Adhyaya 17
Citraketu Offends Śiva, Is Cursed by Pārvatī, and Is Glorified as a Vaiṣṇava
భగవంతుని కృపతో అసాధారణ యోగసంపదను పొందిన చిత్రకేతు విద్యాధరుల నాయకుడై సిద్ధ-చారణ లోకాలు, సుమేరు లోయలు తిరుగుతూ హరి మహిమలను గానంచేస్తాడు. ఒకసారి ఋషిసభలో పార్వతి ఒడిలో కూర్చున్న శివుణ్ణి చూసి, బాహ్య మర్యాద దృష్టితో తప్పుగా అర్థం చేసుకుని నవ్వి శివుని ప్రవర్తనను విమర్శిస్తాడు. శివుడు గంభీరంగా మౌనంగా ఉంటాడు; కానీ పార్వతి కోపించి చిత్రకేతుని దైత్యయోనిలో జన్మించమని శపిస్తుంది. చిత్రకేతు వెంటనే నమస్కరించి ప్రతీకారం లేకుండా శాపాన్ని స్వీకరించి, కర్మతత్త్వం, శాప-వరాల సాపేక్షత, ద్వంద్వాలలో భగవంతుని సమదృష్టి అనే భాగవత సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తాడు. ఆశ్చర్యపోయిన శివుడు వైష్ణవుల మహిమ—నిర్భయత్వం, వైరాగ్యం, సమచిత్తత—పార్వతికి బోధిస్తాడు. ఈ శాపమే తరువాత చిత్రకేతు వృత్రాసురుడిగా అవతరించడానికి పీఠికగా మారి, ఇంద్ర–వృత్ర కథను మరియు బాహ్యాచారాలకు అతీతమైన భక్తితత్త్వాన్ని ముందుకు నడిపిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—అనంతుడు భగవాన్ ఏ దిశలో అంతర్హితుడయ్యెనో, ఆ దిశకు నమస్కరించి విద్యాధరాధిపతి చిత్రకేతు ఆకాశమార్గంలో విహరించెను।
Verse 2
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
మహాయోగి చిత్రకేతు లక్షల లక్షల సంవత్సరములు, దేహబలమూ ఇంద్రియములూ క్షీణించక, మునులు మరియు సిద్ధ-చారణులచే స్తుతింపబడుచు విహరించెను। నానా సంకల్పసిద్ధులు సిద్ధించు సుమేరు పర్వత లోయలలో సంచరించుచు, విద్యాధరలోక స్త్రీలతో కలిసి హరి-ఈశ్వరుని మహిమలను గానము చేయుచు ఆనందించెను।
Verse 3
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
మహాయోగి చిత్రకేతు లక్షల లక్షల సంవత్సరములు, దేహబలమూ ఇంద్రియములూ క్షీణించక, మునులు మరియు సిద్ధ-చారణులచే స్తుతింపబడుచు విహరించెను। నానా సంకల్పసిద్ధులు సిద్ధించు సుమేరు పర్వత లోయలలో సంచరించుచు, విద్యాధరలోక స్త్రీలతో కలిసి హరి-ఈశ్వరుని మహిమలను గానము చేయుచు ఆనందించెను।
Verse 4
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
ఒకసారి చిత్రకేతు విష్ణువు ప్రసాదించిన ప్రకాశవంతమైన విమానంలో ఆకాశమార్గమున వెళ్తుండగా, సిద్ధ-చారణులతో పరివృతుడైన గిరీశుడు (శివుడు) కనబడెను। శివుడు మునిసభలో పార్వతీదేవిని ఒడిలో కూర్చోబెట్టి భుజంతో ఆలింగనం చేసి కూర్చుండెను। పార్వతీ వినుచుండగా, చిత్రకేతు సమీపంలో గట్టిగా నవ్వి మాటలాడెను।
Verse 5
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
ఒకసారి చిత్రకేతు విష్ణువు ప్రసాదించిన ప్రకాశవంతమైన విమానంలో ఆకాశమార్గమున వెళ్తుండగా, సిద్ధ-చారణులతో పరివృతుడైన గిరీశుడు (శివుడు) కనబడెను। శివుడు మునిసభలో పార్వతీదేవిని ఒడిలో కూర్చోబెట్టి భుజంతో ఆలింగనం చేసి కూర్చుండెను। పార్వతీ వినుచుండగా, చిత్రకేతు సమీపంలో గట్టిగా నవ్వి మాటలాడెను।
Verse 6
चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥
చిత్రకేతువు అన్నాడు—ఈయన సాక్షాత్ లోకగురు, శరీరధారులైన జీవులకు ధర్మాన్ని బోధించే మహానుభావుడు, అందరిలో శ్రేష్ఠుడు; అయినా మహర్షుల సభలో భార్య పార్వతిని ఆలింగనం చేసి కూర్చుండటం ఎంత ఆశ్చర్యం!
