Adhyaya 23

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ तस्मात्परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो यत्तद्विष्णो: परमं पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो ध्रुव औत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भि: सबहुमानं दक्षिणत: क्रियमाण इदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णित: ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ రాజా, సప్తర్షుల లోకాలకన్నా పైగా పదమూడు లక్షల యోజనాల దూరంలో పండితులు ‘భగవాన్ విష్ణువు యొక్క పరమపదం’ అని వర్ణించే స్థానం ఉంది. అక్కడ ఉత్తానపాదుని కుమారుడైన మహాభాగవతుడు ధ్రువ మహారాజు, కల్పాంతం వరకు జీవించే ప్రాణుల జీవాధారంగా ఇప్పటికీ నివసిస్తున్నాడు. అగ్ని, ఇంద్ర, ప్రజాపతి, కశ్యపుడు, ధర్ముడు అక్కడ చేరి గౌరవంతో నమస్కరించి, కుడివైపు ఉంచి ప్రదక్షిణ చేస్తారు. ధ్రువ మహారాజు మహిమను నేను ముందే వివరించాను।

Verse 2

स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीनामनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहित: शश्वदवभासते ॥ २ ॥

ధ్రువలోకమే సమస్త జ్యోతిర్గణాల—గ్రహాలు, నక్షత్రాలు మొదలైనవాటి—కేంద్ర ఆధారస్తంభంలా ఉంటుంది. భగవంతుని సంకల్పంతో స్థాపితమైన ఆ ధ్రువతార నిత్యం ప్రకాశిస్తుంది; నిద్రలేని, అదృశ్యమైన, మహాబలమైన కాలతత్త్వం వీటన్నిటిని ఆ ధ్రువం చుట్టూ నిరంతరం తిప్పుతుంది।

Verse 3

यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशव: संयोजितास्त्रिभिस्त्रिभि: सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ्‍क्रमन्ति नभसि यथा मेघा: श्येनादयो वायुवशा: कर्मसारथय: परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणा: प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीता: कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३ ॥

బియ్యం మోదేందుకు ఎద్దులను ఒక మధ్యస్తంభానికి కట్టి జూదం వేసి తిప్పినప్పుడు, అవి తమ తమ వలయాల్లో—ఒకటి దగ్గరగా, మరొకటి మధ్యలో, ఇంకొకటి బయట—స్థానభ్రంశం లేకుండా తిరుగుతాయి. అలాగే ధ్రువలోకాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని గ్రహాలు, వేలాది నక్షత్రాలు తమ తమ కక్ష్యల్లో, కొన్నెత్తుగా కొన్నితక్కువగా, పరిభ్రమిస్తాయి. భగవంతుడు వారి కర్మఫలానుసారం ప్రకృతి-యంత్రానికి బంధించి ఉంచాడు; వాయువు ప్రేరణతో అవి కల్పాంతం వరకు ఆకాశంలో చుట్టుతూనే ఉంటాయి. అవి ఆకాశంలో తేలియాడుతాయి—భారీ నీటిబరువున్న మేఘాలు తేలినట్లు, లేదా శ్యేన వంటి మహాపక్షులు పూర్వకర్మవశాత్ ఎత్తుగా ఎగిరి నేలపై పడిపోని విధంగా।

Verse 4

केचनैतज्ज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति ॥ ४ ॥

కొంతమంది ఈ గ్రహ-నక్షత్రమయ మహాయంత్రాన్ని జలంలోని శిశుమార (డాల్ఫిన్) ఆకారంగా వర్ణించి, దానిని భగవాన్ వాసుదేవుని రూపంగా భావించి యోగధారణలో ధ్యానిస్తారు; ఎందుకంటే ఆ రూపం ప్రత్యక్షంగా దర్శనమిస్తుంది।

Verse 5

यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्‌शिरस: कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षय: । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवा: समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरत: ॥ ५ ॥

