Adhyaya 5
Prahlāda Rejects Demonic Diplomacy and Proclaims Navadhā Bhakti
నారదుడు వివరిస్తాడు: హిరణ్యకశిపుడు శుక్రాచార్యుల కుమారులు షండ‑అమరకులను అసుర యువరాజులకు గురువులుగా నియమించి, ఇప్పటికే భక్తుడైన ప్రహ్లాదుని వారి గురుకులానికి పంపాడు. రాజనీతి‑ఆర్థిక పాఠాలు విన్నా ప్రహ్లాదుడు మిత్ర‑శత్రు ద్వైతంపై నిలిచిన బోధను తిరస్కరిస్తాడు. తండ్రి ప్రేమగా ‘ఉత్తమ విద్య ఏది?’ అని అడిగితే, గృహబంధాల ఆందోళనను విడిచి భగవంతుని శరణు పొందమని, శుద్ధ కృష్ణచేతనకు ప్రతీకగా వృందావనాన్ని సూచిస్తూ చెప్పాడు. వైష్ణవ ‘సంక్రమణ’ అనుమానంతో హిరణ్యకశిపుడు కఠిన నిఘా ఆదేశించాడు. గురువులు ప్రశ్నించగా ప్రహ్లాదుడు—ప్రభువు బాహ్యశక్తే వైరం‑స్నేహం సృష్టిస్తుంది; భక్తితో సమదృష్టి కలుగుతుంది; విష్ణుపై తన ఆకర్షణ అయస్కాంతానికి ఇనుములాంటిదని తెలిపాడు. కోపించిన గురువులు ధర్మ‑అర్థ‑కామ బోధను మరింత పెంచి మళ్లీ తండ్రి ఎదుట నిలిపారు; అక్కడ ప్రహ్లాదుడు నవధా‑భక్తిని ప్రకటించాడు. హిరణ్యకశిపుడు ఎన్నిసార్లు చంపేందుకు యత్నించినా అన్నీ విఫలమయ్యాయి; ప్రహ్లాదుడు భగవద్లీనుడై నిలిచాడు. చివరికి గురువులు వరుణపాశంలా నియంత్రణతో మళ్లీ బోధన చేయమని సూచించి, సహపాఠులకు ప్రహ్లాదుని ఉపదేశం మరియు దైవహస్తక్షేపానికి దారితీసే సంఘర్షణ పెరుగుదలని సూచిస్తారు.
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच पौरोहित्याय भगवान्वृत: काव्य: किलासुरै: । षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ॥ १ ॥
శ్రీనారదుడు పలికెను—అసురులు పౌరోహిత్యకార్యములకు భగవాన్ కవ్యుడు (శుక్రాచార్యుడు)ను వ్రతముగా స్వీకరించారు. అతని కుమారులు షండ, అమర్కులు దైత్యరాజు హిరణ్యకశిపు రాజభవన సమీపమందు నివసించిరి.
Verse 2
तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् । पाठयामासतु: पाठ्यानन्यांश्चासुरबालकान् ॥ २ ॥
రాజు పంపిన నయనిపుణుడైన బాలుడు ప్రహ్లాదుని వారు ఇతర అసుర బాలకులతో కూడ తమ పాఠశాలలో పాఠ్యములు బోధించిరి.
Verse 3
यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च । न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम् ॥ ३ ॥
గురువులు చెప్పిన రాజనీతి-అర్థనీతి విషయములను ప్రహ్లాదుడు విని పునఃపఠించెను; అయితే ‘ఇవడు మనవాడు, వాడు శత్రువు’ అనే స్వ-పర భేదాసక్తిపై నిలిచిన ఆ మార్గమును అతడు హృదయమున మంచిదిగా భావించలేదు.
Verse 4
एकदासुरराट् पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव । पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान् ॥ ४ ॥
ఓ పాండవ (యుధిష్ఠిరా), ఒకసారి అసురరాజు హిరణ్యకశిపుడు తన కుమారుని ఒడిలో కూర్చోబెట్టి స్నేహముగా అడిగెను—వత్సా, గురువుల వద్ద నేర్చుకున్న విషయములలో నీవు ఏదిని శ్రేష్ఠమని భావించుచున్నావో చెప్పుము.
