Adhyaya 23
Kardama Muni’s Mystic Opulence, Devahūti’s Rejuvenation, and the Turning Toward Fearlessness
మునుపటి అధ్యాయంలోని గృహస్థాశ్రమ స్థాపన తరువాత దేవహూతి పతివ్రతా ధర్మంతో కర్దమ మునిని సేవిస్తూ తపస్సు, స్వీయ నిర్లక్ష్యంతో శరీరంగా క్షీణిస్తుంది. కర్దముడు కరుణతో ప్రసన్నుడై—విష్ణు కృప లేకుండా అన్ని సిద్ధులు క్షణభంగురమని బోధించి, అయినా దేవహూతికి దుర్లభ వరాలు, దివ్యదర్శనం ప్రసాదిస్తాడు. దేవహూతి సంతాన వాగ్దానం నెరవేర్చమని కోరగా, కర్దముడు రత్నమయ విమానాన్ని సృష్టించి, విష్ణువు పవిత్ర సరస్సైన బిందు-సరోవరంలో స్నానం చేయమని ఆదేశిస్తాడు; అక్కడ అప్సరసలు ఆమెను స్నానమాడించి అలంకరించి సౌందర్యాన్ని పునరుద్ధరిస్తారు. దంపతులు మేరువు, నందనాది దివ్య విహారవనాల్లో సంచరిస్తూ యోగైశ్వర్యం, సూక్ష్మ భోగాల మత్తు శక్తిని చూపిస్తారు. కర్దముడు తొమ్మిది రూపాలుగా విభజించి దేవహూతిని తృప్తిపరుస్తాడు; వంద సంవత్సరాలు క్షణంలా గడిచి, ఒకే రోజున తొమ్మిది కుమార్తెలు జన్మిస్తారు. సన్యాసానికి కర్దముడు సిద్ధమవుతుండగా దేవహూతి హృదయం భోగం నుంచి మళ్లి అస్తిత్వ భయం, మోక్ష తపనతో ఉవ్విళ్లూరుతుంది—కాలనష్టం పట్ల విచారం, ఇంద్రియసంగం బంధనమని గ్రహించి, అభయాన్ని వేడుకుంటుంది; తదుపరి దశలో కపిలుని జ్ఞాన-భక్తి ద్వారా విముక్తి బోధకు ఇది వారధి అవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—తల్లిదండ్రులు వెళ్లిన తరువాత, భర్త మనోభావాలను గ్రహించగల సతీమణి దేవహూతి, భవానీ ప్రభువు శివుని సేవించినట్లు, నిత్యం ప్రేమతో తన భర్తను సేవించింది.
Verse 2
विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च । शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भो: ॥ २ ॥
ఓ విదురా! దేవహూతి సన్నిహితత్వంతో, అంతఃశుద్ధితో, గౌరవంతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో, స్నేహభరిత సేవతో మరియు మధుర వాక్యాలతో భర్తను సేవించింది.
Verse 3
विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥ ३ ॥
కామం, దంభం, ద్వేషం, లోభం, పాపకర్మలు, మదాన్ని విడిచిపెట్టి, అప్రమత్తంగా శ్రమిస్తూ, ఆమె నిత్యం అత్యంత తేజస్సుగల తన భర్తను సంతృప్తిపరిచింది.
Verse 4
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
దేవర్షులలో శ్రేష్ఠుడైన కర్దమ ముని, భర్తవ్రతగా ఉన్న మనువు కుమార్తెను చూశాడు; ఆమె భర్తను విధికన్నా గొప్పవాడిగా భావించి, అతనివద్ద మహాశీర్వాదాలను ఆశించింది. దీర్ఘకాల సేవా-వ్రతాచరణ వల్ల ఆమె క్షీణించి కృశించింది. ఆమె స్థితిని చూసి కర్దముడు కరుణతో కదిలి, ప్రేమతో గద్గద స్వరంలో ఆమెతో పలికాడు.