Verse 7
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥
జటాధారి, ఘోర తపస్సు చేసినవాడు, బ్రహ్మవాదుల సభాధ్యక్షుడైన భగవాన్ శివుడు—అయినా సద్గురువుల మధ్య భార్యను ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని ఆలింగనం చేస్తూ, లజ్జలేని సామాన్య మనిషిలా ఉన్నాడు.
Verse 8
प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥
సాధారణ బద్ధజీవులు సాధారణంగా ఏకాంతంలోనే భార్యను ఆలింగనం చేస్తారు; కానీ మహావ్రతధారి మహాదేవుడు మహాసాధువుల సభలో బహిరంగంగా భార్యను ఆలింగనం చేస్తున్నాడు—ఎంత ఆశ్చర్యం!
Verse 9
श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు—ఓ రాజా! చిత్రకేతువు మాటలు విన్న అగాధజ్ఞానుడైన భగవాన్ శివుడు చిరునవ్వు నవ్వి సభలో మౌనంగా ఉన్నాడు; సభాసదులూ ప్రభువును అనుసరించి ఏమీ పలకలేదు.
Verse 10
इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥
శివ–పార్వతుల పరాక్రమాన్ని తెలియక చిత్రకేతువు తీవ్రంగా, అసహ్యంగా విమర్శించాడు. అందుకే కోపించిన దేవి పార్వతి, ఇంద్రియనిగ్రహంలో తానే శివునికంటే గొప్పనని అహంకరించిన ఆ ధృష్టుడైన చిత్రకేతువుతో ఇలా పలికింది.
Verse 11
श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
పార్వతీ దేవి పలికెను: అయ్యో! ఇతడు ఇప్పుడు లోకంలో శాసించేవాడు మరియు దండధరుడు అయ్యాడా? మనలాంటి సిగ్గులేని దుష్టులను శిక్షించే అధికారం ఇతనికి లభించిందా?
Verse 12
न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
పద్మసంభవుడైన బ్రహ్మకు ధర్మం తెలియదు, భృగువు, నారదుడు వంటి మహర్షులకు కూడా తెలియదు. సనత్కుమారాది యోగులు, కపిలుడు, మనువు కూడా ధర్మాన్ని మరచిపోయారు, అందుకే వారు శివుని వారించలేదు.
Verse 13
एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥
ఈ చిత్రకేతువు క్షత్రియాధముడు. జగద్గురువైన శివుని అవమానించి దేవతలను అతిక్రమించాడు. శివుని పాదపద్మాలను దేవతలు ధ్యానిస్తారు. కనుక ఇతడు దండనార్హుడు.
Verse 14
नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
ఈ వ్యక్తి గర్వాంధుడు. సాధువులచే పూజింపబడే శ్రీహరి పాదపద్మాల ఆశ్రయాన్ని పొందడానికి ఇతడు అనర్హుడు. ఇతడు తనను తాను గొప్పవానిగా భావించుకుంటున్నాడు.
Verse 15
अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
ఓ దుర్మతీ! కావున నీవు పాపాత్ములైన రాక్షస యోనిలో జన్మించుము. అప్పుడే నీవు మరల మహాత్ముల పట్ల ఇటువంటి අපరాధము చేయకుందువు.
