Adhyaya 18
Varāha Confronts Hiraṇyākṣa: The Challenge, the Rescue of Earth, and the Opening of the Mace-Duel
మునుపటి ఉద్వేగం కొనసాగుతుండగా, నారదుని ద్వారా భగవంతుడు ఎక్కడున్నాడో తెలుసుకున్న హిరణ్యాక్షుడు సముద్ర గర్భంలోకి దూసుకెళ్లి, వరాహ భగవానుడు తన దంతాలపై భూదేవిని ఎత్తి పట్టుకున్న దృశ్యాన్ని చూస్తాడు. ప్రభువును ‘జంతువు’ అని ఎగతాళి చేస్తూ, దేవతలు మరియు యజ్ఞధర్మాన్ని నాశనం చేస్తానని బెదిరించి, భూమిపై తన అధికారం ప్రకటిస్తాడు. కఠిన వాక్యాలతో బాధపడినా, భగవానుడు ముందుగా భూదేవి రక్షణనే చేస్తాడు—జలాల నుంచి పైకి వచ్చి భూమిని ఉపరితలంపై నిలిపి, తేలియాడే స్థిరత్వాన్ని ప్రసాదిస్తాడు; బ్రహ్మా మరియు దేవగణాలు స్తుతించి పుష్పవర్షం కురిపిస్తారు. అనంతరం వరాహుడు నిర్భయంగా ధర్మస్థాపన కోసం దైత్య దర్పాన్ని ఖండించి, అతడు మృత్యుపాశంలో బద్ధుడని ప్రకటిస్తాడు. అప్పుడు గదాయుద్ధం ప్రారంభం—దైత్యుడు దాడి చేస్తాడు, ప్రభువు చాకచక్యంగా తప్పించుకుంటాడు; ఇద్దరూ పెరుగుతున్న కోపంతో ఘోర గదాప్రహారాలు మార్పిడి చేస్తారు. చివరికి బ్రహ్మా వచ్చి ద్వంద్వాన్ని వీక్షించి, అపశకున కాలం రాకముందే త్వరగా ముగించమని భగవంతుని ప్రార్థిస్తాడు—తదుపరి అధ్యాయంలోని నిర్ణాయక పోరుకు పునాది పడుతుంది।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितं महामनास्तद्विगणय्य दुर्मद: । हरेर्विदित्वा गतिमङ्ग नारदाद् रसातलं निर्विविशे त्वरान्वित: ॥ १ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—వరుణుని మాటలు విన్నప్పటికీ ఆ మహాబల దైత్యుడు దుర్మదంతో వాటిని లెక్కచేయలేదు. ఓ ప్రియ విదురా, నారదుని ద్వారా శ్రీహరి ఉన్న చోటు తెలుసుకొని అతడు వేగంగా రసాతలంలోకి దూసుకెళ్లాడు.
Verse 2
ददर्श तत्राभिजितं धराधरं प्रोन्नीयमानावनिमग्रदंष्ट्रया । मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रिया जहास चाहो वनगोचरो मृग: ॥ २ ॥
అక్కడ అతడు సర్వజయశాలి ధరాధరుడైన భగవంతుని వరాహావతారంగా చూశాడు; ఆయన తన అగ్రదంష్ట్రలపై భూమిని పైకి ఎత్తుతున్నారు. ఎర్రటి కళ్ల కాంతి అతని తేజస్సును దోచుకుంది; అప్పుడు అతడు నవ్వి, “అహో, జల-స్థలచర మృగం!” అన్నాడు.
Verse 3
आहैनमेह्यज्ञ महीं विमुञ्च नो रसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता । न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षत: सुराधमासादितसूकराकृते ॥ ३ ॥
దైత్యుడు అన్నాడు—ఓ దేవశ్రేష్ఠా, వరాహరూపం ధరించినవాడా, నా మాట విను. ఈ భూమిని విశ్వసృష్టికర్త మాకు, రసాతలవాసులకు, అప్పగించాడు. నా కళ్లముందే నీవు దీన్ని తీసుకెళ్తే, నా దెబ్బ తగలకుండా నీవు క్షేమంగా ఉండలేవు.
Verse 4
त्वं न: सपत्नैरभवाय किं भृतो यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् । त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषं संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुच: ॥ ४ ॥
ఓరి మూర్ఖుడా! మా శత్రువులచే పోషించబడి, మాయతో అదృశ్యంగా ఉంటూ రాక్షసులను చంపుతున్నావు. నీ బలం కేవలం మాయాజాలమే. ఈ రోజు నిన్ను సంహరించి నా బంధువుల దుఃఖాన్ని పోగొడతాను.
