Adhyaya 16

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १ ॥

శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికెను: ఓ రాజా! అప్పుడు దేవర్షి నారదుడు మరణించిన ఆ బాలుని, శోకిస్తున్న బంధువులందరికీ చూపించి, ఈ విధంగా పలికెను.

Verse 2

श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ता: शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥

శ్రీ నారద ముని పలికెను: ఓ జీవాత్మా! నీకు శుభమగుగాక. నీ తల్లిదండ్రులను చూడుము. నీ మరణము వలన నీ మిత్రులు మరియు బంధువులు తీవ్ర దుఃఖములో మునిగియున్నారు.

Verse 3

कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायु: सुहृद्‌वृत: । भुङ्‌क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥

నీవు అకాల మరణము చెందితివి, కావున నీ ఆయుర్దాయము ఇంకను మిగిలియున్నది. నీ శరీరములో తిరిగి ప్రవేశించి, నీ మిత్రులు మరియు బంధువులతో కలిసి మిగిలిన జీవితమును గడుపుము. నీ తండ్రి ఇచ్చిన రాజ్యభోగములను అనుభవించి, సింహాసనమును అధిష్టించుము.

Verse 4

जीव उवाच कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्‌नृयोनिषु ॥ ४ ॥

జీవుడు పలికెను: నా కర్మఫలాల అనుసారము నేను దేవతలు, జంతువులు మరియు మానవ జన్మలలో తిరుగుచుందును. కావున, ఏ జన్మలో వీరు నాకు తల్లిదండ్రులుగా ఉండిరి? వాస్తవానికి ఎవరూ నాకు తల్లిదండ్రులు కారు.

Verse 5

बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्विष: । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथ: ॥ ५ ॥

కాలక్రమేణా అందరూ అందరికీ మిత్రులు, బంధువులు, శత్రువులు, మధ్యవర్తులు మరియు ఉదాసీనులుగా మారుచుందురు. ఈ సంబంధాలు శాశ్వతమైనవి కావు.

Verse 6

यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्तत: । पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥

బంగారం మొదలైన వస్తువులు కొనుగోలు-అమ్మకాల క్రమంలో ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు మారుతూ ఉంటాయి; అలాగే జీవుడు తన కర్మఫలవశాత్తు ఒక్కోసారి వేర్వేరు తండ్రుల ద్వారా వివిధ యోనుల దేహాలలో ప్రవేశించి జగత్తంతా సంచరిస్తాడు।

Verse 7

नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो द‍ृश्यते नृषु । यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७ ॥

నిత్యమైన జీవునికి దేహాధారిత సంబంధం మనుష్యులలో అనిత్యంగా కనిపిస్తుంది. సంబంధం ఉన్నంతవరకే ‘నాది’ అనే మమకారం ఉంటుంది; సంబంధం విడిచిన వెంటనే అది కూడా పోతుంది।

Verse 8

एवं योनिगतो जीव: स नित्यो निरहङ्‌कृत: । यावद्यत्रोपलभ्येत तावत्स्वत्वं हि तस्य तत् ॥ ८ ॥

ఇలా యోనిలో ఉన్న జీవుడు నిత్యుడు, నిజానికి అహంకారరహితుడు. ఏ దేహంలో ఎంతకాలం అతడు అనుభవించబడతాడో అంతకాలం ఆ దేహాన్నే ‘నాది’ అని భావిస్తాడు; దేహం నశించగానే సంబంధం ముగుస్తుంది. కాబట్టి వ్యర్థ హర్ష-శోకాలలో పడకూడదు।

Verse 9

एष नित्योऽव्यय: सूक्ष्म एष सर्वाश्रय: स्वद‍ृक् । आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभु: ॥ ९ ॥

ఈ జీవుడు నిత్యుడు, అవ్యయుడు, సూక్ష్ముడు, సర్వాశ్రయుడు, స్వయంద్రష్ట. అయినా అతి సూక్ష్ముడైనందున బాహ్యశక్తి అయిన ఆత్మమాయ గుణాలచే మోహితుడై, తన కోరికల ప్రకారం తనకే వివిధ దేహాలను సృష్టించుకుంటాడు।

