Adhyaya 4
Ṛṣabhadeva’s Enthronement, Exemplary Household Life, and the Birth of Bharata and the Nine Yogendras
నాభి చేసిన విజయవంతమైన భగవదారాధన వల్ల ప్రభువు వంశంలో అవతరించిన తరువాత, ఈ అధ్యాయంలో ఋషభదేవుని దివ్య లక్షణాలు, గుణాలు ప్రజలకు స్పష్టమవుతాయి. పౌరులు, బ్రాహ్మణులు ఆయనకు రాజ్యాభిషేకం చేయమని వేడుకుంటారు. ఇంద్రుని అసూయ వల్ల వర్షం ఆగి కరువు వస్తుంది; కానీ ఋషభదేవుడు చిరునవ్వుతో యోగమాయ ద్వారా మళ్లీ వర్షాన్ని కురిపించి దేవతలపై కూడా భగవంతుని పరమాధికారం స్థాపిస్తాడు. యోగమాయ ప్రభావంతో పితృవాత్సల్యంలో మునిగిన నాభి, ఋషభదేవుని సింహాసనంపై అధిష్ఠింపజేసి మేరుదేవితో కలిసి బదరికాశ్రమానికి వెళ్లి నర-నారాయణుని ఉపాసించి వైకుంఠాన్ని పొందుతాడు. ఋషభదేవుడు గృహస్థధర్మాన్ని ఆదర్శంగా చూపుతాడు—గురుకులంలో బ్రహ్మచర్యం, గురుదక్షిణ, ఇంద్రుడు ఇచ్చిన జయంతితో వివాహం, శతమంది కుమారుల జననం. వారిలో భరతుడు (ఆయన పేరుతో భారతవర్షం పవిత్రం), తొమ్మిది జ్యేష్ఠ యోగేంద్రులు (భవిష్యత్ భాగవత ప్రచారకులు), అలాగే ఎనభై ఒక మంది బ్రాహ్మణధర్మంలో శిక్షణ పొందిన కుమారులు అని పేర్కొంటుంది. చివరికి బ్రహ్మావర్తంలో ఋషభదేవుని ప్రజాసమక్ష ఉపదేశానికి పీఠిక వేస్తూ తదుపరి అధ్యాయ బోధనలకు దారి తీస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतय: प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधु: ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—నాభి మహారాజుని కుమారుడు జన్మించిన వెంటనే భగవంతుని లక్షణాలు, పాదతలాలపై ధ్వజాది చిహ్నాలు మొదలైనవి, స్పష్టమయ్యాయి. ఆయన సమదృష్టి, శాంత స్వభావం, ఇంద్రియ-మన నియంత్రణ కలవాడు; సమస్త ఐశ్వర్యం ఉన్నా భోగాసక్తి లేనివాడు. రోజురోజుకు ఆయన ప్రభావం పెరిగింది; అందుచేత ప్రజలు, బ్రాహ్మణులు, దేవతలు, మంత్రులు ఋషభదేవుని భూమి పాలకుడిగా నియమించాలని కోరారు.
Verse 2
तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार ॥ २ ॥
నాభి మహారాజుని కుమారుడు దర్శనమిచ్చినప్పుడు, మహాకవులు వర్ణించినట్లుగా ఆయనకు సుశరీరము, మహాకీర్తి, తేజస్సు, బలం, సౌందర్యం, శ్రీ, యశస్సు, ప్రభావం, వీర్య-శౌర్యాలు అన్నీ స్పష్టమయ్యాయి. వాటిని చూచి తండ్రి నాభి ఆయనను శ్రేష్ఠుడిగా భావించి ‘ఋషభ’ అని నామకరణం చేశాడు.
Verse 3
यस्य हीन्द्र: स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वर: प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥
ఇంద్రుడు అసూయతో ఋషభదేవుని రాజ్యంలో వర్షాన్ని ఆపివేశాడు. ఆ ఉద్దేశ్యాన్ని గ్రహించిన యోగేశ్వరుడైన భగవాన్ ఋషభదేవుడు స్వల్పంగా నవ్వి, తన అంతర్గత శక్తి అయిన యోగమాయ ద్వారా తన స్వదేశమైన ‘అజనాభ’లో సమృద్ధిగా వర్షాన్ని కురిపించాడు.
