Adhyaya 14
Gṛhastha-Dharma: How a Householder Attains Liberation by Offering All to Vāsudeva
ప్రభువు పరమాధిక్యతను, భక్తి ప్రాధాన్యాన్ని చూపిన తరువాత మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు నారదమునిని అడుగుతాడు—ఇంటి వ్యవహారాల్లో మునిగిపోయి జీవన పరమలక్ష్యాన్ని తెలియని గృహస్థులు వేదవిధి ప్రకారం మోక్షాన్ని ఎలా పొందగలరు? నారదుడు సమాధానంగా—జీవికను, సామాజిక కర్తవ్యాలను త్యజించాల్సిన అవసరం లేదు; వాటి ఫలితాలను వాసుదేవుడు (కృష్ణుడు)కు అర్పించాలి, ఇది మహాభక్తుల సత్సంగం మరియు భాగవతకథ శ్రవణం ద్వారా బాగా నేర్చుకోవచ్చు అని చెబుతాడు. అధ్యాయం శాసనబద్ధమైన సరళతను వివరిస్తుంది—పోషణకు తక్కువ ప్రయత్నం, ఉగ్రకర్మలను నివారించడం, బయట కుటుంబధర్మం నిర్వహించినా లోపల వైరాగ్యం, అలాగే అపరిగ్రహ నైతికత: అవసరమైనంత మాత్రమే స్వీకరించడం; లేకపోతే ప్రకృతి నియమంలో ‘దొంగ’ అవడం. అతిథులు, బ్రాహ్మణులు, దేవతలు, పితృదేవతలు (శ్రాద్ధం), జంతువులు, అణగారినవారిని పోషించడం కూడా ఆరాధనలో భాగమే; ఎందుకంటే జగద్వృక్ష మూలమైన కృష్ణారాధనతో అందరి ఆరాధన పూర్తవుతుంది. చివరగా మందిరారాధన, పవిత్ర కాల-దేశాలు, మరియు అర్హ బ్రాహ్మణులు, వైష్ణవులను ప్రభువు ప్రియ సేవకులుగా గౌరవించే విధానం ప్రస్తావించబడుతుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीयुधिष्ठिर उवाच गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा । यायाद्देवऋषे ब्रूहि मादृशो गृहमूढधी: ॥ १ ॥
శ్రీ యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—హే దేవర్షీ! నేను గృహస్థుడను, గృహమోహంతో బుద్ధి మూర్ఖమైంది. వేదవిధి ప్రకారం మేము సులభంగా మోక్షపదాన్ని ఎలా పొందగలమో దయచేసి చెప్పండి।
Verse 2
श्रीनारद उवाच गृहेष्ववस्थितो राजन्क्रिया: कुर्वन्यथोचिता: । वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥ २ ॥
శ్రీ నారదుడు అన్నాడు—హే రాజా! గృహస్థుడు యథోచిత కర్మలు చేసి జీవనోపాధి పొందాలి; కానీ ఫలితాలను తానే అనుభవించకుండా వాటిని ప్రత్యక్షంగా వాసుదేవ శ్రీకృష్ణునికి అర్పించాలి. మహాభక్తుల సత్సంగంతో వాసుదేవ ఉపాసన రహస్యం స్పష్టమవుతుంది।
Verse 3
शृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥
గృహస్థుడు శాంతమైన సాధుజనుల మధ్య, యథాకాలంలో శ్రద్ధతో భగవంతుని అవతారకథామృతాన్ని మళ్లీ మళ్లీ వినాలి. సత్సంగం వల్ల అతడు క్రమంగా భార్యా-పుత్రాదులపై ఆసక్తిని విడిచిపెడతాడు; స్వప్నం నుంచి లేచినవాడిలా స్వయంగా విరక్తుడవుతాడు।
Verse 4
शृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥
గృహస్థుడు శాంతమైన సాధుజనుల మధ్య, యథాకాలంలో శ్రద్ధతో భగవంతుని అవతారకథామృతాన్ని మళ్లీ మళ్లీ వినాలి. సత్సంగం వల్ల అతడు క్రమంగా భార్యా-పుత్రాదులపై ఆసక్తిని విడిచిపెడతాడు; స్వప్నం నుంచి లేచినవాడిలా స్వయంగా విరక్తుడవుతాడు।
Verse 5
यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डित: । विरक्तो रक्तवत्तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥ ५ ॥
శరీరాన్ని, ఇంటిని పోషించడానికి ఎంత అవసరమో అంతవరకే కర్మ చేసి, నిజంగా పండితుడు అంతరంగంలో విరక్తుడై ఉండాలి; కానీ బయటకు మాత్రం ఆసక్తి ఉన్నట్టుగా ప్రవర్తించవచ్చు. మానవలోకంలో ఉండి కూడా అసంగభావంతో మానవధర్మాన్ని నిలుపుకోవాలి।
Verse 6
ज्ञातय: पितरौ पुत्रा भ्रातर: सुहृदोऽपरे । यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्मम: ॥ ६ ॥
బుద్ధిమంతుడు తన కార్యాచరణను చాలా సరళంగా ఉంచాలి. స్నేహితులు, పిల్లలు, తల్లిదండ్రులు, అన్నదమ్ములు మొదలైనవారు సూచిస్తే బయటకు ‘అవును, బాగుంది’ అని అనుమోదించి, లోపల మాత్రం నిర్మముడై భారమైన జీవితం నిర్మించకూడదు.
Verse 7
दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् । तत्सर्वमुपयुञ्जान एतत्कुर्यात्स्वतो बुध: ॥ ७ ॥
ఆకాశం, భూమి, అంతరిక్షం నుండి లభించే సంపద అంతా అచ్యుతుడైన భగవంతుని సృష్టి. ఆ సమస్తాన్ని అన్ని జీవుల దేహ-ప్రాణ పోషణకు వినియోగిస్తూ బుద్ధిమంతుడు స్వయంగా ఇలా చేయాలి.
Verse 8
यावद् भ्र्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥ ८ ॥
కడుపు నింపి దేహాన్ని నిలుపుకోవడానికి ఎంత అవసరమో అంతవరకే జీవికి స్వత్వం. దానికన్నా ఎక్కువను ‘నాది’ అని భావించేవాడు దొంగ; ప్రకృతి నియమాల ప్రకారం శిక్షకు పాత్రుడు.
Verse 9
मृगोष्ट्रखरमर्काखुसरीसृप्खगमक्षिका: । आत्मन: पुत्रवत् पश्येत्तैरेषामन्तरं कियत् ॥ ९ ॥
జింక, ఒంటె, గాడిద, కోతి, ఎలుక, పాము, పక్షి, ఈగ మొదలైన జంతువులను కూడా తన కుమారుడిలా చూడాలి. పిల్లలకూ ఈ నిర్దోష జీవులకూ నిజంగా ఎంత తేడా ఉంది?
Verse 10
त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम् ॥ १० ॥
గృహస్థుడైనా ధర్మం, అర్థం, కామం అనే త్రివర్గం కోసం అతిగా శ్రమించకూడదు. దేశ-కాలానుసారం, ప్రభువు కృపవల్ల స్వల్ప ప్రయత్నంతో లభించేదానితో దేహాన్ని పోషించి తృప్తిగా ఉండాలి; ఉగ్రకర్మలో పడకూడదు.
Verse 11
आश्वाघान्तेऽवसायिभ्य: कामान्संविभजेद्यथा । अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यत: ॥ ११ ॥
కుక్కలు, పతితులు, చాండాలాది అంటరానివారికీ గృహస్థులు తగిన అవసరాలను పంచి పోషించాలి. ఇంటిలో అత్యంత సన్నిహితమైన భార్యను కూడా అతిథులు మరియు ప్రజల స్వాగత-సేవ కోసం అర్పణభావంతో సమర్పించాలి.