Verse 10

न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । एक: सर्वधियां द्रष्टा कर्तृणां गुणदोषयो: ॥ १० ॥

ఈ జీవునికి ఎవ్వరూ ప్రియులు కాదు, ఎవ్వరూ అప్రీయులు కాదు; స్వ-పర భేదం లేదు. ఇతడు ఒక్కడే సమస్త బుద్ధుల ద్రష్ట, కర్తల గుణదోషాలకు సాక్షి మాత్రమే।

Verse 11

नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीन: परावरद‍ृगीश्वर: ॥ ११ ॥

పరమాత్మ గుణములను గాని, దోషములను గాని, కర్మఫలములను గాని స్వీకరించడు. అతడు ఉदाసీనుని వలె ఉండి, కార్యకారణములను సాక్షిగా చూచుచుండును.

Verse 12

श्रीबादरायणिरुवाच इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचु: शोकं छित्त्वात्मस्‍नेहश‍ृङ्खलाम् ॥ १२ ॥

శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికెను: ఆ జీవుడు ఆ విధముగా పలికి వెళ్ళిపోగా, చిత్రకేతువు మరియు అతని బంధువులు ఆశ్చర్యచకితులై, మమకారపు సంకెళ్లను తెంచుకొని శోకమును విడిచిపెట్టారు.

Verse 13

निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिता: क्रिया: । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्‍नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥

బంధువులు మృతదేహానికి అంత్యక్రియలు నిర్వహించి, తగిన కర్మలను పూర్తి చేశారు. వారు శోకము, మోహము, భయము మరియు బాధను కలిగించే ఆ మమకారాన్ని విడిచిపెట్టారు.

Verse 14

बालघ्‍न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभा: । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन्निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥

శిశుహత్య చేసిన రాణులు సిగ్గుపడ్డారు, వారి తేజస్సు నశించింది. బ్రాహ్మణుల ఆదేశానుసారం వారు యమునా నదీ తీరంలో పాపపరిహారార్థం వ్రతమును ఆచరించారు.

Verse 15

स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । गृहान्धकूपान्निष्क्रान्त: सर:पङ्कादिव द्विप: ॥ १५ ॥

బ్రాహ్మణుల ఉపదేశములతో జ్ఞానోదయము పొందిన చిత్రకేతువు, బురద నుండి ఏనుగు బయటపడినట్లుగా, సంసారమనే చీకటి బావి నుండి బయటపడ్డాడు.

Verse 16

कालिन्द्यां विधिवत् स्‍नात्वा कृतपुण्यजलक्रिय: । मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥

రాజు కాలిందీ (యమున) నదిలో విధివిధానంగా స్నానం చేసి పితృదేవతలకు జలతర్పణం సమర్పించాడు. అనంతరం మౌనం పాటించి ఇంద్రియమనస్సులను నియంత్రించి బ్రహ్మపుత్రులైన అంగిరసుడు, నారదునికి ప్రణామం చేశాడు.

Verse 17

अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । भगवान्नारद: प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥

అనంతరం శరణాగతుడైన, భక్తుడైన, ఆత్మసంయమంతో ఉన్న చిత్రకేతుపై ప్రసన్నుడైన భగవాన్ నారదుడు ఈ దివ్య విద్యను ఉపదేశించాడు.

Verse 18

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—ఓ భగవాన్ వాసుదేవా, నీకు నమస్కారం; మేము నిన్ను ధ్యానిస్తాము. ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ, సంకర్షణులకు కూడా నమస్కారం. ఓ శుద్ధ విజ్ఞానస్వరూపా, పరమానందమూర్తీ, ఆత్మారామా, పరమశాంతా, ద్వైతదృష్టికి అతీతుడా—నీకు ప్రణామం.

