Adhyaya 22

Verse 1

मैत्रेय उवाच एवमाविष्कृताशेषगुणकर्मोदयो मुनिम् । सव्रीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह ॥ १ ॥

శ్రీ మైత్రేయుడు అన్నాడు—సమ్రాటుని అనేక గుణకర్మ మహిమలను వెల్లడించిన తరువాత ముని మౌనమయ్యాడు; సమ్రాటు లజ్జాభావంతో అతనితో ఇలా పలికాడు।

Verse 2

मनुरुवाच ब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया । छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानलम्पटान् ॥ २ ॥

మనువు పలికాడు—వేదజ్ఞానంలో తనను విస్తరించుకోవాలనే ఉద్దేశంతో, ఛందోమయుడైన వేదస్వరూపుడు బ్రహ్మదేవుడు తన ముఖం నుండి మీ బ్రాహ్మణులను సృష్టించాడు; మీరు తపస్సు, విద్య, యోగశక్తితో యుక్తులు, ఇంద్రియభోగానికి విరక్తులు।

Verse 3

तत्‍त्राणायासृजच्चास्मान् दो:सहस्रात्सहस्रपात् । हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३ ॥

బ్రాహ్మణుల రక్షణార్థం సహస్రపాద పరమపురుషుడు తన సహస్ర భుజాల నుండి మమ్మల్ని క్షత్రియులను సృష్టించాడు. అందుకే బ్రాహ్మణులు ఆయన హృదయం, క్షత్రియులు ఆయన భుజాలు అని చెప్పబడతారు।

Verse 4

अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षत: । रक्षति स्माव्ययो देव: स य: सदसदात्मक: ॥ ४ ॥

అందుకే బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు పరస్పరం తమను తాము కూడా రక్షించుకుంటారు; కారణమూ కార్యమూ అయినప్పటికీ అవ్యయుడైన భగవాన్ దేవుడు వారిని ఒకరినొకరు ద్వారా కాపాడుతాడు।

Verse 5

तव सन्दर्शनादेवच्छिन्ना मे सर्वसंशया: । यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषो: ॥ ५ ॥

మీ దర్శనమాత్రంతోనే నా అన్ని సందేహాలు తొలగిపోయాయి; ఎందుకంటే ప్రజలను కాపాడదలచిన రాజుకు చేయవలసిన ధర్మాన్ని మీరు ప్రేమతో, స్పష్టంగా ఉపదేశించారు।

Verse 6

दिष्टय‍ा मे भगवान् द‍ृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् । दिष्टय‍ा पादरज: स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवत: शिवम् ॥ ६ ॥

నా భాగ్యం—అకృతాత్ములైన, మనస్సు ఇంద్రియాలను అదుపు చేయని వారికి దర్శనమివ్వని మీను నేను చూశాను. ఇంకా మహాభాగ్యం—నా శిరస్సుతో మీ పాదాల శుభమైన ధూళిని స్పర్శించాను।

Verse 7

दिष्टय‍ा त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् । अपावृतै: कर्णरन्ध्रैर्जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिर: ॥ ७ ॥

మీరు నాకు ఉపదేశించినందుకు నా భాగ్యం; దాంతో నాకు మహా అనుగ్రహం లభించింది. ఇంకా భాగ్యం—తెరిచిన చెవులతో మీ పవిత్ర వాక్యాలను నేను ఆలకించాను।

Verse 8

स भवान्दुहितृस्‍नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम । श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥ ८ ॥

ఓ మహామునీ, దయచేసి నా ప్రార్థన వినండి. కుమార్తెపై స్నేహంతో నా మనస్సు కలత చెందింది; దీనుడనై నేను మీకు విన్నవిస్తున్నాను।

Verse 9

प्रियव्रतोत्तानपदो: स्वसेयं दुहिता मम । अन्विच्छति पतिं युक्तं वय: शीलगुणादिभि: ॥ ९ ॥

నా కుమార్తె ప్రియవ్రతుడు, ఉత్తానపాదుడు వీరి సహోదరి. ఆమె వయస్సు, శీలం, సద్గుణాలు కలిగిన యోగ్య వరుణ్ని అన్వేషిస్తోంది।

Verse 10

यदा तु भवत: शीलश्रुतरूपवयोगुणान् । अश‍ृणोन्नारदादेषा त्वय्यासीत्कृतनिश्चया ॥ १० ॥

నారద ముని ద్వారా మీ శీలం, విద్య, రూపం, యౌవనం మరియు ఇతర గుణాలు విన్న క్షణమే ఆమె మీపై దృఢనిశ్చయం చేసుకుంది।

Verse 11

तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया । सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु ॥ ११ ॥

కాబట్టి, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, నేను శ్రద్ధతో అర్పిస్తున్న ఈ కన్యను స్వీకరించండి. గృహస్థధర్మ కర్తవ్యాలలో ఆమె సర్వథా మీకు అనురూపమైన భార్య.