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥
శ్రీశుకుడు చెప్పెను—ఓ భారతా! పార్వతి శపించినప్పుడు చిత్రకేతువు విమానమునుండి దిగివచ్చి, మహా వినయముతో శిరస్సు వంచి సతీదేవిని ప్రసన్నపరచెను।
Verse 17
चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥
చిత్రకేతువు అన్నాడు—హే అంబికే! నేను అంజలి జోడించి నాపై వచ్చిన ఈ శాపాన్ని స్వీకరిస్తున్నాను; దేవతలు మానవునికి ఏది ప్రకటించారో అది అతని పూర్వకర్మ ప్రకారమే నియతమై ఉంటుంది।
Verse 18
संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥
ఈ సంసారచక్రంలో అజ్ఞానమోహితుడైన జీవుడు తిరుగుతూ, పూర్వకర్మఫలంగా కలిగే సుఖదుఃఖాలను ఎల్లప్పుడూ, ఎక్కడైనా అనుభవిస్తాడు।
Verse 19
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥
ఈ లోకంలో సుఖదుఃఖాలకు జీవుడే గానీ ఇతరులే గానీ కర్తలు కారు; కానీ ఘోర అజ్ఞానంతో జీవుడు తానూ ఇతరులూ కర్తలమని భావిస్తాడు।
Verse 20
गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥
గుణప్రవాహంగా నిరంతరం ప్రవహించే ఈ లోకంలో శాపమేమి, అనుగ్రహమేమి? స్వర్గమేమి, నరకమేమి? నిజంగా సుఖమేమి, దుఃఖమేమి—అన్నీ తరంగాలవలె ఎడతెగని ప్రవాహమే కదా!
Verse 21
एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥
భగవంతుడు ఏకుడు; తన ఆత్మమాయచే సమస్త జీవులను సృష్టిస్తాడు. నిర్లిప్తుడైయుండి కూడా బంధం‑మోక్షం, సుఖం‑దుఃఖం వంటి స్థితులను ప్రదర్శిస్తాడు.
Verse 22
न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥
భగవంతుడు సమస్త జీవుల పట్ల సమదృష్టి గలవాడు; ఆయనకు ప్రత్యేక ప్రియుడు గానీ శత్రువు గానీ, మిత్రుడు గానీ బంధువు గానీ లేరు. నిరంజనుడైన ఆయనకు సుఖంపై రాగం లేదు; మరి దుఃఖంపై రోషం ఎక్కడ?
Verse 23
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो: शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥
అయినప్పటికీ, తన శక్తి విస్తారముచే ప్రభువు దేహధారుల కోసం కర్మానుసారంగా సుఖ‑దుఃఖం, హిత‑అహితం, బంధం‑మోక్షం, జననం‑మరణం వంటి వ్యవస్థలను ఏర్పరచి సంసారప్రవాహాన్ని కొనసాగిస్తాడు.
Verse 24
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥
హే భామిని మాతా, శాపమోక్షం కోసం నేను నిన్ను ప్రసన్నం చేయడం లేదు. హే సతి, నా మాటల్లో ఏదైనా అసాధువుగా అనిపిస్తే దయచేసి క్షమించు.
Verse 25
श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—హే అరిం దమ పరిక్షిత్! చిత్రకేతు గిరీశుడైన శివుని మరియు పార్వతిని ప్రసన్నం చేసి తన విమానంలో ఎక్కి వెళ్లిపోయెను; అతని నిర్భయత్వాన్ని చూసి వారు ఇద్దరూ చిరునవ్వు నవ్విరి.