Verse 19

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥ नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतद‍ृष्टये ॥ १९ ॥

ॐ—ఓ భగవాన్ వాసుదేవా, నీకు నమస్కారం; మేము నిన్ను ధ్యానిస్తాము. ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ, సంకర్షణులకు కూడా నమస్కారం. ఓ శుద్ధ విజ్ఞానస్వరూపా, పరమానందమూర్తీ, ఆత్మారామా, పరమశాంతా, ద్వైతదృష్టికి అతీతుడా—నీకు ప్రణామం.

Verse 20

आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नम: । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनन्तमूर्तये ॥ २० ॥

ఓ ప్రభూ! నీ స్వీయ ఆనందానుభూతితో నీవు ప్రకృతి తరంగాలకు అతీతుడవు; నీకు నమస్కారం. ఓ హృషీకేశా, ఇంద్రియాధిపతీ, మహత్తమా! అనంతరూపుడవైన నీకు ప్రణామం.

Verse 21

वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह । अनामरूपश्चिन्मात्र: सोऽव्यान्न: सदसत्पर: ॥ २१ ॥

వాక్కు మరియు మనస్సు చేరలేని, నామరూపాలకు అతీతుడై కేవలం చైతన్యస్వరూపుడుగా సత్‑అసత్‌కు పరుడైన ఆ ప్రభువు ప్రసన్నుడై మమ్మల్ని రక్షించుగాక।

Verse 22

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नम: ॥ २२ ॥

ఏ పరబ్రహ్మ నుండీ ఈ జగత్తు పుట్టి, అందులోనే నిలిచి, అందులోనే లయమవుతుందో—మట్టికుండలు మట్టిలో నుండీ పుట్టి మట్టిలోనే కలిసినట్లే—ఆ బ్రహ్మకు నమస్కారం।

Verse 23

यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासव: । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत्तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥

ఆకాశంలా అంతర్భాగములోనూ బాహ్యములోనూ విస్తరించి ఉన్నా, మనస్సు‑బుద్ధి‑ఇంద్రియాలు‑ప్రాణం ఆయనను తాకలేవు, తెలుసుకోలేవు; ఆయనకే నేను నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 24

देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धा: प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद् द्रष्ट्रपदेशमेति ॥ २४ ॥

అగ్నిసంయోగంతో ఇనుము ఎర్రగా వేడెక్కి కాల్చగలిగినట్లే, దేహం‑ఇంద్రియాలు‑ప్రాణం‑మనస్సు‑బుద్ధి ఇవన్నీ స్వతహా జడమైనా, భగవంతుని చైతన్యాంశం ప్రవేశించినప్పుడు మాత్రమే కార్యాలలో నడుస్తాయి; లేకపోతే కదలవు।

Verse 25

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकर करकमलकुड्‌मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते ॥ २५ ॥

ॐ—షడైశ్వర్యసంపన్న మహాపురుషుడైన భగవంతునికి నమస్కారం. ఉత్తమ సాత్వత భక్తుల సమూహం తమ కమలకుడ్మలముల వంటి చేతులతో ఎల్లప్పుడూ సేవించి మర్దించే యుగళ పాదపద్మములు గలవాడా, పరమ పరమేష్ఠీ, సమస్త విభూతుల అధిపతీ—నీకు నా ప్రణామము।

Verse 26

श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारद: । ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—పూర్తిగా శరణాగతుడైన భక్తుడు చిత్రకేతునికి నారదుడు ఈ విద్య/ప్రార్థనను సమ్యకంగా ఉపదేశించాడు. ఓ పరీక్షిత్! అనంతరం నారదుడు మహర్షి అంగిరసుతో కలిసి స్వాయంభువ ధామమైన బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లెను.