Verse 4
नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत नरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगत: ॥ ४ ॥
తన కోరిక ప్రకారం ఉత్తమ కుమారుడు లభించడంతో నాభి రాజు పరమానందంతో విహ్వలుడయ్యాడు. గద్గద స్వరంతో ‘వత్సా! తాతా!’ అని పిలుచుతూ, యోగమాయ ప్రభావంతో పురాణపురుషుడైన భగవంతుని తన కుమారుడిగా స్వీకరించి అపార స్నేహంతో పెంచాడు. భగవంతుడు కూడా కృపవశాత్ మనుష్యధర్మం ప్రకారం సాధారణ కుమారుడిలా వ్యవహరించాడు. ఇలా నాభి రాజు ప్రేమ, భక్తి, పరమానందంలో లీనమయ్యాడు.
Verse 5
विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीन: कालेन तन्महिमानमवाप ॥ ५ ॥
రాజా నాభి తన కుమారుడు ఋషభదేవుడు ప్రజలలోను, అధికారులలోను ఎంతో ప్రీతిపాత్రుడని గ్రహించాడు. అందుచేత వేదధర్మ-సేతు రక్షణార్థం ఆయనను జగదాధిపతిగా అభిషేకించి, పరిపాలన మార్గదర్శకత్వం కోసం పండిత బ్రాహ్మణుల చేతుల్లో అప్పగించాడు. తరువాత నాభి మహారాజు మేరుదేవితో కలిసి హిమాలయాల బదరికాశ్రమానికి వెళ్లి, ఆనందభరితమైన తపస్సు మరియు సమాధి-యోగంతో నర-నారాయణ రూపమైన భగవాన్ వాసుదేవుని ఉపాసించాడు; కాలక్రమేణా వైకుంఠధామాన్ని పొందాడు।
Verse 6
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरि: शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥
హే పాండవేయ! నాభి మహారాజుని మహిమను కీర్తించేందుకు ప్రాచీన ఋషులు రెండు శ్లోకాలు పలికారు— “రాజర్షి నాభి చేసిన కర్మలను ఎవరు అనుసరించగలరు? ఆయన శుద్ధ కర్మభక్తి వల్ల హరి స్వయంగా ఆయన కుమారుడిగా అవతరించేందుకు అంగీకరించాడు।”
Verse 7
ब्रह्मण्योऽन्य: कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिता: । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥
“నాభి మహారాజుని మించిన బ్రాహ్మణభక్తుడు ఎవరు? ఆయన మంగళమయ పూజతో అర్హులైన బ్రాహ్మణులను సంపూర్ణంగా తృప్తిపరిచాడు; అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణులు తమ బ్రాహ్మణతేజస్సుతో ఆయన యజ్ఞవేదికపై యజ్ఞేశ్వరుడైన నారాయణ భగవానుని ప్రత్యక్షంగా దర్శింపజేశారు।”
Verse 8
अथ ह भगवानृषभदेव: स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमान: प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥
నాభి మహారాజు బదరికాశ్రమానికి వెళ్లిన తరువాత భగవాన్ ఋషభదేవుడు తన రాజ్యాన్నే తన కర్మక్షేత్రంగా భావించాడు. ఆదర్శం చూపేందుకు ఆయన ముందుగా గురువుల ఆధ్వర్యంలో బ్రహ్మచర్యం స్వీకరించి గురుకులంలో నివసించాడు. విద్య పూర్తయ్యాక గురుదక్షిణ ఇచ్చి, గురువుల అనుమతితో గృహస్థధర్మాలను బోధిస్తూ, ఇంద్రుడు సమర్పించిన జయంతీని భార్యగా స్వీకరించాడు; శ్రుతి-స్మృతి విధించిన కర్మలను ఆచరిస్తూ తనతో సమాన గుణబలమున్న వంద మంది కుమారులను కనెను।
Verse 9
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठ: श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥
ఋషభదేవుని వంద మంది కుమారుల్లో జ్యేష్ఠుడు భరతుడు మహాయోగి, శ్రేష్ఠ గుణసంపన్న భక్తుడు; ఆయన గౌరవార్థమే ఈ దేశం ‘భారతవర్షం’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది।
Verse 10
तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलय: केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भ: कीकट इति नव नवति प्रधाना: ॥ १० ॥
భరతుని తరువాత అతనికి మరొక తొంభై తొమ్మిది మంది కుమారులు కలిగారు. వారిలో తొమ్మిది మంది వృద్ధ కుమారులు—కుశావర్త, ఇలావర్త, బ్రహ్మావర్త, మలయ, కేతు, భద్రసేన, ఇంద్రస్పృక్, విదర్భ, కీకట—ప్రధానులు.
