Adhyaya 10
Dadhīci’s Supreme Charity and the Opening of Indra’s War with Vṛtrāsura
హరి ఇంద్రునికి ఉపదేశించి అంతర్ధానమైన తరువాత దేవతలు దివ్య యోజన ప్రకారం వజ్ర నిర్మాణార్థం దధీచి ఋషిని ఆశ్రయించి ఆయన దేహాన్ని యాచిస్తారు. దధీచి మొదట హాస్యంగా దేహాసక్తి, మరణవేదనలను చూపించి కరుణ, దానం, దేహానిత్యతపై ధర్మశిక్షా సంభాషణను నడిపిస్తాడు. అనంతరం క్షణభంగురమైన శరీరాన్ని ఉన్నత ధర్మకార్యానికి, శాశ్వత కీర్తికి అర్పించాలి అని నిర్ణయించి సమాధిలో ప్రవేశించి పంచభౌతిక దేహాన్ని త్యజిస్తాడు. విశ్వకర్మ ఆయన ఎముకలతో వజ్రాన్ని తయారు చేస్తాడు; దధీచి తపస్సు మరియు భగవంతుని అనుమతితో బలపడ్డ ఇంద్రుడు ఐరావతంపై ఎక్కి దేవ-ఋషుల స్తుతుల మధ్య వృత్రాసురుని ఎదుర్కొనేందుకు బయలుదేరుతాడు. నర్మదా తీరంలో యుద్ధం దైత్యుల ఘోర దాడులతో ఉప్పొంగినా శ్రీకృష్ణ రక్షణవల్ల దేవతలు అక్షతులై ఉంటారు; దాంతో అసురులు భయపడి పారిపోతారు. వృత్రాసురుడు వారిని ఆపి మరణం అనివార్యం అని, ‘కీర్తిమరణం’ యోగసమాధి—ప్రత్యేకంగా భక్తియోగం—లేదా యుద్ధంలో నిర్భయ నాయకత్వం ద్వారా లభిస్తుందని బోధించి తదుపరి భక్తి ఉపదేశానికి పునాది వేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఈ విధంగా ఇంద్రునికి ఆదేశమిచ్చి, జగత్తుకు కారణమైన విశ్వభావనుడు భగవాన్ హరి, చూస్తున్న దేవతల సమక్షంలోనే అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు.
Verse 2
तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥
ఓ భారత (పరీక్షిత), ప్రభువు ఆజ్ఞ ప్రకారం దేవతలు ఆథర్వణుని కుమారుడైన మహర్షి దధీచిని సమీపించారు. ఆయన మహా ఉదారుడు; తన దేహాన్ని దానంగా ఇవ్వమని అడిగినప్పుడు వెంటనే కొంత సమ్మతించాడు. అయితే ధర్మోపదేశం వినాలనే ఉద్దేశంతో చిరునవ్వుతో, సరదాగా ఇలా పలికాడు.
Verse 3
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥
ఓ ఉన్నత దేవతలారా! దేహధారులైన జీవులకు మరణసమయంలో కలిగే భరించలేని వేదన చైతన్యాన్ని హరించేస్తుందని మీకు తెలియదా?
Verse 4
जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥
ఈ లోకంలో జీవించాలనుకునే జీవులకు తమ శరీరమే అత్యంత ప్రియమైనది. దానిని కాపాడటానికి అన్నీ త్యాగం చేస్తారు; అలాంటప్పుడు విష్ణువు అడిగినా శరీరాన్ని ఎవరు ఇస్తారు?
Verse 5
श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥
దేవతలు అన్నారు: ఓ బ్రాహ్మణా! మీలాంటి మహాత్ములు, పుణ్యకీర్తితో ప్రశంసింపబడే కర్మలు కలవారు, సమస్త ప్రాణులపై కరుణ కలవారు—అటువంటి వారు ఏది త్యజించలేరు?
Verse 6
नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥
నిజంగా స్వార్థపరులు ఇతరుల కష్టాన్ని తెలియక అడుగుతారు. అడిగేవాడు ఇచ్చేవాడి ఇబ్బందిని తెలిసుకుంటే అడగడు; అలాగే దాతకు యాచకుని బాధ తెలిసితే ‘లేదు’ అని చెప్పడు.
Verse 7
श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥
మహర్షి దధీచి అన్నారు: ధర్మతత్త్వాలను మీ నుండి వినాలనే కోరికతోనే మీ అభ్యర్థనకు ముందుగా నా శరీరాన్ని ఇవ్వలేదు. ఇప్పుడు ఈ శరీరం నాకు ఎంతో ప్రియమైనదైనా, మీ శ్రేయస్సుకోసం దీనిని త్యజిస్తున్నాను; ఎందుకంటే ఇది ఈ రోజు లేదా రేపు విడిచిపోవాల్సిందే.