Verse 12
जह्याद् यदर्थे स्वान्प्राणान्हन्याद्वा पितरं गुरुम् । तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जित: ॥ १२ ॥
ఎవరి కోసం మనిషి తన ప్రాణాలను వదులుతాడో, తల్లిదండ్రులను గానీ గురువును గానీ హతమార్చగలడో, అటువంటి భార్యపై ‘ఇది నాది’ అనే స్వత్వబుద్ధిని విడిచిపెట్టాలి. ఈ ఆసక్తిని త్యజించినవాడు ఎవ్వరూ జయించలేని అజితుడైన భగవంతుని కూడా జయిస్తాడు.
Verse 13
कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् । क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदि: ॥ १३ ॥
ఈ తుచ్ఛమైన శరీరం చివరికి పురుగులు, మలం లేదా భస్మమైపోతుంది—అని సమ్యక్ విచారించి భార్య శరీరంపై ఆకర్షణను విడిచిపెట్టాలి. ఆ దేహరతికి ఏమి విలువ? ఆకాశంలా సర్వవ్యాపి పరమాత్మ ఎంత మహత్తరుడు!
Verse 14
सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थै: कल्पयेद् वृत्तिमात्मन: । शेषे स्वत्वं त्यजन्प्राज्ञ: पदवीं महतामियात् ॥ १४ ॥
బుద్ధిమంతుడు భగవంతునికి అర్పించి మిగిలిన ప్రసాదాన్ని భుజిస్తూ లేదా పంచసూనా యజ్ఞాదుల అవశిష్టంతో తన జీవనాన్ని నడిపి సంతృప్తి చెందాలి. ఇలా దేహంపై స్వత్వబుద్ధి, ఆసక్తిని విడిచినవాడు మహాత్ముల స్థితిలో స్థిరపడతాడు.
Verse 15
देवानृषीन् नृभूतानि पितृनात्मानमन्वहम् । स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक् ॥ १५ ॥
ప్రతిరోజూ తన జీవనవృత్తి ద్వారా వచ్చిన ధనంతో దేవతలు, ఋషులు, మనుషులు, భూతజీవులు, పితృదేవతలు మరియు తన ఆత్మను వేర్వేరుగా యజించాలి. ఈ విధంగా అందరి హృదయంలో ఉన్న పరమపురుషుని ఆరాధననే అంతర్లీనంగా చేస్తాడు.
Verse 16
यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्या: सर्वा: स्युर्यज्ञसम्पद: । वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥ १६ ॥
ధనం, జ్ఞానం మొదలైన సాధనాలు స్వాధీనంగా ఉండి వాటితో యజ్ఞసంపద సమృద్ధిగా సాధ్యమైతే, శాస్త్రవిధి ప్రకారం వైతానిక విధానంలో అగ్నిహోత్రాది యజ్ఞాలు చేసి ఆహుతులు సమర్పించి భగవంతుని యజ్ఞపురుషుని ఆరాధించాలి।
Verse 17
न ह्यग्निमुखतोऽयं वै भगवान्सर्वयज्ञभुक् । इज्येत हविषा राजन्यथा विप्रमुखे हुतै: ॥ १७ ॥
భగవాన్ సర్వయజ్ఞభుక్ అగ్నిముఖం ద్వారా సమర్పించిన ఆహుతులను స్వీకరిస్తాడు; అయినా, ఓ రాజా, అర్హులైన బ్రాహ్మణుల ముఖమార్గంగా అన్నం-ఘృతాది శ్రేష్ఠ నైవేద్యం అర్పిస్తే ఆయన మరింత సంతుష్టుడవుతాడు।
Verse 18
तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हत: । तैस्तै: कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु ॥ १८ ॥
