్యమయ్యారు. తదుపరి గుదం ప్రాకట్యమై, గుదం నుండి అపానవాయువు, అపానంతో సమస్త లోకాలకు భయంకరుడైన మృత్యుదేవుడు ప్రాకట్యమయ్యాడు.

Verse 58

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां तत: स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरि: ॥ ५८ ॥

ఆపై ప్రభువు విరాట్రూపంలోని రెండు చేతులు ప్రాకట్యమయ్యాయి; వాటితో గ్రహణ-త్యాగ శక్తి, తదనంతరం స్వరాట్ ఇంద్రుడు ప్రాకట్యమయ్యాడు. తరువాత రెండు పాదాలు ప్రాకట్యమై; వాటితో గమనక్రియ, తదుపరి హరి (విష్ణువు) ప్రాకట్యమయ్యాడు.

Verse 59

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्तत: समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥

తదుపరి విరాట్దేహంలోని నాడులు ప్రాకట్యమయ్యాయి; వాటి నుండి లోహితం అంటే రక్తం ఉద్భవించింది. ఆపై నదులు (నాడులకు అధిష్ఠాత్రి దేవతలు) ప్రాకట్యమై, తరువాత ఉదరం ప్రాకట్యమైంది.

Verse 60

क्षुत्पिपासे तत: स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥

తదుపరి ఆకలి మరియు దాహం ఉద్భవించాయి; వాటి వెంట సముద్రాలు ప్రాకట్యమయ్యాయి. ఆపై హృదయం ప్రాకట్యమై, హృదయం తరువాత మనస్సు ఉద్భవించింది.

Verse 61

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पति: । अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१ ॥

మనస్సు తరువాత చంద్రుడు ప్రాకట్యమయ్యాడు. తదుపరి బుద్ధి ప్రాకట్యమై, బుద్ధి తరువాత వాణికి అధిపతి బ్రహ్మ ప్రాకట్యమయ్యాడు. ఆపై అహంకారం ప్రాకట్యమై, తరువాత రుద్రుడు (శివుడు) ప్రాకట్యమయ్యాడు; రుద్రుని తరువాత చిత్తం మరియు చైత్యం—చేతనకు అధిదేవత—ప్రాకట్యమయ్యాయి.

Verse 62

एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशु: खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥

ఇలా ప్రాకట్యమైన దేవతలు, ఇంద్రియాధిష్ఠాతలు తమ ఉద్భవాధారమైన విరాట్-పురుషుణ్ని లేపాలని కోరారు. కాని లేపలేక, ఆయనను జాగృతం చేయుటకు క్రమంగా మళ్లీ ఆయన దేహరంధ్రాలలో ప్రవేశించారు.

Verse 63

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६३ ॥

అగ్నిదేవుడు వాక్ఇంద్రియంతో కలిసి ఆయన ముఖంలో ప్రవేశించాడు; అయినా విరాట్-పురుషుడు లేవలేదు. తరువాత వాయుదేవుడు ఘ్రాణేంద్రియంతో కలిసి ఆయన నాసికల్లో ప్రవేశించాడు; అయినా విరాట్-పురుషుడు జాగృతం కాలేదు.

Verse 64

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६४ ॥

సూర్యదేవుడు దృష్టిఇంద్రియంతో కలిసి ఆయన కళ్లలో ప్రవేశించాడు; అయినా విరాట్-పురుషుడు లేవలేదు. అలాగే దిక్కుల అధిష్ఠాత దేవతలు శ్రవణేంద్రియంతో కలిసి ఆయన చెవుల్లో ప్రవేశించారు; అయినా ఆయన లేవలేదు.

Verse 65

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६५ ॥

చర్మాధిష్ఠాత దేవతలు, ఔషధి-వనస్పతులు శరీరరోమాలతో కలిసి ఆయన చర్మంలో ప్రవేశించాయి; అయినా విరాట్-పురుషుడు లేవలేదు. తరువాత జలాధిష్ఠాత దేవుడు ప్రജനశక్తితో కలిసి ఆయన జననేంద్రియంలో ప్రవేశించాడు; అయినా ఆయన లేవలేదు.

Verse 66

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६६ ॥

మృత్యుదేవుడు అపానవాయువుతో కలిసి ఆయన గుదంలో ప్రవేశించాడు; అయినా విరాట్-పురుషుడు క్రియాశీలకుడవలేదు. ఇంద్రుడు గ్రహణ-త్యాగ శక్తితో కలిసి ఆయన చేతుల్లో ప్రవేశించాడు; అయినా విరాట్-పురుషుడు లేవలేదు.

Verse 67

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६७ ॥

విష్ణువు గమనశక్తితో తన పాదాలలో ప్రవేశించినా, విరాట్-పురుషుడు అప్పటికీ లేవలేదు. రక్తంతో పాటు ప్రవాహశక్తితో నాడులు, నదులు ప్రవేశించినా, ఆ విశ్వదేహం కదలలేదు.

Verse 68

क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६८ ॥

ఆకలి, దాహంతో సముద్రం ఆయన ఉదరంలో ప్రవేశించినా విరాట్ లేవలేదు. మనస్సుతో చంద్రదేవుడు హృదయంలో ప్రవేశించినా విరాట్ మేల్కొనలేదు.

Verse 69

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६९ ॥

బుద్ధితో బ్రహ్మ కూడా హృదయంలో ప్రవేశించినా విరాట్ లేవలేదు. అహంకారంతో రుద్రుడు కూడా హృదయంలో ప్రవేశించినా విరాట్ కదలలేదు.

Verse 70

चित्तेन हृदयं चैत्य: क्षेत्रज्ञ: प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुष: सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥

కానీ చైతన్యాధిపతి అంతర్యామి క్షేత్రజ్ఞుడు చిత్తంతో హృదయంలో ప్రవేశించినప్పుడు, అదే క్షణంలో విరాట్-పురుషుడు కారణజలాల నుండి లేచాడు.

Verse 71

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधिय: । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥

నిద్రిస్తున్న మనిషిని ప్రాణం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి—అన్నీ అతనివల్లనే పనిచేసినా—తమ బలంతో లేపలేవు; పరమాత్మ సహాయం చేసినప్పుడే అతడు మేల్కొంటాడు.

Verse 72

तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२ ॥

అందువల్ల యోగప్రవృత్తమైన బుద్ధితో, భక్తి, వైరాగ్యము, జ్ఞానము ద్వారా వివేచించి, ఈ దేహంలోనే ఉన్నప్పటికీ దేహానికి అతీతమైన పరమాత్మను అంతరాత్మలో ధ్యానించాలి।