Verse 5
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
మనువు కుమార్తె, భర్తకు సంపూర్ణంగా అనువర్తించే పతివ్రత, కర్దమ మునిని విధికన్నా గొప్పవాడిగా భావించి ఆయన నుండి మహాశీర్వాదాలను ఆశించింది. దీర్ఘకాలం సేవా‑వ్రతాచరణ వల్ల ఆమె క్షీణించి కృశించింది. ఆమె స్థితిని చూసి దేవర్షివర్యుడైన కర్దముడు కరుణతో కదిలి, ప్రేమతో గద్గద స్వరంలో పలికాడు।
Verse 6
कर्दम उवाच तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदाया: शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स देहो नावेक्षित: समुचित: क्षपितुं मदर्थे ॥ ६ ॥
కర్దముడు పలికెను—ఓ గౌరవనీయ మానవి, నీ పరమ సేవాభావం మరియు ఉత్తమ భక్తి వల్ల నేడు నేను అత్యంత సంతుష్టుడను. దేహధారులకు దేహం ఎంతో ప్రియమైనది; అయినా నా కోసం నీవు నీ దేహాన్ని తగినట్లు చూసుకోలేదు—ఇది నాకు ఆశ్చర్యం కలిగిస్తోంది।
Verse 7
ये मे स्वधर्मनिरतस्य तप:समाधि- विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादा: । तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥ ७ ॥
స్వధర్మంలో నిలిచి తపస్సు, సమాధి, విద్య, ఆత్మయోగం ద్వారా నేను పొందిన భగవత్ప్రసాదమైన అనుగ్రహాలు—నీవు నా సేవలో నిమగ్నమై ఉండటంవల్ల అవన్నీ నీకే లభించునట్లు అయ్యాయి. ఇప్పుడు వాటిని చూడు; భయం‑శోకం లేని ఆ ఫలాలను దర్శించేందుకు నేను నీకు దివ్యదృష్టిని ప్రసాదిస్తున్నాను।
Verse 8
अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थरचना: किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभि: ॥ ८ ॥
భగవానుడు ఉరుక్రముడు (విష్ణువు) అనుగ్రహం తప్ప ఇతర భోగాల వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? ఆయన భ్రూవుల స్వల్ప కదలికతోనే భౌతిక సాధనలన్నీ నశించగలవు. నీవు భర్తధర్మభక్తితో సిద్ధురాలివి; కాబట్టి నీ ధర్మఫలమైన దివ్య వైభవాలను అనుభవించు—అవి రాజసంపద గర్వించేవారికీ దుర్లభం।
Verse 9
एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया- विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्- व्रीडावलोकविलसद्धसिताननाह ॥ ९ ॥
సర్వయోగమాయా‑విద్యల్లో నిపుణుడైన భర్త ఇలా పలికిన మాటలు విని నిర్దోషి దేవహూతి మనసు తృప్తి పొందింది. వినయం‑ప్రేమాలతో విహ్వలమై, స్వల్ప లజ్జాభరిత దృష్టితో చిరునవ్వు మెరిపే ముఖంతో ఆమె గద్గద స్వరంలో పలికింది।
Verse 10
देवहूतिरुवाच राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग- मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्त: । यस्तेऽभ्यधायि समय: सकृदङ्गसङ्गो भूयाद्गरीयसि गुण: प्रसव: सतीनाम् ॥ १० ॥
దేవహూతి పలికింది—ఓ ప్రియ భర్తా, ఓ ద్విజవృషభా! యోగమాయ ఆశ్రయంతో మీరు అమోఘ యోగశక్తుల అధిపతిగా సిద్ధులు పొందినవారని నేను తెలుసుకున్నాను. మీరు ఒకసారి దేహసంగమమని ఇచ్చిన వాగ్దానం ఇప్పుడు ఫలించుగాక; మహిమగల భర్తను పొందిన పతివ్రతకు సంతానప్రాప్తి గొప్ప గుణము.