Verse 8
योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥
హే దేవతలారా, నశ్వరమైన దేహాన్ని ధర్మం గాని శాశ్వత కీర్తి గాని కోసం త్యాగం చేయని, జీవుల దుఃఖంపై కరుణ లేని వాడు స్థావరులకైనా జాలిపడదగినవాడు।
Verse 9
एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥
ఇదే అవ్యయమైన ధర్మం; పుణ్యశ్లోక మహాత్ములు దీనిని ఆరాధిస్తారు—ఇతరుల దుఃఖం చూసి విచారించి, వారి సుఖం చూసి ఆనందించే వాడు।
Verse 10
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥
అయ్యో, ఎంత దైన్యం ఎంత కష్టం! పరాయివిగా, క్షణభంగురమైన వాటిలో మునిగి మనిషి తన దేహం, ధనం, బంధువులను పరహితానికి వినియోగించకపోతే అవే బాధకు కారణమవుతాయి।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥
శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి అన్నారు—ఇలా నిర్ణయించుకొని అథర్వుని కుమారుడు దధీచి దేవతల సేవకై తన దేహాన్ని అర్పించాడు. పరమ భగవంతుని పదపద్మాలలో తన ఆత్మను సమర్పించి పంచభౌతిక స్థూలదేహాన్ని విడిచాడు।
Verse 12
यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥
దధీచి ఇంద్రియాలు, ప్రాణం, మనస్సు, బుద్ధిని నియంత్రించి తత్త్వదర్శిగా బంధనాలను ఛేదించాడు. పరమయోగంలో లీనమై ఉండటంతో దేహం ఎప్పుడు విడిపోయిందో అతనికి తెలియలేదు।
Verse 13
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
అప్పుడు ఇంద్రుడు విశ్వకర్మ దధీచి ఎముకలతో నిర్మించిన వజ్రాన్ని దృఢంగా ఎత్తుకున్నాడు. దధీచి ముని శక్తితో నిండిపోయి, భగవంతుని తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు।
Verse 14
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
అతడు సమస్త దేవగణాలతో చుట్టుముట్టబడి, తన వాహనమైన ఐరావత గజేంద్రుని మీద అతి శోభాయమానంగా కనిపించాడు. మునిగణాలు స్తుతించగా, త్రిలోకాన్ని ఆనందింపజేసినట్లుగా ఉన్నాడు।
Verse 15
वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥
ఓ రాజా పరీక్షిత్! క్రోధించిన రుద్రుడు ఒకప్పుడు అంతకుడు (యమరాజు)ను సంహరించుటకు దూసుకెళ్లినట్లే, ఇంద్రుడు కూడా మహాబలంతో, అసురసేనాధిపతులు చుట్టుముట్టిన శత్రువు వృత్రాసురునిపై దాడి చేశాడు।
Verse 16
तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥
ఆపై సత్యయుగాంతంలో, త్రేతాయుగారంభంలో, నర్మదా తీరంలో దేవతలకూ అసురులకూ మధ్య అత్యంత భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది।
Verse 17
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
ఓ రాజా! వృత్రాసురుని నాయకత్వంలో అసురులు యుద్ధభూమికి వచ్చినప్పుడు, వారు వజ్రధారి శక్రుడైన ఇంద్రుణ్ని చూశారు—రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, అశ్వినీకుమారులు, పితృదేవతలు, అగ్నులు, మరుతులు, ఋభువులు, సాధ్యులు, విశ్వదేవతలతో చుట్టుముట్టబడి, తన స్వశ్రీతో ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఆ కాంతి అసురులకు అసహ్యమైంది।
Verse 18
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
ఓ రాజా, వృత్రాసురుడు ముందుండగా అసురులు యుద్ధభూమికి వచ్చినప్పుడు, వారు వజ్రధారి శక్రుడైన ఇంద్రుని చూశారు—రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, అశ్వినీకుమారులు, పితృదేవతలు, వహ్నులు, మరుతులు, ఋభులు, సాధ్యులు, విశ్వదేవులు అతనిని చుట్టుముట్టి ఉన్నారు. తన స్వశ్రీతో ప్రకాశించిన ఇంద్రుని తేజస్సు దైత్యులకు అసహ్యమైంది।
Verse 19
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