Verse 11
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
ఇవే కాక కవి, హవి, అంతరిక్ష, ప్రబుద్ధ, పిప్పలాయన, ఆవిర్హోత్ర, ద్రుమిల, చమస, కరభాజన అనే వారు కూడా ఉన్నారు. వీరు భాగవతధర్మాన్ని దర్శించిన తొమ్మిది మహాభాగవతులు; శ్రీమద్భాగవతాన్ని అధికారంగా బోధించే మహానుభావులు; వాసుదేవునిపై దృఢ భక్తితో మహిమొందినవారు. మనస్సుకు పరమ శాంతి కలుగునట్లు, తరువాత వసుదేవ-నారద సంభాషణలో వీరి లక్షణాలను నేను వర్ణిస్తాను.
Verse 12
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
ఇవే కాక కవి, హవి, అంతరిక్ష, ప్రబుద్ధ, పిప్పలాయన, ఆవిర్హోత్ర, దృమిల, చమస, కరభాజన అనే వారు కూడా ఉన్నారు. వీరు భాగవతధర్మాన్ని దర్శించిన తొమ్మిది మహాభాగవతులు; శ్రీమద్భాగవతాన్ని అధికారంగా బోధించే మహానుభావులు; వాసుదేవునిపై దృఢ భక్తితో మహిమొందినవారు. మనస్సుకు పరమ శాంతి కలుగునట్లు, తరువాత వసుదేవ-నారద సంభాషణలో వీరి లక్షణాలను నేను వర్ణిస్తాను.
Verse 13
यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥
పైన చెప్పిన కుమారులతో పాటు, ఋషభదేవుడు–జయంతీ దంపతులకు ఇంకా ఎనభై ఒక మంది చిన్న కుమారులు జన్మించారు. తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రకారం వారు సుసంస్కృతులు, సదాచారులు, కర్మలో శుద్ధులు, వేదజ్ఞానంలో నిపుణులు, యజ్ఞాది వైదిక కర్మల్లో నిష్ఠగలవారు అయ్యారు; అందువల్ల వారు సంపూర్ణ అర్హతగల బ్రాహ్మణులయ్యారు.
Verse 14
भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्र: स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्पर: केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाण: कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्र: कारुणिको धर्मार्थयश: प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥
పరమపురుషోత్తముని అవతారమైన భగవాన్ ఋషభదేవుడు సంపూర్ణ స్వతంత్రుడు; ఆయన స్వరూపం చిన్మయం, నిత్యం, పరమానందమయం. జనన–మరణ–జరా–వ్యాధి వంటి భౌతిక దుఃఖ పరంపరతో ఆయనకు శాశ్వతంగా ఎలాంటి సంబంధమూ లేదు; ఆసక్తి కూడా లేదు. ఆయన సమదృష్టి, శాంతుడు, మైత్రి గలవాడు, కరుణామయుడు. అయినా బద్ధజీవుడిలా ప్రవర్తిస్తూ, కాలక్రమేణా నిర్లక్ష్యమైన వర్ణాశ్రమధర్మాన్ని తానే ఆచరించి అజ్ఞ జనులకు బోధించాడు. ఈ విధంగా గృహస్థాశ్రమంలో ప్రజలను నియమబద్ధం చేసి, ధర్మం, అర్థం, యశస్సు, సంతానం, భోగం మరియు చివరకు అమృతస్వరూప పరమగతిని పొందే మార్గం చూపించాడు.