Verse 5
श्रीप्रह्लाद उवाच तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् । हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ ५ ॥
శ్రీప్రహ్లాదుడు పలికెను—హే అసురశ్రేష్ఠా, దేహధారులు అసత్గ్రహముచేత సదా కలతచెందిన బుద్ధిగలవారై ఉంటారు. గృహజీవితం ఆత్మపాతమునకు దారితీసే అంధకూపము; దానిని విడిచి వనమునకు—విశేషముగా వృందావనమునకు—వెళ్లి శ్రీహరిని ఆశ్రయించవలెను.
Verse 6
श्रीनारद उवाच श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्य: परपक्षसमाहिता: । जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभि: ॥ ६ ॥
శ్రీ నారదుడు పలికెను—ప్రహ్లాదుడు భక్తిమార్గ ఉపదేశం చెప్పిన మాటలు విని, అవి తండ్రి శత్రుపక్షానికి అనుకూలమని భావించిన దైత్యరాజు హిరణ్యకశిపుడు నవ్వి—“శత్రువుల మాటలతో పిల్లల బుద్ధి చెడిపోతుంది” అని అన్నాడు.
Verse 7
सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभि: । विष्णुपक्षै: प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा ॥ ७ ॥
హిరణ్యకశిపుడు తన సహాయకులకు చెప్పెను—“ఈ బాలుణ్ని ద్విజుల గురుకులంలో పూర్తిగా కాపాడండి; వేషధారణతో వచ్చే విష్ణుపక్ష వైష్ణవులు ఇతని ధీరతను మరల చెడగొట్టకూడదు.”
Verse 8
गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजका: । प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभि: ॥ ८ ॥
హిరణ్యకశిపుని సేవకులు బాలుడు ప్రహ్లాదుని గురుకులానికి తిరిగి తీసుకువచ్చినప్పుడు, దైత్యయాజకులు శండుడు, అమర్కుడు అతనిని శాంతింపజేశారు. మృదువైన స్వరంతో, స్నేహపూర్వక మాటలతో ప్రశంసించి ఇలా ప్రశ్నించారు.
Verse 9
वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा । बालानति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्यय: ॥ ९ ॥
“వత్స ప్రహ్లాదా, నీకు మంగళం కలుగుగాక. అబద్ధం చెప్పకు; సత్యమే చెప్పు. ఈ పిల్లలు నీలా కాదు; నీకు ఈ విపరీత బుద్ధి ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది? ఎవరు నీకు ఇలా ఉపదేశించారు?”
Verse 10
बुद्धिभेद: परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् । भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ॥ १० ॥
“ఈ బుద్ధిభేదం శత్రువుల వల్ల కలిగిందా, లేక నీలోనుంచే పుట్టిందా? ఓ కులనందనా, మేము నీ గురువులం; వినాలని ఆసక్తిగా ఉన్నాం—సత్యం చెప్పు.”
Verse 11
श्रीप्रह्राद उवाच पर: स्वश्चेत्यसद्ग्राह: पुंसां यन्मायया कृत: । विमोहितधियां दृष्टस्तस्मै भगवते नम: ॥ ११ ॥
శ్రీప్రహ్లాదుడు అన్నాడు—భగవంతుని మాయ వల్ల మనుషుల బుద్ధి మోహితమై ‘పరుడు’ ‘స్వుడు’ అనే అసత్య భేదాన్ని గ్రహిస్తుంది. ఆ భగవానునికి నమస్కారం.
Verse 12
स यदानुव्रत: पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते । अन्य एष तथान्योऽहमिति भेदगतासती ॥ १२ ॥
భక్తిసేవతో భగవంతుడు ప్రసన్నుడైతే జీవుని పశుబుద్ధి ఛేదించబడుతుంది; ‘అతడు వేరు, నేను వేరు’ అనే అసత్య భేదం కరుగుతుంది. అప్పుడు అందరం దేవుని నిత్య సేవకులమని గ్రహిస్తాడు.