Verse 5
त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्ष- ण्यस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । बलिं हरन्त्यृषयो ये च देवा: स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूला: ॥ ५ ॥
నా చేతులతో విసిరిన గదతో నీ తల పగిలి నీవు చనిపోయినప్పుడు, నీకు పూజలు చేసే ఋషులు మరియు దేవతలు కూడా వేర్లు లేని చెట్ల వలె వాటంతట అవే నశించిపోతారు.
Verse 6
स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरै- र्दंष्ट्राग्रगां गामुपलक्ष्य भीताम् । तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद् ग्राहाहत: सकरेणुर्यथेभ: ॥ ६ ॥
ఆ రాక్షసుని బాణాల వంటి కఠినమైన మాటలకు భగవంతుడు బాధపడినా, ఆయన ఆ బాధను భరించాడు. తన కోరలపై ఉన్న భూదేవి భయపడటం చూసి, మొసలి దాడి చేసినప్పుడు ఏనుగు తన ఆడ ఏనుగుతో బయటకు వచ్చినట్లు ఆయన నీటి నుండి బయటకు వచ్చాడు.
Verse 7
तं नि:सरन्तं सलिलादनुद्रुतो हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झष: । करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद् गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥
బంగారు జుట్టు, భయంకరమైన కోరలు కలిగిన ఆ రాక్షసుడు, నీటి నుండి బయటకు వస్తున్న భగవంతుని, మొసలి ఏనుగును వెంబడించినట్లు వెంబడించాడు. ఉరుములా గర్జిస్తూ అతడు ఇలా అన్నాడు: 'పారిపోవడానికి నీకు సిగ్గుగా లేదా? సిగ్గులేని వారికి నింద అనేది ఏమీ ఉండదు!'
Verse 8
स गामुदस्तात्सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्यामदधात्स्वसत्त्वम् । अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनै- रापूर्यमाणो विबुधै: पश्यतोऽरे: ॥ ८ ॥
భగవంతుడు భూమిని నీటి ఉపరితలంపై తన దృష్టిలో ఉంచి, నీటిపై తేలే శక్తిని ఆమెకు ప్రసాదించాడు. శత్రువు చూస్తుండగానే, బ్రహ్మదేవుడు భగవంతుని స్తుతించాడు మరియు దేవతలు ఆయనపై పూల వర్షం కురిపించారు.
Verse 9
परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तै: प्रचण्डमन्यु: प्रहसंस्तं बभाषे ॥ ९ ॥
బంగారు ఆభరణాలు మరియు కవచం ధరించిన ఆ రాక్షసుడు, పెద్ద గదతో భగవంతుని వెంబడించాడు. భగవంతుడు అతని కఠినమైన మాటలను సహించాడు, కానీ అతనికి సమాధానం ఇవ్వడానికి, భయంకరమైన కోపాన్ని ప్రదర్శిస్తూ నవ్వుతూ మాట్లాడాడు.
Verse 10
श्रीभगवानुवाच सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा युष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् । न मृत्युपाशै: प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १० ॥
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: నిజమే, మేము అడవి జంతువులము మరియు నీలాంటి గ్రామ సింహాలను (కుక్కలను) వేటాడుతున్నాము. మృత్యువు బంధాల నుండి విముక్తుడైన వాడు నీ వ్యర్థ ప్రలాపాలకు భయపడడు, ఎందుకంటే నీవు మృత్యువు నియమాలకు కట్టుబడి ఉన్నావు.
Verse 11
एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्रियो गदया द्रावितास्ते । तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौ स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥
నిశ్చయంగా మేము రసాతల వాసుల సంపదను దొంగిలించాము మరియు సిగ్గు విడిచాము. నీ శక్తివంతమైన గద దెబ్బ తిన్నప్పటికీ, నేను ఇక్కడే నీటిలో ఉంటాను, ఎందుకంటే నీలాంటి బలవంతుడితో వైరం పెట్టుకున్నాక నాకు వెళ్ళడానికి వేరే చోటు లేదు.
Verse 12
त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूह: । संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रुस्वकानां य: स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्य: ॥ १२ ॥
నీవు పదాతిదళ నాయకులకు అధిపతివి అని చెప్పుకుంటావు, కాబట్టి మమ్మల్ని ఓడించడానికి త్వరగా చర్యలు తీసుకో. నీ వ్యర్థ ప్రలాపాలు మాని, మమ్మల్ని సంహరించి నీ బంధువుల కన్నీళ్లు తుడుచు. తన ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చని వాడు సభలో కూర్చోవడానికి అనర్హుడు.