Verse 11
तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयात्मा । सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षिताया दीनस्तदीश भवनं सदृशं विचक्ष्व ॥ ११ ॥
దేవహూతి కొనసాగించింది—ఓ ప్రభూ! శాస్త్రోక్తంగా ఏ ఏ కర్తవ్యాలు చేయాలో బోధించి, తగిన ఏర్పాట్లు చేయండి; తీరని కామంతో క్షీణించిన నా దేహం మీకు యోగ్యమగునట్లు చేయండి. అలాగే, మనోభవ వేదనతో దుఃఖిస్తున్న ఈ దీనురాలికోసం ఈ కార్యానికి తగిన గృహమును కూడా ఆలోచించండి.
Verse 12
मैत्रेय उवाच प्रियाया: प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थित: । विमानं कामगं क्षत्तस्तर्ह्येवाविरचीकरत् ॥ १२ ॥
మైత్రేయుడు పలికెను—ఓ విదురా! ప్రియ భార్యను సంతోషపెట్టాలని కర్దమ ముని యోగశక్తిని ఆశ్రయించి, వెంటనే తన ఇష్టానుసారం సంచరించే దివ్య విమానాన్ని సృష్టించాడు.
Verse 13
सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥ १३ ॥
ఆ దివ్య విమానం సర్వకామదుఘము—కోరికలన్నీ ప్రసాదించేది; అన్ని రత్నాలతో నిండినది, మణిస్తంభాలతో అలంకరించబడినది, మరియు అందులోని సంపదా-సామగ్రి కాలక్రమేణా మరింత పెరుగునట్లు ఉండేది.
Verse 14
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
ఆ విమానం దివ్య ఉపకరణాలతో సమృద్ధిగా ఉండి, అన్ని కాలాల్లో సుఖాన్ని కలిగించేది. చుట్టూ రంగురంగుల పతాకాలు, తోరణాలు, విచిత్ర కళా అలంకారాలతో అలంకృతమై ఉండేది. మధురంగా గుంజించే తేనెటీగలను ఆకర్షించే సుందర పుష్పమాలలతో శోభించేది; అలాగే మలమల, క్షౌమ, పట్టు మరియు నానావిధ వస్త్రాలతో మరింత ప్రకాశించేది.
Verse 15
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
ఆ కోట దివ్యోపకరణాలతో సంపూర్ణంగా సిద్ధమై, అన్ని ఋతువులలోనూ సుఖదాయకంగా ఉండేది. చుట్టూ రంగురంగుల పతాకాలు, తోరణాలు, కళాత్మక అలంకారాలతో విరాజిల్లింది. మధురంగా గుంజించే తేనెటీగలను ఆకర్షించే మనోహర పుష్పమాలలతో, అలాగే లీనన్, క్షౌమ, పట్టు మరియు నానావిధ వస్త్రాల తెరలతో మరింత శోభించింది.
Verse 16
उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । क्षिप्तै: कशिपुभि: कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनै: ॥ १६ ॥
పైపైగా అమర్చిన వేర్వేరు నివాసగృహాలలో మంచాలు, సోఫాలు, పంకాలు, ఆసనాలు విడివిడిగా ఉంచబడ్డాయి; ఏడు అంతస్తుల ఆ మహల్ అతి మనోహరంగా కనిపించింది.
Verse 17
तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभि: ॥ १७ ॥
గోడలపై అక్కడక్కడా నానావిధ శిల్పకళా చెక్కుదలలు ఉండి అందాన్ని పెంచాయి. నేల మహామరకతం—పచ్చమణితో, వేదికలు విద్రుమం—పగడాలతో నిర్మితమై ఉన్నాయి.