Verse 13
स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभि- र्दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते । मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम् ॥ १३ ॥
ఎప్పుడూ ‘శత్రువు’ ‘మిత్రుడు’ అనే భావాల్లో ఉండేవారు తమలోని పరమాత్మను నిర్ధారించలేరు. వేదవేత్తలైన బ్రహ్మాది మహానుభావులకూడా భక్తిమార్గంలో కొన్నిసార్లు మోహితులవుతారు. ఈ పరిస్థితిని సృష్టించిన అదే భగవానుడు నాకు బుద్ధిని ఇచ్చి మీరంటున్న ‘శత్రువు’ పక్షాన నిలబెట్టాడు.
Verse 14
यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ । तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यदृच्छया ॥ १४ ॥
ఓ బ్రాహ్మణ గురువులారా, అయస్కాంతం దగ్గర ఇనుము తానే లాగబడినట్లు, ఆయన సంకల్పంతో నా చిత్తం చక్రధారి విష్ణువైపు ఆకర్షితమైంది. అందువల్ల నాకు స్వాతంత్ర్యం లేదు.
Verse 15
श्रीनारद उवाच एतावद्ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामति: । तं सन्निभर्त्स्य कुपित: सुदीनो राजसेवक: ॥ १५ ॥
శ్రీనారదుడు అన్నాడు—ఇంత చెప్పి మహామతి ప్రహ్లాదుడు మౌనమయ్యాడు. అప్పుడు రాజసేవకులైన ఆ బ్రాహ్మణులు అతనిని గద్దించి కోపంతో, ఎంతో దుఃఖించి శిక్షించేందుకు ఇలా పలికారు.
Verse 16
आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्कर: । कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेश्चतुर्थोऽस्योदितो दम: ॥ १६ ॥
నాకు ఒక దండం తీసుకురండి. ఈ ప్రహ్లాదుడు మన పేరు-యశస్సును చెడగొడుతున్నాడు. దుర్బుద్ధివల్ల దైత్యకులంలో కులాంగారంలా అయ్యాడు; కాబట్టి నాలుగో ఉపాయం—దండం—ద్వారా ఇతనిని నియంత్రించాలి.
Verse 17
दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुम: । यन्मूलोन्मूलपरशोर्विष्णोर्नालायितोऽर्भक: ॥ १७ ॥
దైత్యుల చందనవనంలో ఈ ప్రహ్లాదుడు ముల్లచెట్టు లాగా పుట్టాడు. చందన చెట్లను నరికేందుకు గొడ్డలి కావాలి; ఆ గొడ్డలి కాడకు ముల్లచెట్టు కలప బాగా సరిపోతుంది. దైత్యకుల చందనవనాన్ని నరికే గొడ్డలి విష్ణువు; ఆ గొడ్డలికి కాడ ఈ ప్రహ్లాదుడే.
Verse 18
इति तं विविधोपायैर्भीषयंस्तर्जनादिभि: । प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम् ॥ १८ ॥
ఇలా ప్రహ్లాదుని గురువులు శండా-అమర్కులు అనేక విధాలుగా భయపెట్టి, గద్దించి, అతనిని అదుపులో పెట్టి ధర్మం, అర్థం, కామం అనే త్రివర్గ మార్గాలను బోధించసాగారు.
Verse 19
तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् । दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम् ॥ १९ ॥
కొంతకాలానంతరం గురువులు శండా-అమర్కులు ప్రహ్లాదుడు సామ, దాన, భేద, దండ అనే నాలుగు నీతుల విషయమై తగినంత నేర్చుకున్నాడని భావించారు. అప్పుడు ఒక రోజు, తల్లి స్వయంగా స్నానం చేయించి అలంకరించిన బాలుణ్ణి దైత్యేంద్ర హిరణ్యకశిపువు ఎదుట ప్రవేశపెట్టారు.
Verse 20
पादयो: पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुर: । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम् ॥ २० ॥
హిరణ్యకశిపువు తన కుమారుడు తన పాదాల వద్ద పడి నమస్కరిస్తున్నాడని చూసి, స్నేహభరిత తండ్రిలా ఆశీర్వదించి, రెండు భుజాలతో చాలాసేపు ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. అలా అతడు పరమానందాన్ని పొందాడు.