ఈ శిశుమార రూపానికి తల కిందకు ఉండి, దేహం కుండలిగా ముడుచుకొని ఉంటుంది. దాని తోక చివర ధ్రువలోకం ఉంది; తోకపై ప్రజాపతి, అగ్ని, ఇంద్ర, ధర్ముల లోకాలు; తోక మూలంలో ధాతా, విధాతా లోకాలు. దాని నడుముగా భావించే చోట వసిష్ఠ, అంగిరసు మొదలైన సప్తర్షులు ఉన్నారు. కుడివైపు తిరిగే కుండలిదేహం కుడి పార్శ్వంలో అభిజిత్ నుండి పునర్వసు వరకు పద్నాలుగు నక్షత్రాలు, ఎడమ పార్శ్వంలో పుష్య నుండి ఉత్తరాషాఢ వరకు పద్నాలుగు నక్షత్రాలు ఉన్నాయి. ఇరుప్రక్కల సమసంఖ్య ఉండటంతో దేహం సమతుల్యంగా ఉంటుంది. దాని వెనుక భాగంలో అజవీథీ అనే నక్షత్రగణం, ఉదరంలో ఆకాశగంగా (మిల్కీ వే) ఉంది।

Verse 6

पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयो: श्रोण्योरार्द्राश्लेषे च दक्षिणवामयो: पश्चिमयो: पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासङ्ख्यं श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं च दक्षिणवामयो: कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्‌क्रिषु युञ्जीत तथैव मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्‌क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयोर्दक्षिणवामयोर्न्यसेत् ॥ ६ ॥

శిశుమార-చక్రంలో నడుము కుడి-ఎడమ వైపుల పునర్వసు, పుష్య నక్షత్రాలు ఉన్నాయి. కుడి-ఎడమ పాదాలపై ఆర్ద్ర, ఆశ్లేష; నాసికలపై అభిజిత్, ఉత్తరాషాఢ; నేత్రాలపై శ్రవణ, పూర్వాషాఢ; కర్ణాలపై ధనిష్ఠ, మూల ఉన్నాయి. మఘా నుండి అనురాధ వరకు ఎనిమిది నక్షత్రాలు (దక్షిణాయన) ఎడమ పక్క ఎముకలపై, మృగశీర్ష నుండి పూర్వభాద్ర వరకు ఎనిమిది (ఉత్తరాయన) కుడి పక్క ఎముకలపై ప్రతిలోమ క్రమంలో ఉన్నాయి. భుజాలపై శతభిషా, జ్యేష్ఠా ఉన్నాయి.

Verse 7

उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥

శిశుమారుని పై దవడపై అగస్త్యుడు, క్రింది దవడపై యమరాజు, ముఖంలో మంగళుడు ఉన్నారు. ఉపస్థంలో శనైశ్చరుడు, మెడ వెనుక భాగమైన కకుదిలో బృహస్పతి, వక్షస్థలంలో సూర్యుడు, హృదయ మధ్యంలో నారాయణుడు విరాజిల్లుతాడు. మనస్సులో చంద్రుడు, నాభిలో శుక్రుడు, స్తనాలపై అశ్వినీకుమారులు, ప్రాణ-అపానాలలో బుధుడు ఉన్నాడు. గొంతులో రాహువు, శరీరమంతటా కేతువులు (ధూమకేతువులు), రోమకూపాలలో అనేక తారాగణాలు ఉన్నాయి.

Verse 8

एतदु हैव भगवतो विष्णो: सर्वदेवतामयं रूपमहरह: सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥

ప్రియ రాజా, ఇలా వర్ణించబడిన శిశుమారుని దేహాన్ని సమస్త దేవతామయమైన భగవాన్ విష్ణువు యొక్క బాహ్య రూపంగా భావించాలి. ప్రతిరోజు ప్రాతః, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం—మనస్సు, వాక్కును నియమించి—ఈ రూపాన్ని నిశ్శబ్దంగా దర్శించి ఉపాసించాలి; ఈ మంత్రంతో నమస్కరించాలి: “జ్యోతిర్లోకానికి ఆశ్రయమైనవాడా, కాలస్వరూపుడా, గ్రహగతుల ఆధారమా, దేవతల అధిపతీ, మహాపురుషా! నీకు నమస్కారం; మేము నిన్ను ధ్యానిస్తాము.”

Verse 9

ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यत: स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९ ॥

గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, తారాగణాలు మొదలైన సమస్త అధిదైవిక శక్తులకు ఆశ్రయమైనది, పాపాలను హరించేది—శిశుమార-చక్రరూపమైన భగవాన్ విష్ణువు యొక్క ఈ దేహమే. ఎవడు ఈ మంత్రంతో త్రికాలం (ప్రాతః, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం) ఉపాసన చేస్తాడో, అతడు తప్పక పాపఫలాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. కేవలం త్రికాలం ఈ రూపానికి నమస్కరించినా లేదా స్మరించినా, తాజాగా చేసిన పాపాలు వెంటనే నశిస్తాయి.