Verse 26
ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम् ॥ २६ ॥
ఆపై దేవర్షి నారదుడు, దైత్యులు, సిద్ధలోకవాసులు మరియు తన పార్షదులు వినుచుండగా, పరమశక్తిమంతుడైన భగవాన్ రుద్రుడు రుద్రాణి పార్వతీదేవికి ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥
శ్రీరుద్రుడు పలికెను—హే సుశ్రోణి పార్వతీ! హరి యొక్క అద్భుతకర్మలతో కూడిన వైష్ణవుల మహిమను నీవు చూచితివా? వారు ప్రభువు భక్తుల భక్తులు; అటువంటి మహాత్ములు నిస్స్పృహులు।
Verse 28
नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥
నారాయణపరాయణులైన భక్తులు ఏ స్థితినీ భయపడరు. వారి దృష్టిలో స్వర్గం, మోక్షం, నరకం కూడా సమానమే; ఎందుకంటే వారు కేవలం ప్రభు సేవలోనే లీనమై ఉంటారు।
Verse 29
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥
జీవులు దేహసంబంధంలో పడినప్పుడు, ఈశ్వరుని మాయా-లీలవల్ల ద్వంద్వాలు కలుగుతాయి—సుఖం-దుఃఖం, జననం-మరణం, శాపం మరియు అనుగ్రహం—ఇవి భౌతిక దేహసంపర్కపు సహజ ఫలితాలు।
Verse 30
अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥
ఎలా ఎవరో పొరపాటున పూలమాలిని పాముగా భావిస్తారో, అలాగే అవివేకం వల్ల మనిషి ఆత్మలోనే భేదం ఉన్నట్లు భావించి గుణ-దోషాల విభజన చేస్తాడు; సుఖాన్ని మంచిదిగా, దుఃఖాన్ని చెడ్డదిగా తేడా పెడతాడు।
Verse 31
वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥
భగవాన్ వాసుదేవుడు (కృష్ణుడు) పట్ల భక్తిసేవలో నిమగ్నులైన వారికి జ్ఞానం, వైరాగ్యం సహజంగా సిద్ధిస్తాయి; అందుచేత ఈ లోకపు అనుకున్న సుఖదుఃఖాలపై వారికి ఆసక్తి ఉండదు।
Verse 32
नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥
నేను (శివుడు) గానీ, బ్రహ్మ గానీ, అశ్వినీకుమారులు గానీ, నారదుడు గానీ, బ్రహ్మపుత్ర మునులు గానీ, దేవతాధిపతులు గానీ—ఎవరూ పరమేశ్వరుని లీలలను, స్వరూపాన్ని యథార్థంగా గ్రహించలేరు. మనం ఆయన అంసాలైనా, మనల్ని వేరే నియంత్రకులమని భావించడంతో ఆయన తత్త్వం తెలియదు।
Verse 33
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥
ఆయనకు ఎవ్వరూ అత్యంత ప్రియులు కాదు, ఎవ్వరూ శత్రువులు కాదు; ఎవ్వరూ తనవారు కాదు, ఎవ్వరూ పరాయివారు కాదు. ఆయన సమస్త జీవుల అంతరాత్మ; అందుచేత హరి అందరికీ మంగళకర మిత్రుడు, అందరికీ అత్యంత ప్రియుడు।
Verse 34
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
ఈ మహాభాగుడు చిత్రకేతు ప్రభువుకు ప్రియమైన అనుగామి భక్తుడు; అతడు అందరినీ సమంగా చూసే శాంత స్వభావుడు. అలాగే నేనూ అచ్యుతుడు (నారాయణుడు)కు అత్యంత ప్రియుడను. కనుక నారాయణుని పరమభక్తులైన మహాత్ముల కార్యాలను చూసి ఆశ్చర్యపడకూడదు; వారు రాగద్వేషరహితులు, నిత్య శాంతులు, సమదర్శులు।
Verse 35
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
ఈ మహాభాగుడు చిత్రకేతు ప్రభువుకు ప్రియమైన అనుగామి భక్తుడు; అతడు అందరినీ సమంగా చూసే శాంత స్వభావుడు. అలాగే నేనూ అచ్యుతుడు (నారాయణుడు)కు అత్యంత ప్రియుడను. కనుక నారాయణుని పరమభక్తులైన మహాత్ముల కార్యాలను చూసి ఆశ్చర్యపడకూడదు; వారు రాగద్వేషరహితులు, నిత్య శాంతులు, సమదర్శులు।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఓ రాజా, భగవాన్ శివుడు ఉమాతో పలికిన మాటలు విని దేవి ఆశ్చర్యాన్ని విడిచి, స్థిరబుద్ధిగా శాంతమైంది।
Verse 37
इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥
మహాభాగవతుడైన చిత్రకేతు దేవికి ప్రతిశాపం ఇవ్వగల శక్తి ఉన్నా, అతడు శపించలేదు; శివుడి దంపతుల ఎదుట తల వంచి శాపాన్ని వినయంగా స్వీకరించాడు—ఇదే వైష్ణవుని సాధు-లక్షణం।
Verse 38
जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥
భవానీ (దుర్గ) శాపం వల్ల అదే చిత్రకేతు దానవ యోనిని స్వీకరించాడు. త్వష్టా చేసిన యజ్ఞంలోని దక్షిణాగ్నిలో అతడు దైత్యరూపంగా ప్రదర్శితమై, జ్ఞాన-విజ్ఞానాలతో యుక్తుడై ‘వృత్రాసురుడు’గా ప్రసిద్ధి పొందాడు।