Verse 13
मैत्रेय उवाचसोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् । आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥
మైత్రేయుడు పలికెను: భగవంతునిచే ఈ విధంగా అవమానించబడి, సవాలు చేయబడిన ఆ రాక్షసుడు తీవ్ర కోపానికి గురయ్యాడు. ఆటపట్టించిన నాగుపాము వలె అతను కోపంతో వణికిపోయాడు.
Verse 14
सृजन्नमर्षित: श्वासान्मन्युप्रचलितेन्द्रिय: । आसाद्य तरसा दैत्यो गदयान्यहनद्धरिम् ॥ १४ ॥
కోపంతో ఫుసఫుసలాడుతూ, క్రోధంతో ఇంద్రియాలు కలతచెంది, ఆ దైత్యుడు వేగంగా ప్రభువు హరిపై దూకి తన బలమైన గదతో దెబ్బ కొట్టాడు।
Verse 15
भगवांस्तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि । अवञ्चयत्तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम् ॥ १५ ॥
కాని శత్రువు తన వక్షస్థలాన్ని లక్ష్యంగా విసిరిన ఆ భయంకర గదా దెబ్బను ప్రభువు స్వల్పంగా పక్కకు జారుతూ తప్పించుకున్నాడు; యోగసిద్ధుడు మరణాన్ని తప్పించుకునేలా।
Verse 16
पुनर्गदां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णश: । अभ्यधावद्धरि: क्रुद्ध: संरम्भाद्दष्टदच्छदम् ॥ १६ ॥
మళ్లీ ఆ దైత్యుడు తన గదను ఎత్తుకొని పదేపదే తిప్పుతూ, కోపంతో పెదవి కొరికాడు. అప్పుడు భగవాన్ హరి కూడా క్రోధంతో అతని వైపు దూసుకెళ్లాడు।
Verse 17
ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभु: । आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥
అప్పుడు ప్రభువు తన గదతో శత్రువు కుడి కనుబొమ్మపై దెబ్బ కొట్టాడు; కానీ యుద్ధనిపుణుడైన దైత్యుడు, ఓ సౌమ్య విదురా, తన గదా కౌశలంతో ఆ దెబ్బను అడ్డుకున్నాడు।
Verse 18
एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च । जिगीषया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ १८ ॥
ఇలా హర్యక్షుడూ, స్వయంగా భగవాన్ హరియూ—ఇద్దరూ భారీ గదాలతో, విజయాభిలాషతో మరియు ఉగ్రకోపంతో ఉప్పొంగి, పరస్పరం ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు।
Verse 19
तयो: स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयो: क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वो: । विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषया व्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृध: ॥ १९ ॥
ఆ ఇద్దరు యోధుల మధ్య తీవ్రమైన పోటీ చెలరేగింది. పరస్పరం పదునైన గదల దెబ్బలతో వారి శరీరాలు గాయపడ్డాయి; తమ రక్త వాసనతో కోపం మరింత పెరిగింది. గెలవాలనే తపనతో వారు అనేక విధాల కదలికలు చేశారు; వారి యుద్ధం గోవు కోసం ఢీకొనే రెండు బలిష్ఠ వృషభాల పోరులా కనిపించింది.
Verse 20
दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया- गृहीतवाराहतनोर्महात्मन: । कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनं दिदृक्षुरागादृषिभिर्वृत: स्वराट् ॥ २० ॥
ఓ కురు వంశజా! దైత్యుడితో, మాయచే వరాహరూపం ధరించిన యజ్ఞస్వరూప పరమేశ్వరుని మధ్య భూమి హితార్థం జరుగుతున్న భయంకర సంగ్రామాన్ని చూడటానికి, స్వతంత్రుడైన బ్రహ్మదేవుడు తన అనుచరులతో కలిసి అక్కడికి వచ్చాడు.
Verse 21
आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसं कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् । विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणी- र्जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥
యుద్ధస్థలానికి చేరుకున్న తరువాత, వేలాది ఋషి-తపస్వుల నాయకుడైన బ్రహ్మదేవుడు, ఎవ్వరూ ఎదుర్కోలేని అపూర్వ శక్తి కలిగి భయరహితుడైన దైత్యుణ్ని చూశాడు. అప్పుడు మొదటిసారి వరాహరూపం ధరించిన నారాయణ భగవంతుని బ్రహ్మదేవుడు సంబోధించాడు.
