Adhyaya 25

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृद‍ृश्ययो: सङ्कर्षणमहमित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ రాజా! పాతాళానికి దిగువ ముప్పై వేల యోజనాల దూరంలో భగవంతుని తామసీ కళ నివసిస్తుంది; ఆమెను అనంతుడు లేదా సంకర్షణుడు అంటారు. ద్రష్ట‑దృశ్య సంయోగం వల్ల పుట్టే ‘నేను’ అనే అహంకారానికి ఆయనే అధిష్ఠాత; ఆయన ప్రేరణతో బద్ధజీవుడు తానే భోక్తా, తానే ప్రభువు అని భావిస్తాడు।

Verse 2

यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्ते: सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥

శుకుడు కొనసాగించాడు—భగవాన్ అనంతదేవుని సహస్ర ఫణాలలో ఒకే ఫణంపై ఈ భూమండలం నిలిచి ఉంది; ఆ మహా ఫణంతో పోల్చితే ఇది తెల్ల ఆవగింజంత చిన్నదిగా కనిపిస్తుంది।

Verse 3

यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्‍त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥

ప్రళయకాలంలో భగవాన్ అనంతదేవుడు సర్వసృష్టిని లయింపజేయదలచినప్పుడు స్వల్పంగా కోపిస్తాడు. అప్పుడు ఆయన రెండు కనుబొమ్మల మధ్య నుండి త్రినేత్రుడైన రుద్రుడు త్రిశూలాన్ని ఎత్తుకొని ప్రదర్శితమవుతాడు. ఈ సాంకర్షణ నామ రుద్రుడు ఏకాదశ రుద్రుల సమష్టి స్వరూపమై సృష్టి వినాశనార్థం ఉద్భవిస్తాడు।

Verse 4

यस्याङ्‌घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतय: सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्त: स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनस: खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥

ప్రభువు పద్మపాదాలపై గులాబీ వర్ణంలో పారదర్శకంగా మెరిసే నఖాలు అద్దంలా మెరుస్తున్న రత్నాల వంటివి. అహిపతులు మరియు శుద్ధ వైష్ణవ భక్తులు ఏకాంత భక్తియోగంతో శ్రీసంకర్షణునికి నమస్కరించినప్పుడు, ఆ నఖాలలో తమ అందమైన ముఖాలు ప్రతిబింబించడాన్ని చూసి పరమానందంతో ఉల్లసిస్తారు; వారి చెంపలు మెరుస్తున్న కుండలాల కాంతితో మరింత శోభిస్తాయి।

Verse 5

यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥

నాగరాజుల కుమార్తెలు శుభాశీస్సులు కోరుతూ, కంకణాలతో అలంకరించబడిన, విశాలమైన తెల్లని—వెండి స్తంభాల వలె మెరిసే—ప్రభువు భుజాలపై అగురు, చందనం, కుంకుమ లేపనాన్ని పూస్తారు. ఆయన అంగస్పర్శతో వారి హృదయాల్లో మకరధ్వజుని (కామదేవుని) ఉత్సాహం మేల్కొని, వారు లలితమైన మధురస్మితంతో మెరుస్తారు. ప్రభువు వారి మనసు గ్రహించి కరుణామయమైన మృదుహాసంతో చూచుతాడు; ప్రేమానంద మత్తుతో ఆయన ఎర్రని కళ్ల చూపు స్వల్పంగా త్రిప్పుకుంటుంది. అప్పుడు వారు లజ్జతో ఆయన కమలముఖాన్ని తిలకిస్తారు।

Verse 6

स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥

ఆయనే భగవాన్ అనంతదేవుడు, అనంత గుణాల సముద్రమైన ఆదిదేవుడు; పరమ పురుషోత్తమునకు అభిన్నుడు. లోకంలోని సమస్త జీవుల శ్రేయస్సుకోసం తన ధామంలో నివసిస్తూ క్రోధం, అసహన వేగాన్ని నియంత్రిస్తాడు.

Verse 7

ध्यायमान: सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचन: सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमान: स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्‍लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरव्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥

శుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—దేవతలు, దానవులు, ఉరగులు, సిద్ధులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు మరియు మునిగణాలు నిరంతరం ప్రభువును స్తుతిస్తారు. మత్తులో ఉన్నవాడిలా ప్రభువు విహ్వలంగా కనిపిస్తాడు; పుష్పాలు వికసించినట్లున్న కళ్లతో ఇక్కడక్కడా తిప్పుతాడు. తన మధుర వాక్స్వరంతో స్వపార్షదులను, దేవనాయకులను ఆనందింపజేస్తాడు. నీలవస్త్రధారి, ఒక్క కుండలం ధరించి, సుందరమైన భుజాలతో వెనుక హలాన్ని మోసి, నడుమున బంగారు కక్షాబంధం, మెడలో నిత్యనూతన తులసీ పుష్పాల వైజయంతీ మాల ధరించి ప్రకాశిస్తాడు. తులసీ సువాసన తేనెలా ఉండగా మత్తెక్కిన తేనెటీగలు మధురంగా గుంజుతాయి. ఇలా ప్రభువు ఉదార లీలలను ఆస్వాదిస్తాడు.