Verse 15
यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक: ॥ १५ ॥
మహాపురుషుడు ఏ కార్యం ఆచరిస్తాడో, సామాన్యులు అదే అనుసరిస్తారు।
Verse 16
यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास ॥ १६ ॥
భగవాన్ ఋషభదేవుడు సమస్త ధర్మాలతో కూడిన గూఢమైన వైదిక బ్రహ్మవిద్యను తెలిసినవాడైనా, బ్రాహ్మణులు చూపిన మార్గానుసారం సామాది ఉపాయాలతో మనోనిగ్రహం, ఇంద్రియనిగ్రహం, క్షమ మొదలైన వాటిలో ప్రజలను శిక్షించాడు।
Verse 17
द्रव्यदेशकालवय:श्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितै: सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज ॥ १७ ॥
భగవాన్ ఋషభదేవుడు ద్రవ్యము, దేశము, కాలము, వయస్సు, శ్రద్ధ, ఋత్వికులు మరియు విధివిధానాలతో సమృద్ధిగా ఉన్న అన్ని రకాల యజ్ఞాలను శాస్త్రోపదేశానుసారం వందసార్లు నిర్వహించి, ఈ విధంగా శ్రీ విష్ణువును సంపూర్ణంగా తృప్తిపరిచాడు।
Verse 18
भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥
భగవాన్ ఋషభదేవుడు పరిరక్షిస్తున్న ఈ భారతవర్షంలో ఎవ్వరూ ఎప్పుడూ ఎవరి వద్దనుంచి ఏదైనా కోరలేదు; రాజుపై ప్రతి క్షణం విస్తరిస్తున్న ప్రేమ తప్ప మరేదీ ఎవరి దృష్టికీ రాలేదు।
Verse 19
स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मन: प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९ ॥
ఒకసారి లోకసంచారంలో భగవాన్ ఋషభదేవుడు బ్రహ్మావర్తానికి చేరాడు. అక్కడ శ్రేష్ఠ బ్రహ్మర్షుల మహాసభ జరిగింది, ప్రజలు వినుచున్నారు. ఆ సభలో, ఇప్పటికే వినయశీలులు, ప్రేమభక్తితో నియంత్రితులు, అర్హులు అయిన తన కుమారులకు భవిష్యత్తులో లోకాన్ని సమర్థంగా పాలించేందుకు ఉపదేశిస్తూ ఇలా పలికాడు।
Frequently Asked Questions
Indra’s action arises from envy of Ṛṣabhadeva’s growing glory and authority. Ṛṣabhadeva’s calm smile and immediate restoration of rainfall through yoga-māyā demonstrates that devas are not independent controllers; their powers operate under Bhagavān. The episode teaches divine sovereignty (aiśvarya) and the futility of pride, while also showing the Lord’s protective role toward His subjects.
Nābhi retires to Badarikāśrama and worships Nara-Nārāyaṇa in samādhi with austerity and devotion, culminating in elevation to Vaikuṇṭha. The narrative highlights that kingship is not the final goal; when duties are completed, śāstra supports vānaprastha/renunciation oriented to bhagavad-upāsanā. Nara-Nārāyaṇa represents the Lord’s ascetic, dharma-protecting manifestation, fitting Nābhi’s transition from rule to tapas.
Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana are described as exalted devotees and authorized preachers of Śrīmad-Bhāgavatam. Their importance unfolds later through their teachings (notably in dialogues involving Nārada and Vasudeva), where they articulate mature bhakti philosophy, making them a key transmission line of devotional wisdom.
The chapter states that Ṛṣabhadeva’s eldest son, Bharata, was a great devotee with the best qualities, and the planet (region) became known as Bhārata-varṣa in his honor. The naming signals vaṁśānucarita: sacred history where geography becomes devotional memory, and it prepares for Bharata’s later narrative as a paradigmatic case of spiritual attainment and vigilance.
Ṛṣabhadeva remains fully transcendental yet follows brahmacarya, guru-sevā, marriage, sacrifice, and social regulation to teach the public a workable path. The point is not that ritual and social duty are ultimate, but that when performed under brāhmaṇical guidance and for Viṣṇu’s satisfaction, they purify the heart and mature into bhakti—showing how household life can culminate in perfection rather than bondage.