కాబట్టి, ఓ రాజా, ముందుగా బ్రాహ్మణులకు మరియు దేవతలకు యథార్హంగా భోగాన్ని సమర్పించి ప్రసాదం ఇవ్వి, వారిని తృప్తిగా భోజనం చేయించు; తరువాత నీ సామర్థ్యానుసారం ఇతర జీవులకు ప్రసాదాన్ని పంచు. ఇలా బ్రాహ్మణుల ద్వారా సర్వభూతాంతర్యామి క్షేత్రజ్ఞ భగవంతుని ఆరాధించగలవు।
Verse 19
कुर्यादपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विज: । श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥ १९ ॥
సమృద్ధిగా ఉన్న ద్విజుడు భాద్రపద మాసంలోని కృష్ణపక్షంలో పితృదేవతలకు యథావిత్తంగా శ్రాద్ధం చేయాలి; అలాగే ఆశ్విన మాసంలోని మహాలయ కర్మలో పితృబంధువులకు కూడా సామర్థ్యానుసారం పిండదానాది చేయాలి।
Verse 20
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
ఉత్తరాయణ-దక్షిణాయణ సంక్రాంతులు, విషువ దినాలు, వ్యతీపాత యోగం, దినక్షయం, చంద్ర-సూర్య గ్రహణాలు, ద్వాదశి, శ్రవణ నక్షత్రం; అక్షయ తృతీయ, కార్తిక శుక్ల నవమి, హేమంత-శిశిర ఋతువుల నాలుగు అష్టకలు; మాఘ శుక్ల సప్తమి, మఘా నక్షత్రంతో కూడిన పౌర్ణమి; రాకా-అనుమతి మరియు మాసనక్షత్రాలతో కూడిన తిథులు; అలాగే ద్వాదశి అనురాధ, శ్రవణ మరియు మూడు ఉత్తర నక్షత్రాలతో యుక్తమైనప్పుడు, ఏకాదశి మూడు ఉత్తర నక్షత్రాలతో యుక్తమైనప్పుడు; చివరగా జన్మనక్షత్రం లేదా శ్రవణ నక్షత్రంతో యోగమున్న రోజుల్లో—ఈ సమయాల్లో శ్రాద్ధం చేయాలి।
Verse 21
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
మకర–కర్కట సంక్రాంతులు, మేష–తులా విషువులు, వ్యతీపాత యోగం, దినక్షయం, త్రితిథి సంయోగం, చంద్ర/సూర్య గ్రహణం, ద్వాదశి మరియు శ్రవణ నక్షత్రంలో శ్రాద్ధం చేయవలెను।
Verse 22
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
అక్షయ తృతీయ, కార్తిక శుక్ల నవమి, హేమంత–శిశిర ఋతువుల నాలుగు అష్టకలు, మాఘ శుక్ల సప్తమి, మఘా నక్షత్రం–పౌర్ణమి సంయోగం, రాకా మరియు అనుమతి పౌర్ణములు, అలాగే మాసనామ నక్షత్రాలతో కూడిన తిథుల్లో కూడా శ్రాద్ధం చేయవలెను।
Verse 23
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
ద్వాదశి అనురాధ, శ్రవణ లేదా మూడు ఉత్తర నక్షత్రాలతో కలిసినప్పుడు శ్రాద్ధం చేయాలి; అలాగే ఏకాదశి మూడు ఉత్తర నక్షత్రాలతో కలిసినప్పుడూ చేయాలి. చివరగా, జన్మనక్షత్రం లేదా శ్రవణ నక్షత్రంతో కూడిన దినంలో కూడా శ్రాద్ధం చేయవలెను।
Verse 24
त एते श्रेयस: काला नृणां श्रेयोविवर्धना: । कुर्यात्सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुष: ॥ २४ ॥
ఈ సమస్త కాలాలు మనుష్యులకు అత్యంత శ్రేయస్కరమై శ్రేయస్సును వృద్ధి చేస్తాయి. అటువంటి వేళల్లో సంపూర్ణ మనసుతో శుభకార్యాలు చేయాలి; ఎందుకంటే స్వల్పాయుష్క జీవితంలోనూ వాటి ఫలం అమోఘమవుతుంది।