Verse 21
आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभि: । आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर ॥ २१ ॥
నారద ముని చెప్పెను—ఓ రాజా యుధిష్ఠిరా! హిరణ్యకశిపుడు ప్రహ్లాదుని తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టి అతని శిరస్సును మ్రొక్కి వాసన చూచెను. ప్రేమాశ్రువులు జారి బాలుని వికసిత ముఖాన్ని తడిపి, కుమారునితో ఇలా పలికెను।
Verse 22
हिरण्यकशिपुरुवाच प्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् । कालेनैतावतायुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान् ॥ २२ ॥
హిరణ్యకశిపుడు అన్నాడు—ప్రహ్లాదా, నాయనా, దీర్ఘాయుష్మంతుడా! గురువుల వద్ద నీవు ఇంతకాలం విన్నది, నేర్చుకున్నది చాలా. అందులో నీకు అత్యుత్తమమని అనిపించేదాన్ని నాకు చెప్పు।
Verse 23
श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥
శ్రీప్రహ్లాదుడు అన్నాడు—విష్ణువుని గురించి శ్రవణం, కీర్తనం, స్మరణం, పాదసేవనం; అర్చనం, వందనం, దాస్యం, సఖ్యం, ఆత్మనివేదనం—ఇవి తొమ్మిది విధాల భక్తి. ఈ భక్తి విష్ణువుకు అర్పితమై భగవంతునిలో నిశ్చయంగా ఆచరించబడితే, అదే నేను అత్యుత్తమ విద్యగా భావిస్తున్నాను।
Verse 24
श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥
శ్రీప్రహ్లాదుడు అన్నాడు—విష్ణువుని గురించి శ్రవణం, కీర్తనం, స్మరణం, పాదసేవనం; అర్చనం, వందనం, దాస్యం, సఖ్యం, ఆత్మనివేదనం—ఇవి తొమ్మిది విధాల భక్తి. ఈ భక్తి విష్ణువుకు అర్పితమై భగవంతునిలో నిశ్చయంగా ఆచరించబడితే, అదే నేను అత్యుత్తమ విద్యగా భావిస్తున్నాను।
Verse 25
निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा । गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधर: ॥ २५ ॥
ప్రహ్లాదుని నోట భక్తిసేవ విషయాలు విని హిరణ్యకశిపుడు తీవ్రంగా కోపగించుకున్నాడు. అతని పెదవులు కంపించగా, గురువు శుక్రాచార్యుని కుమారుడు షండునితో ఇలా పలికెను।
Verse 26
ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता । असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते ॥ २६ ॥
ఓ బ్రహ్మబంధూ! నీవు నా ఆజ్ఞను ధిక్కరించి నా శత్రువుల పక్షాన్ని ఆశ్రయించావు. ఓ దుర్మతీ! ఈ బాలుడికి ఇటువంటి నిస్సారమైన విద్యను ఎందుకు బోధించావు?
Verse 27
सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिण: । तेषामुदेत्यघं काले रोग: पातकिनामिव ॥ २७ ॥
లోకంలో మిత్రుల వేషంలో ఉన్న శత్రువులు చాలామంది ఉంటారు. పాపాత్ములకు కాలక్రమేణా రోగాలు వచ్చినట్లు, వారి పాపం కూడా సమయం వచ్చినప్పుడు బయటపడుతుంది.
Verse 28
श्रीगुरुपुत्र उवाच न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो । नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन् नियच्छ मन्युं कददा: स्म मा न: ॥ २८ ॥
గురుపుత్రుడు పలికెను: ఓ ఇంద్రశత్రూ! నీ కుమారుడు పలుకుతున్నది నేను గానీ, ఇతరులు గానీ నేర్పింది కాదు. ఇది అతనికి సహజంగా కలిగిన బుద్ధి. కనుక కోపాన్ని విడిచిపెట్టు, మమ్మల్ని నిందించవద్దు.
Verse 29
श्रीनारद उवाच गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुर: सुतम् । न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मति: ॥ २९ ॥
శ్రీ నారద ముని పలికెను: గురువు ఇలా సమాధానం ఇవ్వగా, హిరణ్యకశిపుడు మళ్ళీ తన కుమారుడిని అడిగాడు. 'నీకు ఈ విద్య గురువుల నుండి రాకపోతే, ఈ అమంగళకరమైన బుద్ధి ఎక్కడి నుండి వచ్చింది?'