Verse 18
द्वा:सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् । शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम् ॥ १८ ॥
ప్రవేశద్వారాల వద్ద విద్రుమం—పగడాల దేహళి మెరిసేది; తలుపుల కపాటాలు వజ్రాలతో అలంకరించబడ్డాయి. ఇంద్రనీల శిఖరాలపై స్వర్ణ కలశాలు స్థాపించబడినందున ఆ మహల్ అత్యంత అందంగా కనిపించింది.
Verse 19
चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितै: । जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणै: ॥ १९ ॥
వజ్రభిత్తుల్లో శ్రేష్ఠ పద్మరాగాలు—మాణిక్యాలు అమర్చబడినందున అది కన్నులు ఉన్నట్లుగా కనిపించింది. విచిత్రమైన వైతానాలు (ఛత్రావరణాలు) మరియు అత్యంత విలువైన స్వర్ణతోరణాలతో అది మరింత శోభించింది.
Verse 20
हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान् मन्यमानै: स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥
ఆ మహాప్రాసాదంలో ఇక్కడక్కడ హంసలు, పావురాల గుంపులు మధురంగా కూయుచుండెను. కృత్రిమ హంస‑పావురాలు కూడా అంత జీవంతసదృశముగా ఉండగా, నిజమైన హంసలు వాటిని తమలాంటి జీవపక్షులని భావించి మళ్లీ మళ్లీ వాటిమీద ఎగిరి కూర్చుండెను; అట్లా ప్రాసాదమంతా పక్షినాదములతో మార్మోగెను।
Verse 21
विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरै: । यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मन: ॥ २१ ॥
ఆ దుర్గంలో విహారోపవనాలు, విశ్రాంతి గదులు, శయనగృహాలు, అంతః‑బాహ్య ప్రాంగణాలు—అన్నీ సౌఖ్యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని యథోచితంగా నిర్మించబడినవి. ఇవన్నీ చూచి ముని స్వయంగా కూడా ఆశ్చర్యమునకు లోనయ్యెను।
Verse 22
ईदृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञ: प्रावोचत्कर्दम: स्वयम् ॥ २२ ॥
అంతటి వైభవమయమైన గృహాన్ని చూచినా దేవహూతి హృదయం సంతోషించలేదు. సమస్త భూతాల హృదయభావమును తెలిసిన కర్దమముని ఆమె మనోభావాన్ని గ్రహించి స్వయంగా భార్యను ఇలా సంబోధించెను।
Verse 23
निमज्ज्यास्मिन् हृदे भीरु विमानमिदमारुह । इदं शुक्लकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम् ॥ २३ ॥
భీరువైన దేవహూతీ, నీవు భయపడుతున్నావు. ముందుగా విష్ణుభగవానుడు స్వయంగా సృష్టించిన బిందు‑సరోవరమనే శుద్ధ తీర్థంలో స్నానం చేయి; అది మనుష్యుల కోరికలను నెరవేర్చును. ఆపై ఈ విమానమును అధిరోహించు।
Verse 24
सा तद्भर्तु: समादाय वच: कुवलयेक्षणा । सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान् ॥ २४ ॥
కువలయేక్షణ అయిన దేవహూతి భర్త ఆజ్ఞను స్వీకరించెను. అయితే ఆమె మలిన వస్త్రమును ధరించి, తలపై జటలుగా గుచ్చబడిన కేశములను కలిగి ఉండుటవలన ఆమె ప్రత్యేకంగా ఆకర్షణీయంగా కనిపించలేదు।
Verse 25
अङ्गं च मलपङ्केन संछन्नं शबलस्तनम् । आविवेश सरस्वत्या: सर: शिवजलाशयम् ॥ २५ ॥
ఆమె దేహం ఘనమైన మలపంకంతో కప్పబడి, స్తనాలు మలినంగా కనిపించాయి; అయినా సరస్వతీ దేవి పవిత్ర జలమున్న ఆ శివమయ సరస్సులో ఆమె మునిగింది।
Verse 26
सान्त:सरसि वेश्मस्था: शतानि दश कन्यका: । सर्वा: किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धय: ॥ २६ ॥
సరస్సు లోపల ఉన్న మందిరంలో ఆమె వెయ్యి మంది కన్యలను చూసింది—అందరూ యౌవనోన్ముఖులు, కమలసువాసనతో పరిమళించే వారు।
Verse 27
तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचु: प्राञ्जलय: स्त्रिय: । वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि न: करवाम किम् ॥ २७ ॥
ఆమెను చూసిన వెంటనే వారు లేచి, అంజలి ఘటించి పలికారు—“మేము మీ సేవికలము; ఆజ్ఞాపించండి, మీకొరకు ఏమి చేయాలి?”