Verse 25
एषु स्नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् । पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम् ॥ २५ ॥
ఈ కాలాల్లో గంగా, యమునా లేదా ఇతర తీర్థాలలో స్నానం, జపం, హోమం, వ్రతం, అలాగే పరమేశ్వరుని, బ్రాహ్మణులను, పితృదేవతలను, దేవతలను మరియు సమస్త జీవులను ఆరాధించడం—ఇలా ఇచ్చే దానం శాశ్వతమైన ఫలాన్ని ఇస్తుంది।
Verse 26
संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा । प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप ॥ २६ ॥
ఓ రాజా యుధిష్ఠిరా! తనకు, భార్యకు లేదా సంతానానికి సంస్కారకాలంలో, అలాగే అంత్యక్రియలు మరియు వార్షిక శ్రాద్ధంలో, కర్మఫలవృద్ధి కోసం పై చెప్పిన శుభకర్మలను విధిగా చేయవలెను।
Verse 27
अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥
నారద ముని అన్నాడు: ఇప్పుడు ధర్మాచరణకు శ్రేయస్సు కలిగించే స్థలాలను చెబుతాను. యోగ్యమైన వైష్ణవుడు లభించే చోటే అత్యంత పుణ్యస్థలం. ఎక్కడ భగవంతుని విగ్రహం ప్రతిష్ఠితమై ఉందో, ఎక్కడ తపస్సు, విద్య, దయ కలిగిన బ్రాహ్మణకులం ఉందో, ఆ దేశం పరమ మంగళకరం.
Verse 28
अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥
నారద ముని అన్నాడు: ఇప్పుడు ధర్మాచరణకు శ్రేయస్సు కలిగించే స్థలాలను చెబుతాను. యోగ్యమైన వైష్ణవుడు లభించే చోటే అత్యంత పుణ్యస్థలం. ఎక్కడ భగవంతుని విగ్రహం ప్రతిష్ఠితమై ఉందో, ఎక్కడ తపస్సు, విద్య, దయ కలిగిన బ్రాహ్మణకులం ఉందో, ఆ దేశం పరమ మంగళకరం.
Verse 29
यत्र यत्र हरेरर्चा स देश: श्रेयसां पदम् । यत्र गङ्गादयो नद्य: पुराणेषु च विश्रुता: ॥ २९ ॥
ఎక్కడెక్కడ హరియొక్క అర్చన విధిగా జరుగుతుందో, ఆ దేశం శ్రేయస్సుకు నిలయం. అలాగే పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైన గంగా మొదలైన పవిత్ర నదులు ఎక్కడ ప్రవహిస్తాయో, అక్కడ చేసిన ఏ ఆధ్యాత్మిక కర్మయైనా నిశ్చయంగా మహాఫలదాయకం.
Verse 30
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
పుష్కరాది పవిత్ర సరస్సులు, సద్గురువులు నివసించే క్షేత్రాలు—కురుక్షేత్రం, గయాశిర, ప్రయాగ, పులహాశ్రమం, నైమిషారణ్యం, ఫాల్గు తీరము, సేతు, ప్రభాస, కుశస్థలి (ద్వారకా), వారాణసి, మధుపురి (మథురా), పంపా, బిందుసరోవరం, నారాయణాశ్రమం (బదరికాశ్రమం), నందా నది తీరాలు, సీతారామాశ్రమాదులు, అలాగే మహేంద్ర-మలయాది కులాచలాలు—ఇవి అన్నీ అత్యంత పుణ్యస్థలాలు. హరియొక్క అర్చన ఉన్న చోట్లను శ్రేయస్సు కోరువాడు తరచుగా సేవించాలి; ఇక్కడ చేసిన ధర్మం వెయ్యిరెట్లు ఫలిస్తుంది.