Verse 30
श्रीप्रह्राद उवाच मतिर्न कृष्णे परत: स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् । अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुन: पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥ ३० ॥
ప్రహ్లాదుడు పలికెను: గృహమేధులై, ఇంద్రియాలకు దాసులైన వారికి కృష్ణుని పట్ల భక్తి కలగదు. వారు నమిలిన దాన్నే మళ్ళీ మళ్ళీ నములుతూ, అజ్ఞానాంధకారంలోకి ప్రవేశిస్తారు.
Verse 31
न ते विदु: स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिन: । अन्धा यथान्धैरुपनीयमाना- स्तेऽपीशतन्त्र्यामुरुदाम्नि बद्धा: ॥ ३१ ॥
బాహ్య ఇంద్రియ విషయాల పట్ల ఆకర్షితులైన వారు, జీవిత పరమార్థం విష్ణువు అని తెలుసుకోలేరు. గుడ్డివారు మరొక గుడ్డివానిని అనుసరించి గోతిలో పడినట్లు, వీరు కూడా కర్మ బంధాలలో చిక్కుకుని సంసారంలో కొట్టుమిట్టాడుతుంటారు.
Verse 32
नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थ: । महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ ३२ ॥
భౌతిక ఆసక్తులు లేని మహాత్ముల పాదధూళిని శిరసావహించనంత వరకు, మనిషి బుద్ధి శ్రీకృష్ణుని పాదపద్మాలను ఆశ్రయించలేదు. అప్పుడే అనర్థాలన్నీ తొలగిపోతాయి.
Verse 33
इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा । अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान्निरस्यत महीतले ॥ ३३ ॥
ప్రహ్లాదుడు ఇలా పలికి మౌనంగా ఉండగా, కోపంతో కళ్ళు మూసుకుపోయిన హిరణ్యకశిపుడు తన కొడుకును ఒడిలో నుండి నేలమీదకు విసిరికొట్టాడు.
Verse 34
आहामर्षरुषाविष्ट: कषायीभूतलोचन: । वध्यतामाश्वयं वध्यो नि:सारयत नैर्ऋताः ॥ ३४ ॥
కరిగిన రాగిలా ఎర్రబడిన కళ్ళతో, తీవ్ర కోపంతో హిరణ్యకశిపుడు రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు: 'ఓ రాక్షసులారా! వీడిని వెంటనే తీసుకువెళ్లి చంపండి. వీడు వధించదగినవాడు!'
Verse 35
अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽधम: । पितृव्यहन्तु: पादौ यो विष्णोर्दासवदर्चति ॥ ३५ ॥
ఈ బాలుడు నా సోదరుని హంతకుడు. ఎందుకంటే వీడు తన బంధువులను విడిచిపెట్టి, నా సోదరుని చంపిన శత్రువైన విష్ణువును సేవకుడిలా ఆరాధిస్తున్నాడు.
Verse 36
विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जस: । सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्य: पञ्चहायन: ॥ ३६ ॥
ప్రహ్లాదుడు కేవలం ఐదేళ్ల బాలుడైనప్పటికీ, తల్లిదండ్రుల పట్ల ప్రేమానురాగాలను విడిచిపెట్టాడు. కాబట్టి, అతడు నమ్మదగనివాడు. తల్లిదండ్రులనే విడిచిన వాడు విష్ణువు పట్ల మంచిగా ప్రవర్తిస్తాడనేది నమ్మశక్యం కాదు.
Verse 37
परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं स्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहित: । छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ३७ ॥
అడవిలో పుట్టిన ఔషధ మొక్క మనది కాకపోయినా, అది మేలు చేస్తే జాగ్రత్తగా కాపాడుకుంటాం. అలాగే, పరాయివాడైనా మేలు కోరేవాడిని కొడుకులా చూడాలి. కానీ సొంత కొడుకైనా హానికరమైన రోగం లాంటివాడైతే, శరీరాన్ని కాపాడుకోవడానికి కుళ్ళిన అవయవాన్ని నరికివేసినట్లు, అతన్ని త్యజించాలి.