Verse 28
स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदा: ॥ २८ ॥
ఆ కన్యలు దేవహూతిని ఎంతో గౌరవించి, విలువైన తైలాలు మరియు లేపనాలతో స్నానం చేయించి, తరువాత ఆమెకు కొత్తగా, మలినరహితంగా ఉన్న సుందర వస్త్రాన్ని ఇచ్చారు।
Verse 29
भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९ ॥
తర్వాత వారు ఆమెను అత్యుత్తమమైన, అమూల్యమైన, ప్రకాశించే ఆభరణాలతో అలంకరించారు; అలాగే సర్వగుణసంపన్నమైన భోజనం మరియు మధురమైన మత్తునిచ్చే ‘ఆసవం’ పానీయాన్ని సమర్పించారు।
Verse 30
अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् । विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥
అప్పుడు ఆమె అద్దంలో తన ప్రతిబింబాన్ని చూసింది—దేహం మలరహితం, పుష్పమాలధారి, నిర్మల వస్త్రాలు ధరించి, శుభ తిలకచిహ్నాలతో అలంకృతమై, దాసీమణులచే ఎంతో గౌరవంతో సేవింపబడింది।
Verse 31
स्नातं कृतशिर:स्नानं सर्वाभरणभूषितम् । निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम् ॥ ३१ ॥
ఆమె తలతో సహా సమస్త దేహం స్నానంతో శుద్ధమైంది. ఆమె సర్వాభరణాలతో అలంకృతమై—నిష్క (లాకెట్) గల హారం, చేతులకు వలయాలు, కాళ్లకు మ్రోగే బంగారు నూపురాలు ధరించింది।
Verse 32
श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया । हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥ ३२ ॥
ఆమె నడుముకు అనేక రత్నాలతో పొదిగిన బంగారు కాంచీ (కమరబంధం) ధరించింది; ఇంకా అమూల్యమైన హారం మరియు రుచక (మంగళద్రవ్య/శుభ అలంకారం)తో కూడా అలంకృతమైంది।
Verse 33
सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम् ॥ ३३ ॥
ఆమె దంతాలు సుందరమైనవి, కనుబొమ్మలు మనోహరమైనవి. కళ్ల మూలల్లో మృదువైన స్నిగ్ధత ఉండి, అది కమలకోశాల సౌందర్యాన్నికూడా మించేది. ఆమె ముఖాన్ని చుట్టి నీలవర్ణ వంకర జుట్టు మెరిసింది।
Verse 34
यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर्यत्रास्ते स प्रजापति: ॥ ३४ ॥
ఆమె ఋషులలో శ్రేష్ఠుడు, తనకు అత్యంత ప్రియమైన భర్త కర్దమ మునిని స్మరించిన వెంటనే, దాసీమణులతో కలిసి, అతడు ప్రజాపతిగా ఉన్న చోటే క్షణంలో ప్రత్యక్షమైంది।
Verse 35
भर्तु: पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा । निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५ ॥
భర్త సమక్షంలో తాను వెయ్యి దాసీలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నదాన్ని చూసి, ఆయన యోగశక్తిని దర్శించి ఆమె ఆశ్చర్యపడి సందేహంలో పడింది।
Verse 36
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
ముని దేవహూతి స్నానం చేసి మలరహితగా, ఇక మునుపటిలా కాక తన స్వంత ఆదిరాజకన్యా సౌందర్యంతో ప్రకాశిస్తున్నదాన్ని చూశాడు. శ్రేష్ఠ వస్త్రాలు ధరించి, మనోహర వక్షోజాలను సరిగా కట్టుకొని, వెయ్యి విద్యాధరీలు ఆమెను సేవిస్తున్నారు।