Verse 27

चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । धारयामास सप्ताहमब्भक्ष: सुसमाहित: ॥ २७ ॥

నారదుడు ఉపదేశించిన ఆ విద్యను చిత్రకేతుడు కేవలం నీరు మాత్రమే త్రాగుతూ ఉపవాసంతో, ఒక వారం పాటు అత్యంత ఏకాగ్రతతో నిరంతరం జపించి ధారణ చేశాడు.

Verse 28

तत: स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया । विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥

ఓ నృప పరీక్షిత్! ఏడు రాత్రుల అనంతరం, ఆ విద్యను నిరంతరం ధారణ చేసిన ఫలితంగా చిత్రకేతుడు అడ్డంకులేని విధ్యాధరలోకాధిపత్యాన్ని కూడా పొందెను.

Verse 29

तत: कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगति: । जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥

ఆపై కొద్ది రోజులలోనే, ఆ విద్య ప్రభావంతో అతని మనస్సు మరింత ప్రకాశించి, దేవదేవుడైన శేషుడు (అనంతదేవుడు) యొక్క పాదపద్మాల శరణు పొందెను.

Verse 30

मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्- किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलै: प्रभुम् ॥ ३० ॥

శేషప్రభువు శరణు చేరిన చిత్రకేతుడు ఆయనను దర్శించాడు—ఆయన కమలమృణాళ తంతువులవలె ధవళవర్ణుడు, నీలవస్త్రధారి; ప్రకాశించే కిరీటం, కేయూరాలు, కటిబంధం, కంకణాలతో అలంకృతుడు. ఆయన ముఖం ప్రసన్నంగా చిరునవ్వుతో, కళ్ళు అరుణవర్ణంగా; సనత్కుమారాది సిద్ధేశ్వరమండలంతో పరివృతుడై ఉన్నాడు.

Verse 31

तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिष: स्वस्थामलान्त:करणोऽभ्ययान्मुनि: । प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचन: प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥

పరమేశ్వరుని దర్శనమాత్రంతో మహారాజు చిత్రకేతుని సమస్త కల్మషాలు నశించి, అతడు తన మూల కృష్ణచైతన్యంలో స్థితుడై పూర్తిగా శుద్ధుడయ్యాడు. అతడు మౌనంగా, గంభీరంగా నిలిచెను; ప్రేమవశాత్ కన్నీళ్లు కారి, రోమాంచం కలిగెను. మహాభక్తి ప్రేమలతో ఆదిపురుషుడైన భగవంతునికి సాష్టాంగ ప్రణామం చేసెను.

Verse 32

स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहु: । प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥

ప్రేమాశ్రు బిందువులతో చిత్రకేతు మళ్లీ మళ్లీ ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుని కమలపాదాల విశ్రాంతిస్థానాన్ని తడిపెను. పరవశ ప్రేమతో అతని కంఠం రుద్ధమై, చాలాసేపు ఒక్క అక్షరమూ పలికి తగిన స్తోత్రం చేయలేకపోయెను.

Verse 33

तत: समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ । नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३ ॥

ఆపై బుద్ధితో మనస్సును సమాధానపరచి, ఇంద్రియాలను బాహ్య విషయాల నుండి నియమించి, అతడు తగిన వాక్కును తిరిగి పొందెను. అట్లే జగద్గురువైన, సాత్వత శాస్త్రాల సాక్షాత్ స్వరూపుడైన భగవంతునికి ప్రార్థనలు ప్రారంభించెను.

Verse 34

चित्रकेतुरुवाच अजित जित: सममतिभि: साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता । विजितास्तेऽपि च भजता- मकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुण: ॥ ३४ ॥

చిత్రకేతు పలికెను—ఓ అజిత ప్రభూ! నిన్నెవ్వరూ జయించలేరు గానీ, సమదృష్టి గల, మనోఇంద్రియనిగ్రహం కల సాధుభక్తులు నిన్ను జయిస్తారు. ఎందుకంటే నీవు నిష్కామ భక్తులపై అహేతుక కరుణతో అత్యంత దయాళువై, నీ స్వరూపాన్నే వారికి అర్పిస్తావు; అందువల్ల వారు నిన్ను వశం చేసుకుంటారు.