Verse 12

उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते । अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुन: ॥ १२ ॥

స్వయంగా వచ్చిన కోరిక/ప్రస్తావనను తిరస్కరించడం శ్రేయస్కరం కాదు; సంగరహితుడికైనా అది తగదు, మరి కామరాగంతో ఉన్నవాడికి అయితే ఏమనాలి?

Verse 13

य उद्यतमनाद‍ृत्य कीनाशमभियाचते । क्षीयते तद्यश: स्फीतं मानश्चावज्ञया हत: ॥ १३ ॥

స్వయంగా వచ్చిన అర్పణను నిర్లక్ష్యం చేసి, తర్వాత కృపణుడిని వరం అడిగేవాడి విస్తరించిన కీర్తి క్షీణిస్తుంది; ఇతరుల అవమానంతో అతని గర్వమూ చూర్ణమవుతుంది।

Verse 14

अहं त्वाश‍ृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् । अतस्त्वमुपकुर्वाण: प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४ ॥

స్వాయంభువ మనువు అన్నాడు—హే విద్వాన్, నీవు వివాహార్థం సిద్ధమై ఉన్నావని నేను విన్నాను. నీవు నిత్య బ్రహ్మచర్య వ్రతం తీసుకోలేదు; కాబట్టి నా చేత అర్పించబడిన కన్యా హస్తాన్ని స్వీకరించు.

Verse 15

ऋषिरुवाच बाढमुद्वोढुकामोऽहमप्रत्ता च तवात्मजा । आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधि: ॥ १५ ॥

ఋషి అన్నాడు—నిశ్చయంగా, నాకు వివాహం చేయాలనే కోరిక ఉంది; మీ కుమార్తె ఇంకా ఎవరికీ వాగ్దానం చేయబడలేదు. కాబట్టి వేద విధానానుసారం మన వివాహ కర్మ సముచితంగా జరగగలదు.

Verse 16

काम: स भूयान्नरदेव तेऽस्या: पुत्र्या: समाम्नायविधौ प्रतीत: । क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥

హే నరదేవా, వేదశాస్త్రాలలో అంగీకరించబడిన మీ కుమార్తె వివాహ కోరిక నెరవేరుగాక. ఆమెను ఎవరు నిరాకరిస్తారు? ఆమె స్వకాంతితోనే ఆభరణాల అందాన్ని మించిపోతుంది.

Verse 17

यां हर्म्यपृष्ठे क्‍वणदङ्‌घ्रिशोभां विक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् । विश्‍वावसुर्न्यपतत्स्वाद्विमाना- द्विलोक्य सम्मोहविमूढचेता: ॥ १७ ॥

నేను విన్నాను—ప్రాసాదపు మేడపై ఘుంఘ్రూల మ్రోగుతో శోభించే పాదాలతో, బంతితో ఆడుతూ కదలే కన్నులతో ఉన్న మీ కుమార్తెను చూసి గంధర్వుడు విశ్వావసు మోహంతో మూర్ఛించి తన విమానం నుండి పడిపోయాడని.

Verse 18

तां प्रार्थयन्तीं ललनाललाम- मसेवितश्रीचरणैरद‍ृष्टाम् । वत्सां मनोरुच्चपद: स्वसारं को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥

ఆమె స్త్రీలలో శిరోమణి, మనువు యొక్క ప్రియ కుమార్తె, ఉత్తానపాదుని సోదరి—అటువంటి ఆమె స్వయంగా నా వద్దకు వరం కోరుతూ వచ్చింది. లక్ష్మీదేవి పాదాలను సేవించని వారు ఆమెను చూడలేరు; మరి ఏ జ్ఞాని ఆమెను స్వాగతించడు?

Verse 19

अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत्तेजो बिभृयादात्मनो मे । अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान् शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान् ॥ १९ ॥

అందువల్ల ఈ సతీమణిని భార్యగా స్వీకరిస్తాను; ఆమె నా దేహజ వీర్యాన్ని ధరించి సంతానాన్ని ప్రసవించిన తరువాత, పరమహంసులు అనుసరించే, శ్రీ విష్ణువు ఉపదేశించిన, అసూయలేని భక్తిధర్మ మార్గాన్ని నేను ఆశ్రయిస్తాను।

Verse 20

यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रं संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते । प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं परं प्रमाणं भगवाननन्त: ॥ २० ॥

ఈ విచిత్రమైన విశ్వం ఎవరి నుండి ఉద్భవించిందో, ఎవరిలో నిలిచి పోషింపబడుతుందో, ఎవరిలోనే లయమవుతుందో—ఆ అనంత పరమపురుషుడు భగవానుడే నాకు పరమ ప్రమాణం. ఆయనే ప్రజాపతులకూ అధిపతి, లోకంలో జీవసృష్టి కోసం నియుక్తులైనవారు.