Verse 39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥
ప్రియమైన రాజా పరీక్షిత్, మహాభక్తుడైన వృత్రాసురుడు అసురకుటుంబంలో ఎలా జన్మించాడు అని మీరు నన్ను అడిగారు. అందుకే దాని కారణమంతా నేను మీకు వివరించాను।
Verse 40
इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥
మహాత్ముడైన చిత్రకేతుని ఈ పుణ్య ఇతిహాసాన్ని, శుద్ధభక్తుని ముఖం ద్వారా విష్ణుభక్తుల మహిమతో కూడి విని, శ్రోత కూడా సంసార బంధనాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు।
Verse 41
य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥
యెవడు ప్రాతఃకాలంలో లేచి, శ్రద్ధతో వాక్కు-మనస్సును నియమించి, శ్రీహరిని స్మరించుచూ ఈ ఇతిహాసాన్ని పఠిస్తాడో, వాడు పరమగతి—భగవద్ధామం—ప్రాప్తి పొందును।
Frequently Asked Questions
Citraketu judged Śiva’s external posture—embracing Pārvatī in a public assembly—through conventional social decorum, not recognizing Śiva’s transcendental position and the non-material nature of divine conduct. The mistake is not merely ‘speaking’ but presuming moral superiority and criticizing an exalted personality without understanding tattva (reality), which the Bhāgavata frames as a form of offense rooted in partial knowledge.
Śiva’s silence demonstrates the restraint and profundity of a mahātmā: he does not react from ego, nor does he need to defend himself. In Bhāgavata ethics, such silence also exposes the critic’s immaturity and allows the event to become instructive—culminating in a teaching moment where Śiva later glorifies the Vaiṣṇava quality of fearlessness and detachment.
He immediately offered obeisance, accepted the curse with folded hands, and refrained from counter-cursing despite having mystic power to do so. This is praised as the standard of Vaiṣṇava conduct: humility, non-retaliation, and philosophical clarity that happiness and distress unfold under karma and daiva, while devotion remains the devotee’s true shelter.
Citraketu teaches that embodied life moves like waves in a flowing river—dualities arise and pass—so ‘curse’ and ‘favor’ are not ultimate realities. He attributes happiness and distress to the unfolding of past deeds under higher administration, and he stresses that the Supreme Lord is impartial; dualities pertain to the conditioned state under māyā, not to the Lord’s own nature.
The chapter explicitly connects Citraketu’s curse to his later birth as Vṛtrāsura, showing that external birth-status does not define devotion. A devotee may accept an apparently unfavorable embodiment due to a curse or karmic arrangement, yet retain transcendental knowledge and bhakti. This sets up the later narrative where Vṛtrāsura’s devotion becomes exemplary despite his demonic form.
Śiva teaches that devotees of Nārāyaṇa are servants of the Lord’s servants, uninterested in material happiness, and fearless in any condition. For them, heaven, hell, and even liberation are secondary to service. Such devotees naturally possess knowledge and detachment, and they remain peaceful and equal to all—hence Citraketu’s unshaken acceptance is evidence of genuine Vaiṣṇava stature.