Verse 35

तव विभव: खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि । विश्वसृजस्तेꣷशांशा स्तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या ॥ ३५ ॥

ఓ భగవన్! ఈ జగత్తు మరియు దాని సృష్టి, స్థితి, లయ మొదలైనవి అన్నీ నీ విభవాలే. బ్రహ్మాది సృష్టికర్తలు కూడా నీ అంసంలోని అంసమాత్రులు; వారి పరిమిత సృష్టిశక్తి వారిని ఈశ్వరులుగా చేయదు. తమను తాము వేరే ప్రభువులమని భావించడం కేవలం మిథ్యా గర్వమే, సత్యం కాదు.

Verse 36

परमाणुपरममहतो- स्त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुर: । आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां यद् ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६ ॥

హే ప్రభూ! పరమాణువునుండి మహా బ్రహ్మాండాల వరకు అన్నిటి ఆది, మధ్య, అంతములో నీవే ఉన్నావు. అయినా నీవు అనాది-అనంత నిత్యుడు; సృష్టి లేనప్పటికీ నీవు ఆద్యశక్తిగా నిలిచివుంటావు.

Verse 37

क्षित्यादिभिरेष किलावृत: सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोश: । यत्र पतत्यणुकल्प: सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्त: ॥ ३७ ॥

ప్రతి బ్రహ్మాండం భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, మహత్తత్త్వం, అహంకారం అనే ఏడు పొరలతో కప్పబడి ఉంటుంది; ప్రతి పొర ముందటిదానికంటే పది రెట్లు. ఇలాంటి అనేక బ్రహ్మాండాలు నీలో అణువుల్లా సంచరిస్తాయి; అందుకే నీవు ‘అనంత’వు.

Verse 38

विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् । तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥

హే ఈశ్వరా! ఇంద్రియభోగ తృష్ణతో మూర్ఖులైన మనుష్య-పశువులు నిన్ను కాక దేవతల విభూతులను పూజిస్తారు. వారి వరాలు కూడా నశిస్తాయి—రాజు పతనమైతే రాజవంశ వైభవం క్షీణించినట్లే.

Verse 39

कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि । ज्ञानात्मन्यगुणमये गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥

హే పరమేశ్వరా! భౌతిక కోరికలతో ఉన్నవారు కూడా జ్ఞానస్వరూపుడవైన, గుణాతీతుడవైన నిన్ను భజిస్తే పునర్జన్మ బంధనంలో పడరు; వేయించిన విత్తనాలు మొలకెత్తనట్లే. ద్వంద్వజాలం గుణాల వల్లే, కాని నీ సాంగత్యంతో అది క్షీణిస్తుంది.

Verse 40

जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् । निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥

హే అజేయ ప్రభూ! నీవు నిర్మలమైన భాగవతధర్మాన్ని ఉపదేశించినదే నీ విజయము. కుమారుల వంటి నిష్కించన, ఆత్మారామ మునులు మోక్షార్థం ఆ భాగవతధర్మాన్ని స్వీకరించి నీ కమలపాదాలను ఆశ్రయిస్తారు.

Verse 41

विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो य: स ह्यविशुद्ध: क्षयिष्णुरधर्मबहुल: ॥ ४१ ॥

మనుష్యులలో ‘నీవు-నేను’, ‘నాది-నీది’ అనే విరోధబుద్ధి ఉన్న చోట ఆ ధర్మం శుద్ధం కాదు. రజో-తమోభావాలతో నిర్మితమైన అలాంటి మార్గం నశ్వరమూ అధర్మబహులమూ; భాగవతధర్మంలో భక్తులు కృష్ణచేతనతో ‘మేము కృష్ణవారము, కృష్ణుడు మావాడు’ అని భావిస్తారు.