Verse 21

मैत्रेय उवाच स उग्रधन्वन्नियदेवाबभाषे आसीच्च तूष्णीमरविन्दनाभम् । धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्या: ॥ २१ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—ఓ ఉగ్రధన్వన్ విదురా! కర్దమ ముని ఇంతటితో మాట ముగించి, కమలనాభుడైన తన ఆరాధ్యుడు శ్రీ విష్ణువును మనసులో ధ్యానిస్తూ మౌనమయ్యాడు. అతని చిరునవ్వుతో ప్రకాశించిన ముఖం దేవహూతి మనసును ఆకర్షించింది; ఆమె మహర్షిని ధ్యానించసాగింది।

Verse 22

सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितु: स्फुटम् । तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षित: ॥ २२ ॥

రాణి మరియు దేవహూతి నిర్ణయాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకొని, వారి అనుమతిని పొందిన చక్రవర్తి పరమానందంతో, గుణగణాలతో సమృద్ధుడైన ఆ మునికి, గుణాలలో ఆమెకు సమానమైన తన కుమార్తెను ఇచ్చాడు।

Verse 23

शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान्महाधनान् । दम्पत्यो: पर्यदात्प्रीत्या भूषावास: परिच्छदान् ॥ २३ ॥

మహారాణి శతరూపా ప్రేమతో వధూవరులకు సందర్భానుకూలమైన అత్యంత విలువైన కానుకలను—ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, గృహోపకరణాలు మొదలైనవాటిని—కట్నంగా సమర్పించింది।

Verse 24

प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सद‍ृक्षाय गतव्यथ: । उपगुह्य च बाहुभ्यामौत्कण्ठ्योन्मथिताशय: ॥ २४ ॥

తగిన వరునికి కుమార్తెను అప్పగించి బాధ్యత తీరిన స్వాయంభువ మనువు, వియోగవేదనతో కలతచెందిన మనసుతో స్నేహంగా రెండు భుజాలతో కుమార్తెను ఆలింగనం చేసెను।

Verse 25

अशक्नुवंस्तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहु: । आसिञ्चदम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितु: शिखा: ॥ २५ ॥

చక్రవర్తి కుమార్తె వియోగాన్ని తట్టుకోలేకపోయెను. మళ్లీ మళ్లీ కన్నీళ్లు కార్చుతూ ‘అమ్మా! వత్సే!’ అని విలపిస్తూ కుమార్తె తలపై జుట్టును కన్నీళ్లతో తడిపెను।

Verse 26

आमन्‍त्र्‍य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥

మునివరుని వీడేందుకు అనుమతి కోరుకొని పొందిన తరువాత, అనుచరులతో కూడిన ఆ రాజు భార్యతో కలిసి రథమెక్కి తన రాజధానికెళ్లెను. మార్గమధ్యంలో సంతులకెంతో ప్రియమైన సరస్వతి నదీ రెండు మనోహర తీరాలపై శాంత ఋషుల ఆశ్రమసంపదను చూచెను।

Verse 27

आमन्‍त्र्‍य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥

మునివరుని వీడేందుకు అనుమతి కోరుకొని పొందిన తరువాత, అనుచరులతో కూడిన ఆ రాజు భార్యతో కలిసి రథమెక్కి తన రాజధానికెళ్లెను. మార్గమధ్యంలో సంతులకెంతో ప్రియమైన సరస్వతి నదీ రెండు మనోహర తీరాలపై శాంత ఋషుల ఆశ్రమసంపదను చూచెను।

Verse 28

तमायान्तमभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजा: पतिम् । गीतसंस्तुतिवादित्रै: प्रत्युदीयु: प्रहर्षिता: ॥ २८ ॥

ఆయన రాకను తెలిసికొని ప్రజలు పరమానందంతో బ్రహ్మావర్తం నుండి బయలుదేరి, గీతాలు, స్తోత్రాలు, వాద్యనాదాలతో తమ తిరిగివచ్చే ప్రభువును స్వాగతించిరి।

Verse 29

बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥

బర్హిష్మతీ అనే ఆ నగరం సమస్త సంపదలతో సమృద్ధిగా ఉండేది. వరాహరూపంలో ప్రత్యక్షమైన భగవాన్ విష్ణువు దేహాన్ని విదిలించగా ఆయన రోమాలు అక్కడ పడిపోయి, అవే నిత్యహరిత కుశా మరియు కాశా గడ్డలుగా మారాయి. ఆ కుశ-కాశాలతో ఋషులు యజ్ఞాన్ని భంగం చేసే దైత్యులను జయించి యజ్ఞపురుషుడైన విష్ణువును ఆరాధించారు.