Verse 37
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
వెయ్యి విద్యాధరీలు ఆమెను సేవిస్తూ, ఆమె శ్రేష్ఠ వస్త్రాలతో అలంకృతురాలై ఉంది. ఓ శత్రుహంతా, మునికి ఆమెపై స్నేహం పెరిగి, ఆమెను ఆ విమానంపై ఎక్కించాడు।
Verse 38
तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य- स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभ:स्थ: ॥ ३८ ॥
ప్రియ భార్యపై అనురక్తుడై, విద్యాధరీల సేవ పొందుతున్న ఆ విమానంలో ఉన్నప్పటికీ ముని మహిమ—ఆత్మనిగ్రహాధిపత్యం—తగ్గలేదు. భార్యతో కలిసి ఆయన ఆకాశంలో నక్షత్రాల మధ్య చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు; రాత్రి చెరువుల్లో కుముదాలను వికసింపజేసే చంద్రునిలా।
Verse 39
तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र- द्रोणीस्वनङ्गसखमारुतसौभगासु । सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ॥ ३९ ॥
ఆ విమానంతో ఆయన మేరుపర్వతంలోని విహార లోయలకు వెళ్లాడు; అక్కడ చల్లని, మృదువైన, సుగంధ గాలులు కామభావాన్ని ప్రేరేపించేవి. అక్కడ సిద్ధులు స్తుతించే కుబేరుడు సుందరీమణుల మధ్య సాధారణంగా విహరిస్తాడు; అలాగే కర్దమ ముని కూడా భార్యతో పాటు అందమైన యువతులతో చుట్టుముట్టబడి అనేక అనేక సంవత్సరాలు ఆనందించాడు।
Verse 40
वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रत: ॥ ४० ॥
భార్య రామయా సంతుష్టుడై, అతడు ఆ దివ్య విమాన-మందిరంలో కేవలం మేరు పర్వతంపై మాత్రమే కాక, వైశ్రంభక, సురసన, నందన, పుష్పభద్రక, చైత్రరథ్య అనే ఉద్యానాలలోను, మానస సరోవర తీరంలోను ఆనందంగా విహరించాడు।
Verse 41
भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा । वैमानिकानत्यशेत चरँल्लोकान् यथानिल: ॥ ४१ ॥
ప్రకాశవంతమైన, మహత్తరమైన, తన ఇష్టానుసారం పయనించే ఆ విమానంలో అతడు వాయువులా అన్ని దిశలలో అడ్డంకులేకుండా లోకాలను సంచరిస్తూ, వైమానిక దేవతలను కూడా మించిపోయాడు।
Verse 42
किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् । यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्यय: ॥ ४२ ॥
దృఢసంకల్పులైన వారు, తీర్థపదుడైన—సంసారవ్యసనాలను తొలగించే—భగవంతుని కమలపాదాలను ఆశ్రయించినప్పుడు, వారికి సాధించలేనిది ఏముంది? ఆ పాదాల నుంచే గంగ వంటి పవిత్ర నదులు ఉద్భవిస్తాయి।
Verse 43
प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया । बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥ ४३ ॥
మహాయోగి కర్దమ ముని, భార్యకు విశ్వగోళాన్ని మరియు దాని విభిన్నమైన, ఆశ్చర్యభరితమైన ఏర్పాట్లను చూపించి, తన ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాడు।
Verse 44
विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान्मुहूर्तवत् ॥ ४४ ॥