Verse 42

क: क्षेमो निजपरयो: कियान्वार्थ: स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोप: परसम्पीडया च तथाधर्म: ॥ ४२ ॥

తనకూ ఇతరులకూ ఈర్ష్యను పుట్టించే ధర్మం ఎవరికీ క్షేమాన్ని ఎలా ఇస్తుంది? అందులో శుభం ఏముంది, లాభం ఏముంది? స్వయంద్రోహంతో తనను తాను బాధపెట్టి, ఇతరులను పీడించి, మనిషి నీ కోపాన్ని రేపి అధర్మాన్ని ఆచరిస్తాడు.

Verse 43

न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो धर्म: । स्थिरचरसत्त्वकदम्बे- ष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वार्या: ॥ ४३ ॥

ప్రభూ, నీ దృష్టి పరమ లక్ష్యంనుండి ఎప్పుడూ చలించదు; ఆ దృష్టితోనే భాగవతధర్మం ఉపదేశించబడింది. స్థావర-జంగమ సమస్త జీవుల్లో భేదబుద్ధి లేక సమదృష్టి కలవారు ఆర్యులు; అలాంటి ఆర్యులు నిన్నే, పరమ పురుషోత్తముని, ఆరాధిస్తారు.

Verse 44

न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान्नृणामखिलपापक्षय: । यन्नाम सकृच्छ्रवणात् पुक्कशोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥

భగవాన్, నీ దర్శనంతో మనుష్యుల సమస్త పాపాలు క్షయమవడం అసంభవం కాదు. నీ నామాన్ని ఒక్కసారి వినడమే పుక్కసుడు (చాండాలుడు) కూడా సంసారబంధం నుండి విముక్తుడవుతాడు; అలాంటప్పుడు నీ దర్శనంతో ఎవరు శుద్ధి పొందరు?

Verse 45

अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमला: । सुरऋषिणा यत्कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥

అందువల్ల భగవాన్, ఇప్పుడు నీ దర్శనంతో మా హృదయమలినత తుడిచిపెట్టబడింది. దేవర్షి నారదుడు నీ విషయమై చెప్పినది ఎలా వేరుగా జరుగుతుంది? అంటే నారదుని శిక్షణ ఫలితంగా మాకు నీ సాక్షాత్కారం లభించింది.

Verse 46

विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । विज्ञाप्यं परमगुरो: कियदिव सवितुरिव खद्योतै: ॥ ४६ ॥

హే అనంత భగవాన్, జగదాత్మా! ఈ లోకంలో జీవుడు చేసే కార్యమంతా నీకు తెలిసినదే. పరమగురో, సూర్యుని సమక్షంలో మిణుగురుపురుగు వెలుగు ఏమి వెల్లడించగలదు? నీ ఎదుట నేను ఏమి చెప్పగలను?

Verse 47

नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय । दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥

హే భగవాన్, నీకు నమస్కారం—నీవే జగత్తు సృష్టి, స్థితి, లయలకు అధీశ్వరుడు. భేదదృష్టితో ఉండే కుయోగులు నీ ఆత్మతత్త్వగతిని గ్రహించలేరు. నీవు పరమహంసుడు, పరమపవిత్రుడు, షడైశ్వర్యసంపన్నుడు; నీకు ప్రణామం.

Verse 48

यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृज: श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति । भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥

హే ప్రభూ! నీ శ్వాసను అనుసరించి బ్రహ్మా, ఇంద్రుడు మొదలైన విశ్వనియంతలు తమ కార్యాలలో నిమగ్నమవుతారు; నీ చైతన్యాన్ని అనుసరించి చిత్తమూ ఇంద్రియాలూ గ్రహిస్తాయి. ఎవరి శిరస్సులపై సమస్త బ్రహ్మాండాలు ఆవగింజలవలె ఉన్నాయో, ఆ సహస్రమూఢ్ని భగవానునికి నమస్కారం.