నముచి, శంబరుడు, అనర్వా, ద్విమూర్ధ, ఋషభ, హయగ్రీవ, శంకుశిరా, విప్రచిత్తి, అయోముఖ, పులోమా, వృషపర్వా, ప్రహేతి, హేతి, ఉత్కలుడు మొదలైన అనేక వందల వేల దైత్య-దానవులు, యక్షులు, రాక్షసులు—సుమాలి, మాలి నాయకత్వంలో—సువర్ణాభరణాలతో అలంకరించుకొని, మరణుడికైనా దురాసదమైన ఇంద్రసేన అగ్రభాగాన్ని అడ్డుకున్నారు. సింహనాదంతో భయంలేక ఉన్మత్తులై, గదలు, పరిఘాలు, బాణాలు, ప్రాసాలు, ముద్గరాలు, తోమరాలు వంటి ఆయుధాలతో దేవతలను బాధించారు।
Verse 20
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
నముచి, శంబరుడు, అనర్వా, ద్విమూర్ధ, ఋషభ, హయగ్రీవ, శంకుశిరా, విప్రచిత్తి, అయోముఖ, పులోమా, వృషపర్వా, ప్రహేతి, హేతి, ఉత్కలుడు మొదలైన అనేక వందల వేల దైత్య-దానవులు, యక్షులు, రాక్షసులు—సుమాలి, మాలి నాయకత్వంలో—సువర్ణాభరణాలతో అలంకరించుకొని, మరణుడికైనా దురాసదమైన ఇంద్రసేన అగ్రభాగాన్ని అడ్డుకున్నారు. సింహనాదంతో భయంలేక ఉన్మత్తులై, గదలు, పరిఘాలు, బాణాలు, ప్రాసాలు, ముద్గరాలు, తోమరాలు వంటి ఆయుధాలతో దేవతలను బాధించారు।
Verse 21
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
నముచి, శంబరుడు, అనర్వా, ద్విమూర్ధ, ఋషభ, హయగ్రీవ, శంకుశిరా, విప్రచిత్తి, అయోముఖ, పులోమా, వృషపర్వా, ప్రహేతి, హేతి, ఉత్కలుడు మొదలైన అనేక వందల వేల దైత్య-దానవులు, యక్షులు, రాక్షసులు—సుమాలి, మాలి నాయకత్వంలో—సువర్ణాభరణాలతో అలంకరించుకొని, మరణుడికైనా దురాసదమైన ఇంద్రసేన అగ్రభాగాన్ని అడ్డుకున్నారు. సింహనాదంతో భయంలేక ఉన్మత్తులై, గదలు, పరిఘాలు, బాణాలు, ప్రాసాలు, ముద్గరాలు, తోమరాలు వంటి ఆయుధాలతో దేవతలను బాధించారు।
Verse 22
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
నముచి, శంబరుడు, అనర్వా, ద్విమూర్ధ, ఋషభ, హయగ్రీవ, శంకుశిరా, విప్రచిత్తి, అయోముఖ, పులోమా, వృషపర్వా, ప్రహేతి, హేతి, ఉత్కలుడు మొదలైన అనేక వందల వేల దైత్య-దానవులు, యక్షులు, రాక్షసులు—సుమాలి, మాలి నాయకత్వంలో—సువర్ణాభరణాలతో అలంకరించుకొని, మరణుడికైనా దురాసదమైన ఇంద్రసేన అగ్రభాగాన్ని అడ్డుకున్నారు. సింహనాదంతో భయంలేక ఉన్మత్తులై, గదలు, పరిఘాలు, బాణాలు, ప్రాసాలు, ముద్గరాలు, తోమరాలు వంటి ఆయుధాలతో దేవతలను బాధించారు।
Verse 23
शूलै: परश्वधै: खड्गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
శూలాలు, త్రిశూలాలు, పరశువులు, ఖడ్గాలు, శతఘ్నీలు, భుశుణ్డీలు వంటి ఆయుధాలతో దైత్యులు అన్ని దిక్కుల నుండీ దాడి చేసి దేవసేనాధిపతులను చెదరగొట్టారు।
Verse 24
न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥
చుట్టూ బాణజాలాలతో పూర్తిగా కప్పబడినందున దేవతలు కనబడలేదు; ఘన మేఘాలు కమ్మిన ఆకాశంలో నక్షత్రాలు కనిపించనట్లే।
Verse 25
न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥
దేవసైనికులను సంహరించేందుకు వదిలిన ఆయుధ-బాణవర్షం వారిని చేరలేదు; దేవతలు చురుకుగా ఆకాశమార్గంలోనే వాటిని వేల ముక్కలుగా నరికివేశారు।
Verse 26
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥
వారి ఆయుధాలు, మంత్రబలం క్షీణించగానే దైత్యులు పర్వతశిఖరాలు, చెట్లు, రాళ్లను దేవసేనపై వర్షింపజేశారు; కానీ దేవతలు మునుపటిలాగే ఆకాశంలోనే వాటిని ముక్కలుగా చేసి నిర్వీర్యం చేశారు।
Verse 27
तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥
వృత్రాసురుని ఆజ్ఞలో ఉన్న దైత్యులు, తమ ఆయుధవర్షాలతోనే కాదు చెట్లు, రాళ్లు, వివిధ పర్వతశిఖరాలతో కూడ ఇంద్రసేనకు ఏ గాయం కలగక క్షేమంగా ఉన్నదని చూసి తీవ్రంగా భయపడ్డారు।
Verse 28
सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥
కృష్ణానుకూలమైన మహాత్ములపై తుచ్ఛులు రూక్షవాక్యాలతో కోపమయమైన అబద్ధ ఆరోపణలు చేసినా మహానుభావులు కలత చెందరు; అలాగే కృష్ణరక్షణలో ఉన్న దేవతలపై దైత్యుల అన్ని ప్రయత్నాలు వ్యర్థమయ్యాయి।
Verse 29
ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥
హరి-కృష్ణుని భక్తులు కాని ఆ అసురులు తమ ప్రయత్నం వ్యర్థమని చూసి యుద్ధగర్వాన్ని కోల్పోయారు. యుద్ధ ఆరంభంలోనే తమ నాయకుణ్ని వదిలి, శత్రువు వారి సారశక్తిని హరించడంతో పారిపోవాలని నిర్ణయించారు।
Verse 30
वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥
తీవ్ర భయంతో తన సైన్యం చెదిరిపోతూ, మహావీరులని పేరున్న అసురులూ యుద్ధభూమి నుంచి పారిపోతూ ఉండటం చూసి, మహామనస్కుడైన వీరుడు వృత్రాసురుడు నవ్వి ఇలా పలికాడు।
Verse 31
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वम् ॥ ३१ ॥
కాలం, పరిస్థితులకు తగినట్లుగా వీరుల్లో శ్రేష్ఠుడైన వృత్రాసురుడు వివేకులకి ప్రీతికరమైన మాటలు పలికాడు—“ఓ విప్రచిత్తి! ఓ నముచీ! ఓ పులోమా! ఓ మయ, అనర్వా, శంబరా! నా మాట వినండి; పారిపోకండి।”
Verse 32
जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥
పుట్టిన ప్రతి జీవికి మరణం నిశ్చయమే; దానిని తప్పించుకునే మార్గం ఇక్కడ ఎవరికి సిద్ధం కాలేదు. కాబట్టి మరణం అనివార్యమైనప్పుడు, యోగ్యమైన మరణంతో ఉన్నత లోకప్రాప్తి మరియు ఇక్కడ శాశ్వత కీర్తి లభిస్తే, అటువంటి మహిమైన మరణాన్ని ఎవడు స్వీకరించడు?
Verse 33
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥
ఇక్కడ రెండు రకాల మహిమయుత మరణాలు చెప్పబడ్డాయి; అవి అత్యంత దుర్లభం. ఒకటి—భక్తి-యోగంలో స్థితుడై మనస్సు, ప్రాణశక్తిని నియంత్రించి భగవంతునిలో లీనమై దేహత్యాగం చేయడం; రెండవది—సేనకు అగ్రనాయకుడై యుద్ధభూమిలో వెన్ను చూపక వీరశయ్య పొందడం. శాస్త్రాలు ఈ రెండింటినీ శ్రేష్ఠమని ప్రశంసిస్తాయి.
Frequently Asked Questions
Dadhīci frames the body as impermanent and ultimately consumable by beasts, valuable only when engaged in dharma and service. Recognizing that death is near “today or tomorrow,” he chooses compassion and higher purpose—transforming bodily loss into akṣaya-kīrti (imperishable fame) and service to the Lord’s cosmic order.
Viśvakarmā manufactures the vajra from Dadhīci’s bones, which are empowered by his austerity and sanctioned by Bhagavān. It is presented as the divinely arranged instrument capable of countering Vṛtrāsura’s otherwise formidable power, showing that victory depends on grace and sacrifice, not merely military strength.
The demigod forces are described as being favorably situated under Kṛṣṇa’s protection, rendering demonic weapon-showers ineffective. The lesson is theological: when aligned with Bhagavān’s will (īśa-anugraha), even overwhelming opposition becomes futile, while pride and adharmic aggression collapse from within.
He names (1) death in absorption through mystic yoga—especially bhakti-yoga—where mind and prāṇa are fixed on the Supreme, and (2) death on the battlefield without turning one’s back while leading others. They are rare because both require mastery over fear: one through inner conquest of the mind, the other through unwavering duty and courage.