ఆశ్రమానికి వచ్చాక అతడు తనను తాను తొమ్మిది రూపాలుగా విభజించి, సురతోత్సుకమైన మనుకుమార్తె దేవహూతి (రామా)ని సంతోషపరుస్తూ ఆమెతో అనేక సంవత్సరాలు విహరించాడు; ఆ సంవత్సరాలు క్షణంలా గడిచిపోయాయి।
Verse 45
तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता । न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥
ఆ దివ్య విమానంలో దేవహూతి తన అతి సుందరమైన భర్తతో కలిసి, రతిని పెంచే ఉత్తమ శయ్యపై ఉండి, కాలం ఎంత గడిచిందో గ్రహించలేకపోయింది।
Verse 46
एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयो: । शतं व्यतीयु: शरद: कामलालसयोर्मनाक् ॥ ४६ ॥
ఇలా యోగానుభావం వల్ల, కామసుఖానికి లాలసపడిన ఆ దంపతులు ఆనందిస్తూ ఉండగా, వంద శరదృతువులు క్షణమాత్రంలా గడిచిపోయాయి।
Verse 47
तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनात्मवित् । नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभु: ॥ ४७ ॥
సర్వశక్తిమంతుడూ, హృదయజ్ఞుడూ, సమస్త సంకల్పాలను నెరవేర్చగల కర్దమ ముని ఆమెను తన అర్ధాంగిగా భావించి, తన్ను తొమ్మిది రూపాలుగా విభజించి, తొమ్మిది సార్లు వీర్యనిషేకంతో దేవహూతిని గర్భిణిగా చేశాడు।
Verse 48
अत: सा सुषुवे सद्यो देवहूति: स्त्रिय: प्रजा: । सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धय: ॥ ४८ ॥
ఆ తరువాత అదే రోజున దేవహూతి వెంటనే తొమ్మిది కుమార్తెలను ప్రసవించింది; వారు అందరూ ప్రతి అవయవంలో మనోహరంగా, ఎర్ర తామర సువాసనతో పరిమళించేవారు।
Verse 49
पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदालक्ष्योशतीबहि: । स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता ॥ ४९ ॥
భర్త గృహత్యాగానికి సిద్ధమవుతున్నాడని చూసి ఆమె బయటకు చిరునవ్వు నవ్వింది; కానీ లోపల ఆమె హృదయం వ్యాకులమై దుఃఖంతో కరిగిపోయింది।
Verse 50
लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया । उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनै: ॥ ५० ॥
ఆమె తల వంచి నిలబడి, రత్నమణుల వలె మెరుస్తున్న గోళ్ల కాంతితో పాదంతో నేలను గీశింది. కన్నీళ్లను ఆపుకొని మెల్లగా మధురంగా పలికింది.
Verse 51
देवहूतिरुवाच सर्वं तद्भगवान्मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् । अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि ॥ ५१ ॥
దేవహూతి చెప్పింది—ప్రభూ, మీరు నాకు ఇచ్చిన వాగ్దానాలన్నీ నెరవేర్చారు. అయినా నేను మీ శరణాగతురాలిని; కాబట్టి నాకు అభయాన్ని ప్రసాదించండి.
Verse 52
ब्रह्मन्दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्या: पतय: समा: । कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥ ५२ ॥
ఓ బ్రాహ్మణా, మీ కుమార్తెలు తమకు తగిన భర్తలను వెతుక్కొని తమ తమ ఇళ్లకు వెళ్లిపోతారు. కానీ మీరు సన్యాసిగా వనానికి వెళ్లిన తరువాత నా దుఃఖాన్ని ఎవరు తీర్చగలరు?