Verse 49

श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत । विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను: విద్యాధరుల రాజైన చిత్రకేతువు చేసిన స్తోత్రాలతో అత్యంత సంతోషించిన అనంతదేవ భగవాన్ అతనితో ఇలా పలికెను, ఓ కురువంశశ్రేష్ఠ పరীক্ষితా!

Verse 50

श्रीभगवानुवाच यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् । संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను: ఓ రాజా, నారదుడు మరియు అంగిరసుడు నా విషయమై నీకు చెప్పిన ఉపదేశాన్ని స్వీకరించిన ఫలితంగా నీవు ఆ విద్యచేత సంపూర్ణసిద్ధుడవయ్యావు. నా దర్శనం పొందినందున నీవు ఇప్పుడు పూర్తిగా పరిపూర్ణుడవు.

Verse 51

अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावन: । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥

నేనే సమస్త చరాచర భూతముల ఆత్మను, వాటిని ప్రవర్తింపజేసేవాడను. ఓంకారాది దివ్య శబ్దబ్రహ్మమూ పరబ్రహ్మమూ—ఇవి నా రెండు శాశ్వత, అపరాకృత రూపాలు.

Verse 52

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥

జీవుడు లోకంలో తనను విస్తరించి భోక్తనని భావిస్తాడు; లోకమూ జీవునిలో భోగ్యంగా విస్తరిస్తుంది. కాని రెండూ నా శక్తులే; రెండింటిలో నేనే వ్యాపించి, రెండూ నాలోనే ఆధారపడినవి.

Verse 53

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

గాఢనిద్రలో మనిషి తనలోనే పర్వతాలు, నదులు, అంతటా విశ్వమును కూడా చూస్తాడు; స్వప్నం నుండి లేచినపుడు ఒకచోట మంచంపై ఉన్న తన శరీరాన్ని చూస్తాడు. అలాగే జాగ్రత్త, స్వప్న, సుషుప్తి మొదలైన స్థితులు జీవుని మాయాశక్తులే; వాటి ద్రష్ట అయిన పరమ ప్రభువును సదా స్మరించాలి.

Verse 54

यथा सुषुप्त: पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थित: ॥ ५३ ॥ एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मन: । मायामात्राणि विज्ञाय तद् द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

గాఢనిద్రలో మనిషి తనలోనే పర్వతాలు, నదులు, అంతటా విశ్వమును కూడా చూస్తాడు; స్వప్నం నుండి లేచినపుడు ఒకచోట మంచంపై ఉన్న తన శరీరాన్ని చూస్తాడు. అలాగే జాగ్రత్త, స్వప్న, సుషుప్తి మొదలైన స్థితులు జీవుని మాయాశక్తులే; వాటి ద్రష్ట అయిన పరమ ప్రభువును సదా స్మరించాలి.

Verse 55

येन प्रसुप्त: पुरुष: स्वापं वेदात्मनस्तदा । सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥

ఏ శక్తివల్ల నిద్రలో ఉన్న మనిషి తన స్వప్నస్థితిని, అలాగే ఇంద్రియక్రియలకు అతీతమైన నిర్గుణ సుఖాన్ని గ్రహిస్తాడో—ఆ పరబ్రహ్మ, సర్వవ్యాపి పరమాత్మను నేనే అని తెలుసుకో.

Verse 56

उभयं स्मरत: पुंस: प्रस्वापप्रतिबोधयो: । अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥

స్వప్నం మరియు జాగరణం—ఈ రెండింటిలోనూ స్మరించే జీవుని జ్ఞానం ఆ అనుభవాలను అనుసరిస్తుంది, అయినా వాటికి అతీతంగా సాక్షిగా నిలుస్తుంది. ఆ సాక్షి-చైతన్యమే పరబ్రహ్మ; జ్ఞాత స్వరూపం మారదు.