Verse 31
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
పుష్కరాది పవిత్ర సరస్సులు, అలాగే మహర్షులు నివసించే పుణ్యక్షేత్రాలు—కురుక్షేత్రం, గయ, ప్రయాగ, పులహాశ్రమం; నైమిషారణ్యం, ఫాల్గు నది తీరం, సేతుబంధం, ప్రభాసం, కుశస్థలి (ద్వారక), వారాణసి, మధుపురి (మథుర), పంపా, బిందు-సరోవరం, నారాయణాశ్రమం (బదరి), నందా నది తీరాలు, శ్రీరామ-సీత ఆశ్రయించిన స్థలాలు వంటి చిత్రకూటం, అలాగే మహేంద్ర-మలయాది పర్వతప్రాంతాలు—ఇవన్నీ పరమ పుణ్యదేశాలు. అలాగే హరి అర్చన (రాధా-కృష్ణ దేవతారాధన) ఉన్న చోట్లను శ్రేయస్సు కోరే భక్తుడు తరచుగా సేవించాలి; అక్కడ చేసిన ధర్మం సహస్రగుణ ఫలప్రదం.
Verse 32
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
పుష్కరాది తీర్థసరోవరాలు, అలాగే కురుక్షేత్రం, గయ, ప్రయాగ, పులహాశ్రమం, నైమిషారణ్యం, ఫాల్గు తీరం, సేతుబంధం, ప్రభాసం, కుశస్థలి (ద్వారక), వారాణసి, మధుపురి (మథుర), పంపా, బిందు-సరోవరం, నారాయణాశ్రమం (బదరి), నందా తీరాలు, సీతా-రామ ఆశ్రమాలు వంటి చిత్రకూటం, మరియు మహేంద్ర-మలయాది పర్వతప్రాంతాలు—ఇవన్నీ పరమ పుణ్యస్థానాలు. అలాగే హరి అర్చన (రాధా-కృష్ణ దేవతారాధన) ఉన్న చోట్లకు శ్రేయస్సు కోరే భక్తుడు తరచుగా వెళ్లాలి; అక్కడ చేసిన ధర్మం సహస్రగుణ ఫలప్రదం.
Verse 33
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
ఓ రాజా! ఈ దేశాలు—తీర్థసరోవరాలు, క్షేత్రాలు, పర్వతాలు, ఆశ్రమాలు—అత్యంత పుణ్యమైనవి, ముఖ్యంగా హరి అర్చన స్థాపితమైన చోట్ల లేదా సద్గురువులు నివసించే చోట్ల. శ్రేయస్సు కోరేవాడు వీటిని తరచుగా సేవించాలి; ఎందుకంటే ఇక్కడ చేసిన ధర్మం ఇతరచోట్లకన్నా సహస్రగుణ ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
Verse 34
पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभि: पात्रवित्तमै: । हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥ ३४ ॥
ఓ భూపతీ! పాత్రతను బాగా తెలిసిన మహాకవులు, పండితులు నిర్ణయించినది ఇదే: ఈ జగత్తులో చరాచరమంతా ఎవరిలో ఆధారపడివున్నదో, ఎవరిలోనుంచి సమస్తం ఉద్భవించునో, ఆ ఏకైక భగవాన్ హరి (శ్రీకృష్ణుడు)యే పరమ పాత్రుడు; అందుకే సమస్త దానమూ ఆయనకే అర్పించాలి.
Verse 35
देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन्यदग्रपूजायां मत: पात्रतयाच्युत: ॥ ३५ ॥
ఓ రాజా యుధిష్ఠిరా! నీ రాజసూయ యాగంలో దేవతలు, దేవర్షులు, అనేక సంతులు, బ్రహ్మదేవుని నాలుగు కుమారులు కూడా హాజరయ్యారు; కానీ ‘మొదట ఎవరికీ పూజ చేయాలి?’ అనే ప్రశ్న వచ్చినప్పుడు, అందరూ అచ్యుతుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడినే అగ్రపూజకు యోగ్యమైన పరమ పాత్రుడిగా నిర్ణయించారు.
Verse 36
जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् । तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम् ॥ ३६ ॥
జీవరాశులతో నిండిన ఈ సమస్త జగత్తు ఒక వృక్షంలాంటిది; దాని మూలం భగవాన్ అచ్యుతుడు శ్రీకృష్ణుడు. కనుక కేవలం కృష్ణారాధనచేత సమస్త జీవులకూ ఆరాధన, తృప్తి కలుగుతుంది.