Verse 30

बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥

వరాహావతారంలో భగవాన్ విష్ణువు రోమాలు పడిన చోట అవే నిత్యహరిత కుశా-కాశా గడ్డలయ్యాయి. ఆ కుశ-కాశాలతో ఋషులు యజ్ఞవిఘ్నకార దైత్యులను ఓడించి యజ్ఞపురుషుడైన హరిని విధివిధానంగా యజించారు; అందుకే ఆ నగరం బర్హిష్మతీగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 31

कुशकाशमयं बर्हिरास्तीर्य भगवान्मनु: । अयजद्यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥ ३१ ॥

భగవాన్ మనువు కుశా-కాశాలతో చేసిన బర్హిని పరచి, యజ్ఞపురుషుడైన భగవంతుని యజించాడు; ఆయన కృపవల్లనే మనువుకు భూమిపై అధికారస్థానం లభించింది.

Verse 32

बर्हिष्मतीं नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् । तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२ ॥

మనువు బర్హిష్మతీ అనే నగరంలో ప్రవేశించి, అక్కడ నివసించాడు; ఆ నగరంలోకి వెళ్లి త్రితాపాలను నశింపజేసే శాంతిమయ వాతావరణంతో నిండిన తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు.

Verse 33

सभार्य: सप्रज: कामान् बुभुजेऽन्याविरोधत: । सङ्गीयमानसत्कीर्ति: सस्त्रीभि: सुरगायकै: । प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा श‍ृण्वन् हरे: कथा: ॥ ३३ ॥

స్వాయంభువ మనువు భార్యతోను ప్రజలతోను కలిసి, ధర్మమార్గానికి విరుద్ధమైన అడ్డంకులు లేకుండా తన కోరికలను అనుభవించాడు. దేవగాయకులు తమ భార్యలతో కలిసి అతని పవిత్ర కీర్తిని సమూహంగా ఆలపించేవారు; మరియు అతడు ప్రతిదినం ఉదయాన్నే ప్రేమభరిత హృదయంతో హరి లీలాకథలను శ్రవణం చేసేవాడు.

Verse 34

निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् । यदाभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम् ॥ ३४ ॥

ఈ విధంగా స్వాయంభువ మనువు యోగమాయలో నిష్ణాతుడైన, భగవత్‌పర ముని-రాజు. భోగాలు అతనిని అధోగతికి లాగలేకపోయాయి, ఎందుకంటే అతడు కృష్ణచైతన్య వాతావరణంలోనే సుఖాన్ని అనుభవించేవాడు.

Verse 35

अयातयामास्तस्यासन् यामा:स्वान्तरयापना: । श‍ृण्वतो ध्यायतो विष्णो: कुर्वतो ब्रुवत: कथा: ॥ ३५ ॥

అందువల్ల, ఆయన ఆయుష్షు క్రమంగా క్షీణించినా, మన్వంతర కాలమంతటి దీర్ఘ జీవితం వ్యర్థం కాలేదు; ఎందుకంటే ఆయన ఎల్లప్పుడూ విష్ణువు లీలాకథలను వినుతూ, ధ్యానిస్తూ, లిఖిస్తూ, కీర్తిస్తూ ఉండేవాడు.

Verse 36

स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम् । वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रय: ॥ ३६ ॥

అతడు వాసుదేవ ప్రసంగంలో నిత్యం నిమగ్నుడై, ఏకహత్తరు యుగచక్రాలపాటు తన కాలాన్ని గడిపాడు. ఈ విధంగా అతడు మూడు గమ్యాలను అధిగమించాడు.

Verse 37

शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषा: । भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥

కాబట్టి, ఓ విదురా! భక్తియోగముతో శ్రీహరి-కృష్ణుని సంపూర్ణ ఆశ్రయంలో ఉన్నవారిని శరీర, మనస్సు, ప్రకృతి (దైవ) మరియు ఇతర మనుష్య-జీవుల వల్ల కలిగే దుఃఖాలు ఎలా బాధించగలవు?

Verse 38

य: पृष्टो मुनिभि: प्राह धर्मान्नानाविदाञ्छुभान् । नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहित: सदा ॥ ३८ ॥

కొంతమంది మునులు అడిగిన ప్రశ్నలకు ప్రతిగా, సమస్త జీవుల హితాన్ని కోరే స్వాయంభువ మనువు కరుణతో మనుష్యుల సాధారణ ధర్మాలను, అలాగే వర్ణాశ్రమాల వివిధ శుభ ధర్మాలను బోధించాడు.

Verse 39

एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् । वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं श‍ृणु ॥ ३९ ॥

వర్ణనీయమైన కీర్తిగల ఆదిరాజు స్వాయంభువ మనువు యొక్క అద్భుత చరిత్రను నేను నీకు చెప్పాను. ఇప్పుడు అతని కుమార్తె దేవహూతి యొక్క ఉద్భవం, వృద్ధి వినుము.