Verse 53
एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो । इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मन: ॥ ५३ ॥
ప్రభూ, ఇంద్రియవిషయాల మోహంలో పడి మనం ఇంతకాలం ఎంతో సమయాన్ని వృథా చేసాము; పరమాత్మ జ్ఞానాన్ని పెంపొందించుకోవడం నిర్లక్ష్యం చేశాము.
Verse 54
इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृत: । अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे ॥ ५४ ॥
ఇంద్రియవిషయాలకు అంటిపెట్టుకొని, మీ పరమ స్థితిని తెలియకపోయినా నేను మీపై అనురాగం పెంచుకున్నాను. అయినా మీపై ఏర్పడిన ఈ స్నేహబంధం నా సమస్త భయాన్ని తొలగించుగాక.
Verse 55
सङ्गो य: संसृतेर्हेतुरसत्सु विहितोऽधिया । स एव साधुषु कृतो नि:सङ्गत्वाय कल्पते ॥ ५५ ॥
ఇంద్రియసుఖాల కోసం అసత్సంగం నిశ్చయంగా బంధనమార్గం; అదే సంగం సాధుజనులతో జరిగితే, అజ్ఞానంగా చేసినా, అది వైరాగ్యమూ మోక్షమార్గమూ అవుతుంది।
Verse 56
नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते । न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि स: ॥ ५६ ॥
ఎవరి కర్మ ధర్మజీవనానికి ఎత్తదు, ఎవరి ధార్మిక కర్మకాండ వైరాగ్యాన్ని కలిగించదు, మరియు ఎవరి వైరాగ్యమూ భగవంతుని పాదసేవకు (తీర్థపద) దారి తీయదు—అతడు శ్వాసిస్తున్నా మృతుడే.
Verse 57
साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् । यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ॥ ५७ ॥
ప్రభూ! భగవంతుని దుర్జయ మాయ నన్ను నిశ్చయంగా బలంగా మోసం చేసింది; ఎందుకంటే బంధనవిమోచనమిచ్చే మీ సంగతిని పొందినా, నేను బంధనంనుండి విముక్తిని కోరలేదు।
Frequently Asked Questions
Kardama’s vimāna demonstrates yoga-siddhi under divine sanction, but the chapter frames it as subordinate to Viṣṇu’s grace. The opulence is used to honor Devahūti’s service and fulfill gṛhastha obligations (including progeny), while simultaneously teaching that material and celestial enjoyments remain perishable—thus preparing Devahūti’s mind for renunciation and liberation-centered inquiry.
Bindu-sarovara, described as created by Lord Viṣṇu and infused with sacred waters, functions as a tīrtha of purification and renewal. Devahūti’s bathing and re-adornment by celestial maidens symbolize śuddhi (cleansing of exhaustion and impurity) and the restoration of auspiciousness, enabling the next stage of household duty while also hinting that true beauty and fulfillment ultimately depend on divine grace rather than bodily condition.
They are celestial maidens (often understood as Gandharva-associated attendants) who serve under Kardama’s mystic arrangement. Narratively, they display the reach of yogic power; symbolically, they underscore that even the finest services and pleasures of higher realms are still within the created order and thus cannot replace the ‘fearlessness’ (abhaya) that comes only from spiritual realization and devotion.
The Bhāgavatam distinguishes saṅga by intention and consciousness: when association is driven by kāma (enjoyment), it strengthens ahaṅkāra and karma, binding one to repeated birth and death. The same social proximity, when centered on a sādhu and oriented to the Supreme Lord, plants śraddhā, awakens vairāgya, and redirects life toward bhakti—thus becoming a cause of liberation even if one begins without full philosophical clarity.
The nine daughters extend Svāyambhuva Manu’s manvantara genealogy and enable further dharmic propagation through their future marriages. At the same time, their birth marks the completion of Kardama’s household responsibilities, creating the narrative condition for his renunciation and for Devahūti’s intensified quest for mukti—culminating in the forthcoming teachings connected to Lord Kapila.