Verse 8

य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारद: सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मण: संश्लोकयामास ॥ ८ ॥

ముక్తిని కోరే వారు శిష్య పరంపరలోని గురుముఖం ద్వారా అనంతదేవుని మహిమలను విని, ఎల్లప్పుడూ సంకర్షణుని ధ్యానిస్తే, ప్రభువు వారి హృదయాంతరంలో ప్రవేశించి ప్రకృతి గుణాల మలినతను తొలగించి, అనాదికాలం నుండి కర్మవాసనలతో బిగుసుకున్న అవిద్యామయ హృదయగ్రంథిని త్వరగా ఛేదిస్తాడు. బ్రహ్మదేవుని కుమారుడు నారదముని తన తండ్రి సభలో తుంబురుతో కలిసి, తనే రచించిన ఆనందశ్లోకాలతో అనంతదేవుని నిత్యం కీర్తిస్తాడు.

Verse 9

उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पा: सत्त्वाद्या: प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन्॒ । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाधात्कथमु ह वेद तस्य वर्त्म ॥ ९ ॥

ఆయన దృష్టిచేతనే ప్రకృతిలోని సత్త్వాది గుణాలు సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణాలుగా క్రియాశీలమవుతాయి. పరమాత్మ అనంతుడు, అనాదియైనవాడు; ఒకడే అయినా అనేక రూపాలలో వ్యక్తమవుతాడు. ఆ పరముని మార్గాన్ని మనుష్యులు ఎలా గ్రహించగలరు?

Verse 10

मूर्तिं न: पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्य: ॥ १० ॥

అపార కృపచేత ప్రభువు మనకొరకు శుద్ధ సత్త్వమయమైన రూపాన్ని ధరించాడు; అందులో సూక్ష్మ-స్థూలమైన ఈ జగత్తు కూడా ప్రకాశిస్తుంది. ఉదారవీర్యుడైన, సమస్త యోగసిద్ధులు కలిగిన పరమేశ్వరుడు భక్తుల మనస్సులను జయించి వారి హృదయాలకు ఆనందం కలిగించేందుకు వివిధ అవతారాలలో అవతరించి నిర్మల లీలలను ప్రదర్శిస్తాడు.

Verse 11

यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतित: प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंह: सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भ‍गवत आश्रयेन्मुमुक्षु: ॥ ११ ॥

సద్గురువునుండి విని భగవంతుని పవిత్ర నామాన్ని ఎవడు కీర్తిస్తాడో—ఆర్తుడైనా, పతితుడైనా—అతడు తక్షణమే శుద్ధుడవుతాడు. సరదాగా గానీ, అనుకోకుండా గానీ నామోచ్చారణ చేసినా అతడూ, విన్నవారూ సమస్త పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు; కాబట్టి ముముక్షువు శేషభగవానుని నామాశ్రయాన్ని ఎందుకు విడిచిపెడతాడు?

Verse 12

मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्न: को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्व: ॥ १२ ॥

ప్రభువు అనంతుడు; ఆయన శక్తిని ఎవ్వరూ అంచనా వేయలేరు. పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలు, వృక్షాలు, జీవులతో నిండిన ఈ సమస్త విశ్వం ఆయన సహస్ర ఫణాలలో ఒక ఫణంపై అణువులా నిలిచి ఉంది. వేల నాలుకలున్నవాడైనా ఆయన మహిమలను ఎవడు లెక్కించగలడు?

Verse 13

एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभाव: । मूले रसाया: स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ १३ ॥

ఇలాంటి ప్రభావమున్న భగవాన్ అనంతదేవుని మహత్తరమైన, మహిమగల గుణాలకు అంతం లేదు; ఆయన పరాక్రమం అపరిమితం. స్వయంపూర్ణుడైనప్పటికీ ఆయనే సమస్తానికి ఆధారం. రసాతలమూలంలో నివసిస్తూ, లీలామాత్రంగా ఈ సమస్త విశ్వాన్ని సులభంగా ధరిస్తాడు.

Verse 14

एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिता: कामान् कामयमानै: ॥ १४ ॥

ఓ రాజా, నేను నా గురువునుండి విన్న ప్రకారమే, బద్ధజీవుల కర్మలు మరియు కోరికల ఫలితానుసారం ఈ భౌతిక సృష్టి ఎలా ఏర్పడిందో నీకు పూర్తిగా వివరించాను. భౌతిక ఆశలతో నిండిన జీవులు తమ తమ కర్మఫలానుసారం వివిధ లోకాలలో విభిన్న స్థితులను పొందుతూ ఈ సృష్టిలోనే జీవిస్తారు.

Verse 15

एतावतीर्हि राजन् पुंस: प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥

ఓ రాజా, ప్రవృత్తిలక్షణ ధర్మంలో నిమగ్నమైన మనుష్యులకు కర్మవిపాకం వల్ల కలిగే ఉన్నత-నీచ, విభిన్న గతులను నీ ప్రశ్న ప్రకారమే నేను వివరించాను. నీవు అడిగినదంతా అధికారుల నుండి విన్నదాన్ని అనుసరించి చెప్పాను; ఇక నేను ఏమి చెప్పాలి?