Verse 38
सर्वैरुपायैर्हन्तव्य: सम्भोजशयनासनै: । सुहृल्लिङ्गधर: शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम् ॥ ३८ ॥
నిగ్రహం లేని ఇంద్రియాలు ఋషులకు శత్రువులైనట్లు, ఇతడు మిత్రుని రూపంలో ఉన్న శత్రువు. కాబట్టి తినేటప్పుడైనా, పడుకున్నప్పుడైనా, కూర్చున్నప్పుడైనా - ఏ విధంగానైనా ఇతనిని చంపివేయాలి.
Verse 39
नैऋर्तास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणय: । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहा: ॥ ३९ ॥ नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिन: । आसीनं चाहनञ्शूलै: प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥
హిరణ్యకశిపుని ఆజ్ఞ మేరకు శూలాలను ధరించిన రాక్షసులు సిద్ధమయ్యారు. వారికి పదునైన కోరలు, భయంకరమైన ముఖాలు, రాగి రంగు జుట్టు మరియు గడ్డాలు ఉన్నాయి.
Verse 40
नैऋर्तास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणय: । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहा: ॥ ३९ ॥ नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिन: । आसीनं चाहनञ्शूलै: प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥
వారు భయంకరంగా గర్జిస్తూ, "నరకండి! పొడవండి!" అని అరుస్తూ, మౌనంగా కూర్చున్న ప్రహ్లాదుని మర్మ స్తానాలపై శూలాలతో కొట్టడం ప్రారంభించారు.
Verse 41
परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि । युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्क्रिया: ॥ ४१ ॥
పరమ, అవర్ణనీయ, అఖిలాత్ముడైన భగవంతునిలో యుక్తుడైనవానికి సత్క్రియలూ ఫలరహితమవుతాయి. అందుచేత ప్రహ్లాద మహారాజుపై దైత్యుల ఆయుధాలు ప్రభావం చూపలేదు; అతడు నిర్వికార భగవంతుని ధ్యాన-సేవలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు.
Verse 42
प्रयासेऽपहते तस्मिन्दैत्येन्द्र: परिशङ्कित: । चकार तद्वधोपायान्निर्बन्धेन युधिष्ठिर ॥ ४२ ॥
యుధిష్ఠిరా! దైత్యుల ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమైనప్పుడు, దైత్యరాజు హిరణ్యకశిపుడు భయంతో ప్రహ్లాదుని వధించేందుకు మరిన్ని ఉపాయాలను పట్టుదలతో ఆలోచించసాగాడు.
Verse 43
दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनै: । मायाभि: सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनै: । हिमवाय्वग्निसलिलै: पर्वताक्रमणैरपि ॥ ४३ ॥ न शशाक यदा हन्तुमपापमसुर: सुतम् । चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥
దిగ్గజాల కాళ్ల కింద తొక్కించటం, భయంకర సర్పాల మధ్య పడేయటం, అభిచార మంత్రాలు ప్రయోగించడం, కొండపై నుంచి తోసేయటం, మాయా కౌశలాలు, విషం పెట్టడం, ఆకలితో ఉంచడం, తీవ్రమైన చలి-గాలి-అగ్ని-నీటికి గురిచేయడం, భారీ రాళ్లతో నలిపించడం—ఇవన్నీ చేసినా ఆ అసురుడు తన పాపరహిత కుమారుణ్ని చంపలేకపోయాడు. ప్రహ్లాదునికి ఏ విధంగానూ హాని చేయలేక, అతడు అత్యంత దీర్ఘమైన ఆందోళనలో పడిపోయాడు—ఇక ఏమి చేయాలి అని.
Verse 44
दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनै: । मायाभि: सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनै: । हिमवाय्वग्निसलिलै: पर्वताक्रमणैरपि ॥ ४३ ॥ न शशाक यदा हन्तुमपापमसुर: सुतम् । चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥
దిగ్గజాలు, భయంకర సర్పాలు, అభిచారాలు మరియు పడేయడం, మాయా బంధనాలు, విషం మరియు ఆకలి, చలి-గాలి-అగ్ని-నీరు, పర్వతప్రహారాలు—ఇవన్నీ చేసినా ఆ అసురుడు తన పాపరహిత కుమారుణ్ని చంపలేకపోయినప్పుడు, అతడు అత్యంత దీర్ఘమైన ఆందోళనలో పడి ఇక ఏమి చేయాలో నిర్ణయించలేకపోయాడు.