Verse 22
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
బ్రహ్మదేవుడు పలికెను—ఓ దేవా! దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, గోవులు మరియు నిర్దోష జీవులు మీ పాదపద్మాశ్రయాన్ని పొందినవారు; వారికి ఈ అసురుడు ముళ్లలా నిత్యం బాధ కలిగిస్తున్నాడు. నన్ను నుండి వరం పొందిన ఈ దుష్కర్మి భయాన్ని పుట్టిస్తూ, ఎదురులేని యోధుణ్ని వెతుకుతూ లోకమంతా తిరుగుతున్నాడు.
Verse 23
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
బ్రహ్మదేవుడు పలికెను—ఓ దేవా! దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, గోవులు మరియు నిర్దోష జీవులు మీ పాదపద్మాశ్రయాన్ని పొందినవారు; వారికి ఈ అసురుడు ముళ్లలా నిత్యం బాధ కలిగిస్తున్నాడు. నన్ను నుండి వరం పొందిన ఈ దుష్కర్మి భయాన్ని పుట్టిస్తూ, ఎదురులేని యోధుణ్ని వెతుకుతూ లోకమంతా తిరుగుతున్నాడు.
Verse 24
मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् । आक्रीड बालवद्देव यथाशीविषमुत्थितम् ॥ २४ ॥
బ్రహ్మా అన్నాడు—హే దేవా! మాయావి, అహంకారి, నియంత్రణలేని అత్యంత దుష్టుడైన ఈ సర్పసదృశ దైత్యునితో బాలుడిలా ఆడకండి।
Verse 25
न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुण: । स्वां देव मायामास्थाय तावज्जह्यघमच्युत ॥ २५ ॥
ఈ భయంకరుడు తనకు అనుకూలమైన ఘడియను పొందుకొని మరింత బలపడకముందే, హే అచ్యుతా, నీ అంతరంగ దివ్యశక్తి (దేవమాయ)తో ఈ పాపిని సంహరించు।
Verse 26
एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो । उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥
హే ప్రభో! లోకాన్ని కప్పివేసే అత్యంత ఘోర సంధ్య వేగంగా సమీపిస్తోంది. హే సర్వాత్మా, దేవతలకు విజయాన్ని తెచ్చి ఇతనిని సంహరించు।
Verse 27
अधुनैषोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् । शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥
విజయానికి అనుకూలమైన ‘అభిజిత్’ అనే శుభ ముహూర్తం మధ్యాహ్నం ప్రారంభమై దాదాపు గడిచిపోయింది; కాబట్టి నీ స్నేహితుల మంగళార్థం ఈ దుర్జయ శత్రువును త్వరగా తొలగించు।
Verse 28
दिष्टया त्वां विहितं मृत्युसमयमासादित: स्वयम् । विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि ॥ २८ ॥
మన అదృష్టంగా ఈ దైత్యుడు తన మరణకాలం నీచేత నియమించబడినదై, తానే నీ వద్దకు వచ్చాడు. కాబట్టి పరాక్రమం చూపి యుద్ధంలో ఇతనిని సంహరించి లోకాలను శాంతిలో స్థాపించు।
Frequently Asked Questions
Varāha’s first act is poṣaṇa: safeguarding Bhū-devī and stabilizing cosmic order. The text highlights that the Lord transfers His potency so Earth can float, demonstrating that restoring dharma is not impulsive heroism but deliberate protection of the vulnerable and re-establishment of the world’s foundations before the final removal of adharma.
Hiraṇyākṣa’s insults are described as “shaftlike,” acknowledging speech as a weapon that wounds. Yet Varāha tolerates them until Earth’s fear is addressed, showing divine forbearance. When He replies, it is not egoic retaliation but a dharmic rebuke: He frames the demon as bound by death (kāla) and Himself as fearless, thereby re-centering the conflict on spiritual reality rather than verbal provocation.
Hiraṇyākṣa is a Daitya empowered by a boon (received via Brahmā), which fuels arrogance and a compulsion to find an equal combatant. He seeks notoriety through conquest and terrorizes devas, brāhmaṇas, cows, and innocents—those aligned with worship of the Lord—making his challenge a direct assault on sacrificial order and divine sovereignty.
Brahmā’s counsel frames the duel within kāla (time), a governing principle even in cosmic events. Abhijit is traditionally an auspicious midday period associated with victory; Brahmā urges swift completion to prevent the demon from gaining advantage in an inauspicious hour and to restore peace promptly. The episode underscores that the Lord’s līlā accommodates worldly timing while remaining fully capable of victory by internal potency.