Verse 57

यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भ‍ावं भिन्नमात्मन: । तत: संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृति: ॥ ५७ ॥

జీవుడు నాతో ఉన్న నిత్య జ్ఞాన-ఆనందమయ సమత్వాన్ని మరచి, తనను నాకంటే భిన్నంగా భావించినప్పుడు, అతని సంసారం ప్రారంభమవుతుంది—ఒక దేహం నుండి మరొక దేహం, ఒక మరణం తరువాత మరొక మరణం.

Verse 58

लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्‍वचित्क्षेममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥

జ్ఞాన-విజ్ఞాన సాధనకు అనుకూలమైన మానవ జన్మ లభించినా, ఎవడు తన ఆత్మస్వరూపాన్ని గ్రహించడో, అతడు ఎక్కడా పరమ క్షేమాన్ని పొందలేడు.

Verse 59

स्मृत्वेहायां परिक्लेशं तत: फलविपर्ययम् । अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत्कवि: ॥ ५९ ॥

ఫలాపేక్షతో చేసే కర్మక్షేత్రంలో ఉన్న మహా కష్టాన్ని, కోరిన ఫలానికి విరుద్ధ ఫలమూ కలుగుతుందన్నదాన్ని స్మరించి; అలాగే నిష్కామ భక్తిలో ఉన్న అభయాన్ని తెలుసుకొని—బుద్ధిమంతుడు సంకల్పరూప కోరికలను విరమించాలి.

Verse 60

सुखाय दु:खमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रिया: । ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दु:खस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥

భర్త-భార్య సుఖం పొందేందుకు, దుఃఖం తగ్గించేందుకు కలిసి ఎన్నో కార్యాలు చేస్తారు; కానీ కోరికలతో నిండిన ఆ కర్మల వల్ల సుఖం రాదు, దుఃఖం తగ్గదు—విపరీతంగా మరింత దుఃఖమే కలుగుతుంది.

Verse 61

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

భౌతిక అనుభవంపై గర్వించే మనుష్యుల కర్మలు జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి స్థితుల్లో వారు ఊహించినదానికి విరుద్ధమైన ఫలాన్నే ఇస్తాయని గ్రహించాలి. ఆత్మ యొక్క సూక్ష్మ గతి ఈ మూడు స్థితులకు అతీతం; వివేకబలంతో ఇహలోక-పరలోక ఫలాసక్తిని విడిచి, జ్ఞాన-విజ్ఞానంతో తృప్తి పొంది నా భక్తుడవ్వాలి.

Verse 62

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥ द‍ृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्त: स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भ‍क्त: पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥

తన వివేకతేజంతో చూసిన-విన్న ఇంద్రియవిషయాల ప్రమాణాల నుండి విముక్తుడై, జ్ఞాన-విజ్ఞానంతో తృప్తి పొందినవాడే నా భక్తుడవుతాడు. విషయాసక్తిని విడిచి ఆత్మప్రకాశంలో నిలిచి భగవద్భక్తిని ఆశ్రయిస్తాడు.

Verse 63

एतावानेव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभि: । स्वार्थ: सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥

యోగనైపుణ్యబుద్ధి గల మనుష్యులకు పరమ స్వార్థం ఇదొక్కటే—సర్వాత్మభావంతో పరమాత్మను ఏకదర్శనంగా దర్శించడం. పరమాత్మలో సమస్త జీవుల ఆత్మభావాన్ని చూడడమే జీవిత పరమ తత్త్వం.

Verse 64

त्वमेतच्छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥

ఓ రాజా, నా ఈ వాక్యాన్ని శ్రద్ధతో, అప్రమత్తుడై ధారించు. జ్ఞాన-విజ్ఞానసంపన్నుడై నీవు త్వరలోనే సిద్ధిని పొంది నన్ను చేరుతావు.

Verse 65

श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरु: । पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरि: ॥ ६५ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఇలా జగద్గురు, విశ్వాత్మ అయిన భగవాన్ చిత్రకేతుని ఆశ్వాసింపజేసి ఉపదేశించాడు; చిత్రకేతు చూస్తుండగానే హరి అక్కడి నుండి అంతర్ధానమయ్యాడు.