Verse 45
एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिता: । तैस्तैर्द्रोहैरसद्धर्मैर्मुक्त: स्वेनैव तेजसा ॥ ४५ ॥
నేను ప్రహ్లాదుని అనేక దుష్ట మాటలతో దూషించాను, అతని వధకు ఎన్నో ఉపాయాలు కూడా రూపొందించాను; కానీ ఆ ద్రోహపూరిత, అధర్మకర్మలన్నిటి నుంచి అతడు తన స్వంత తేజస్సుతోనే విముక్తుడై, ఏమాత్రం ప్రభావితుడుకాలేదు.
Verse 46
वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् । न विस्मरति मेऽनार्यं शुन: शेप इव प्रभु: ॥ ४६ ॥
అతను నాకు చాలా దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ, కేవలం బాలుడైనప్పటికీ, అతను పూర్తి నిర్భయంతో ఉన్నాడు. కుక్క తోక వలె, అతను తన स्वामी అయిన విష్ణువును ఎప్పటికీ మరచిపోడు.
Verse 47
अप्रमेयानुभावोऽयमकुतश्चिद्भयोऽमर: । नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा ॥ ४७ ॥
ఈ బాలుడి శక్తి అపరిమితమని నేను చూడగలను, ఎందుకంటే అతను నా శిక్షలకు భయపడలేదు. అతను అమరుడిలా కనిపిస్తున్నాడు. కాబట్టి, అతనితో శత్రుత్వం వల్ల నేను చనిపోతాను.
Verse 48
इति तच्चिन्तया किञ्चिन्म्लानश्रियमधोमुखम् । षण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतु: ॥ ४८ ॥
ఈ విధంగా ఆలోచిస్తూ, దైత్య రాజు ముఖం వాడిపోయింది మరియు అతను తల ించుకుని మౌనంగా ఉండిపోయాడు. అప్పుడు శుక్రాచార్యుని కుమారులు, షండ మరియు అమర్క, ఏకాంతంలో అతనితో మాట్లాడారు.
Verse 49
जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोर् विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् । न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे न वै शिशूनां गुणदोषयो: पदम् ॥ ४९ ॥
ఓ ప్రభూ, మీరు కేవలం కనుబొమ్మలు కదిలిస్తే చాలు, సమస్త లోకపాలకులు భయపడతారని మాకు తెలుసు. మీరు ఒంటరిగా మూడు లోకాలను జయించారు. కాబట్టి, బాలుడైన ప్రహ్లాదుని గుణదోషాల గురించి మీరు చింతించాల్సిన అవసరం లేదు.
Verse 50
इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा निधेहि भीतो न पलायते यथा । बुद्धिश्च पुंसो वयसार्यसेवया यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति ॥ ५० ॥
మా గురువు శుక్రాచార్యులు తిరిగి వచ్చేవరకు, ఈ బాలుడిని వరుణ పాశాలతో బంధించండి, తద్వారా అతను భయంతో పారిపోడు. వయస్సు పెరగడం మరియు గురువు సేవ చేయడం వల్ల అతని బుద్ధి మారుతుంది.