Verse 37
पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवता: । शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३७ ॥
భగవంతుడు మనుష్యులు, జంతువులు, పక్షులు, ఋషులు, దేవతల దేహాల వంటి అనేక నివాసాలను సృష్టించాడు. ఆ అనేక దేహరూపాలలో ఆయన జీవునితో కలిసి పరమాత్మగా నివసిస్తాడు; అందుకే ఆయనను పురుషావతారుడు అంటారు.
Verse 38
तेष्वेव भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते । तस्मात्पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३८ ॥
ఓ రాజా యుధిష్ఠిరా, ప్రతి దేహంలో పరమాత్మ జీవునికి అతని గ్రహణశక్తి మేరకు బుద్ధిని ప్రసాదిస్తాడు. అందువల్ల దేహంలో ప్రధానుడు ఆయనే. జ్ఞానం, తపస్సు, ప్రాయశ్చిత్తం మొదలైన అభివృద్ధి మేరకు ఆయన జీవునికి ప్రకాశిస్తాడు.
Verse 39
दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप । त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभि: कृता ॥ ३९ ॥
ఓ నృపా, త్రేతాయుగ ఆరంభంలో మనుష్యుల పరస్పర అవమానభావాన్ని మహర్షులు చూచి, క్రియావిధులతో కూడిన ఆలయ దేవార్చనగా హరిపూజను సపరికరంగా స్థాపించారు.
Verse 40
ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया । उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम् ॥ ४० ॥
అప్పుడు కొందరు శ్రద్ధతో అర్చావిగ్రహంలో హరిని సపర్యతో పూజిస్తారు; నిజంగా ఆరాధన చేసినా, వారు విష్ణువు యొక్క అధికార భక్తులపై ద్వేషం కలిగి ఉంటే, వారి భక్తిసేవతో ప్రభువు సంతుష్టుడవడు.
Verse 41
पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदु: । तपसा विद्यया तुष्टया धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४१ ॥
ఓ రాజేంద్రా, సమస్త మనుష్యులలో సుపాత్రుడైన బ్రాహ్మణుడే శ్రేష్ఠుడని పండితులు చెబుతారు; అతడు తపస్సు, వేదాధ్యయనం, సంతృప్తి ద్వారా హరి-తనువైన వేదాన్ని ధరిస్తాడు।
Verse 42
नन्वस्य ब्राह्मणा राजन्कृष्णस्य जगदात्मन: । पुनन्त: पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४२ ॥
ఓ రాజా, ఈ బ్రాహ్మణులు జగదాత్ముడైన శ్రీకృష్ణునివారే; వారి పదరజస్సుతో త్రిలోకాలు పవిత్రమవుతాయి, అందుచేత వారు మహాదైవతులవలె, కృష్ణునికూడా పూజ్యులు।
Frequently Asked Questions
By earning only as necessary, offering the results to Vāsudeva, and repeatedly associating with sādhus to hear the Lord’s līlā from Bhāgavata and Purāṇas. Inner detachment is cultivated through śravaṇa, prasāda, yajña, charity, and avoidance of ugra-karma, so that duty becomes devotion rather than bondage.
Because nature’s resources are created by the Supreme Lord for the maintenance of all beings. Taking more than required violates dharma and incurs reaction under the ‘laws of nature’ (daiva/karma), since it is appropriation of the Lord’s property and deprivation of other dependents in the cosmic order.
Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, is established as the foremost recipient—as affirmed at Yudhiṣṭhira’s Rājasūya. Since all beings rest in Him like a tree in its root, worship directed to Kṛṣṇa naturally includes proper honor to demigods, forefathers, humans, animals, and saints.
Deity worship was introduced to support people when social dealings declined, but the Lord is not satisfied if one worships the Deity while envying or disrespecting authorized Vaiṣṇavas. The chapter thus pairs arcana (Deity worship) with Vaiṣṇava-sevā and avoidance of aparādha.