Verse 51
तथेति गुरुपुत्रोक्तमनुज्ञायेदमब्रवीत् । धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां यो गृहमेधिनाम् ॥ ५१ ॥
గురుపుత్రులు శండా అమర్కుల మాటలు విని హిరణ్యకశిపుడు ‘అలానే’ అని అనుమతించి ఇలా అన్నాడు—రాజగృహస్థులు అనుసరించే గృహమేధి ధర్మాన్ని ప్రహ్లాదునికి ఉపదేశించండి।
Verse 52
धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वश: । प्रह्रादायोचतू राजन्प्रश्रितावनताय च ॥ ५२ ॥
ఆ తరువాత, ఓ రాజా, శండా అమర్కులు అత్యంత వినయశీలుడూ విధేయుడూ అయిన ప్రహ్లాదునికి క్రమంగా, నిరంతరంగా ధర్మం, అర్థం, కామం అనే లౌకిక పురుషార్థాలను బోధించారు।
Verse 53
यथा त्रिवर्गं गुरुभिरात्मने उपशिक्षितम् । न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम् ॥ ५३ ॥
గురువులు ప్రహ్లాదునికి ధర్మ-అర్థ-కామమనే త్రివర్గాన్ని బోధించారు; కానీ ప్రహ్లాదు దానిని శ్రేయస్కరమని భావించలేదు, ఎందుకంటే అది ద్వంద్వమయమైన లోకవ్యవహారంపై ఆధారపడి జన్మ-মరణ-జరా-వ్యాధి బంధనంలో పడేస్తుంది।
Verse 54
यदाचार्य: परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु । वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूत: कृतक्षणै: ॥ ५४ ॥
ఆచార్యులు గృహస్థ పనుల కోసం ఇంటికి వెళ్లినప్పుడు, ప్రహ్లాదుని వయసు సమానమైన విద్యార్థులు ఖాళీ సమయం దొరికిన వేళ అతనిని ఆటలకు పిలిచేవారు।
Verse 55
अथ ताञ्श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुध: । उवाच विद्वांस्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव ॥ ५५ ॥
అప్పుడు మహాబుద్ధిమంతుడైన ప్రహ్లాదు వారిని మృదువైన మధుర వాక్యాలతో పిలిచి, కరుణతో, చిరునవ్వుతోనేనన్నట్లు, భౌతిక జీవన మార్గం వ్యర్థమని బోధిస్తూ ఇలా ఉపదేశించాడు।
Verse 56
ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदा: । बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितै: ॥ ५६ ॥ पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणा: । तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुर: ॥ ५७ ॥
ఓ రాజేంద్రా! ప్రహ్లాద మహారాజుపై గౌరవం‑ప్రేమతో ఆ బాలురు తమ ఆటబొమ్మలు వదలి, ద్వంద్వం మరియు దేహసుఖంలో మునిగిన గురువుల బోధలతో ఇంకా కలుషితం కాని బుద్ధితో ఆయనను చుట్టుముట్టి కూర్చున్నారు; హృదయం, చూపు ఆయనపైనే నిలిపి శ్రద్ధగా వినసాగారు।
Verse 57
ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदा: । बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितै: ॥ ५६ ॥ पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणा: । तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुर: ॥ ५७ ॥
కరుణా‑మైత్రీమయుడైన ప్రహ్లాదుడు—అసురకులంలో పుట్టినా మహాభాగవత భక్తుడు—వారి మేలుకోరి వారితో మాట్లాడి, భౌతిక జీవితం వ్యర్థమని బోధించటం ప్రారంభించాడు।
Frequently Asked Questions
Prahlāda’s recitation of śravaṇa, kīrtana, smaraṇa, pāda-sevana, arcana, vandana, dāsya, sakhya, and ātma-nivedana establishes bhakti as complete knowledge (pūrṇa-jñāna) and the highest curriculum, directly opposing the asuric program of artha-nīti and sense enjoyment. In Bhāgavata theology, this moment publicly reveals the devotee’s siddhānta within the enemy’s court, making the coming persecution a test that will display poṣaṇa—Bhagavān’s invincible protection.
Prahlāda attributes friend/enemy distinctions to the Lord’s external energy (bahiraṅgā-śakti) that deludes conditioned intelligence into duality. When devotion pleases Bhagavān, one becomes paṇḍita-like—seeing all beings as servants of God—thereby dissolving enmity-based identity and revealing the Supersoul as the true inner guide.
The narrative frames the failure as the outcome of Prahlāda’s unwavering absorption in the unchangeable Supreme, beyond material sense perception. The chapter explicitly links efficacy to spiritual standing: actions lacking real spiritual assets do not yield intended results, whereas bhakti situates the devotee under divine protection (poṣaṇa), rendering material violence impotent.
Ṣaṇḍa and Amarka are Śukrācārya’s sons serving as court priests and educators for the asuras. Literarily, they represent institutionalized learning aligned with power—training in dharma-artha-kāma and statecraft—contrasted with Prahlāda’s transcendent bhakti that cannot be produced by coercive pedagogy or political ideology.