Adhyaya 19
Devotion in Kimpuruṣa-varṣa and the Glory of Bhārata-varṣa (Rāmacandra & Nara-Nārāyaṇa; Rivers, Varṇāśrama, and Liberation)
జంబూద్వీపంలోని వర্ষాల భక్తి-సంస్కృతిని కొనసాగిస్తూ శుకదేవుడు కింపురుష-వర్షాన్ని వర్ణిస్తాడు; అక్కడ హనుమంతుడు గంధర్వుల కీర్తన మధ్య శ్రీరామచంద్రునికి నిరంతర ఆరాధన చేస్తాడు। హనుమంతుని ప్రార్థనల్లో రాముడు పరాత్పర పురుషోత్తముడని, ధర్మబోధకై మానవసదృశ ఆచరణను స్వీకరించినా భౌతికాసక్తి దుఃఖాన్ని వెల్లడిస్తూ తానే దానితో అస్పృశ్యుడని స్థాపిస్తాడు। తరువాత కథ భారతవర్షానికి మళ్లి, బదరికాశ్రమంలో భగవాన్ నర-నారాయణ రూపంగా ధర్మం, జ్ఞానం, వైరాగ్యం, యోగసిద్ధిని ఉపదేశిస్తాడు; నారద పాంచరాత్రం జ్ఞాన-యోగసహిత భక్తికి క్రమబద్ధ మార్గదర్శకమని సూచించబడుతుంది। భారతవర్ష పర్వతాలు, పవిత్ర నదులు లెక్కపెట్టి, గుణ-కర్మలవల్ల జన్మ, సద్గురువు ఆశ్రయంతో విష్ణు-సేవగా వర్ణాశ్రమ ధర్మ లక్ష్యం వివరించబడుతుంది। దేవతలు భారతవర్షంలో మానవజన్మ స్వర్గానికన్నా శ్రేష్ఠమని స్తుతిస్తారు, ఎందుకంటే ఇక్కడ భక్తి-శరణాగతితో త్వరగా వైకుంఠప్రాప్తి కలుగుతుంది। చివరగా జంబూద్వీపం చుట్టూ ఎనిమిది ద్వీపాల సంప్రదాయాలను పేర్కొని తదుపరి భూగోళ-లోకవర్ణనకు అనుసంధానం చేస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरत: परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—ఓ రాజా! కింపురుష-వర్షంలో పరమ భాగవతుడైన హనుమంతుడు అక్కడి కింపురుషులతో కలిసి నిరంతర భక్తిసేవలో నిమగ్నుడై ఉంటాడు. లక్ష్మణుని అగ్రజుడు, సీతాదేవికి ప్రియభర్త, ఆదిపురుషుడైన భగవాన్ శ్రీరామచంద్రుని పాదసన్నిధిలో రమిస్తూ ఆయనను ఉపాసిస్తాడు।
Verse 2
आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥
ఆర్ష్టిషేణునితో కలిసి గంధర్వులు భగవాన్ రామచంద్రుని పరమ మంగళకరమైన కీర్తిని ఎల్లప్పుడూ గానం చేస్తుంటారు. హనుమంతుడు మరియు కింపురుష-వర్షాధిపతి ఆర్ష్టిషేణుడు ఆ మహిమలను సంపూర్ణ శ్రద్ధతో నిరంతరం వింటారు; హనుమంతుడు స్వయంగా కూడా ఈ మంత్రాలను పాడుతాడు।
Verse 3
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नम: साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥
ఓం—ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతునికి నమస్కారం. ఆర్యుల లక్షణం, శీలం, వ్రతం అన్నిటికీ ఆశ్రయమైన మీకు నమస్కారం. నియంత్రితంగా శిక్షితమైన ఆత్మ కలవాడా, లోకానికి ఆదర్శ ఉపాస్యుడా, మీకు నమస్కారం. సద్గుణాలను పరీక్షించే కసోటిలా ఉన్న మీకు నమస్కారం. బ్రాహ్మణ్యదేవా, మహాపురుషా, మహారాజా—మీకు నమస్కారం।
Verse 4
यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥
యే పరమేశ్వరుడు ఏకమాత్ర శుద్ధానుభవస్వరూపుడు, స్వతేజస్సుతో గుణవ్యవస్థను ధ్వంసం చేసినవాడు, అంతర్ముఖ శాంతుడు, శుద్ధబుద్ధితోనే గ్రాహ్యుడు—ఆయన నామరూపాహంకారాతీతుడు; నేను శ్రీరామచంద్రుని పదపద్మాలకు శరణు పొందుతున్నాను।
Verse 5
मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो: । कुतोऽन्यथा स्याद्रमत: स्व आत्मन: सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥
హే విభో! మీ మనుష్యావతారం కేవలం రాక్షసవధార్థమే కాదు, మానవులకు బోధించుటకూ—స్త్రీ/భార్యకేంద్రీకృత భోగమే అనేక దుఃఖాలకు కారణమని. స్వాత్మానందంలో రమించే ఈశ్వరునికి సీతాహరణవల్ల కష్టాలు మరెందుకు కలుగుతాయి?
Verse 6
न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तम: सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेव: । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥
భగవాన్ వాసుదేవుడైన శ్రీరామచంద్రుడు త్రిలోకాల్లో ఏదానికీ ఆసక్తుడుకాడు; ఆత్మజ్ఞులకెంతో సన్నిహిత సుహృదుడు. కనుక భార్యవియోగం వల్ల ఆయన శోకగ్రస్తుడు కాడు; సీతను గానీ లక్ష్మణుని గానీ విడిచిపెట్టడం ఆయనకు అసంభవం।
Verse 7
न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ्न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥ ७ ॥
మహాకులజన్మ, సౌందర్యం, వాక్చాతుర్యం, తీక్ష్ణబుద్ధి లేదా జాతి-ఆకృతి—ఇవేవీ శ్రీరామచంద్రుని స్నేహానికి కారణాలు కావు. లేకపోతే, ఇవి లేని మేము అడవివాసులు, లక్ష్మణుని అగ్రజుడు మమ్మల్ని మిత్రులుగా ఎలా స్వీకరించేవాడు?
Verse 8
सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नर: सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान्दिवमिति ॥ ८ ॥
కాబట్టి దేవుడైనా అసురుడైనా, వానరుడైనా మనిషైనా—భక్తుడు అర్పించే చిన్న సేవను కూడా కృతజ్ఞతతో స్వీకరించి తృప్తిచెందే, మనుజాకృతిలో అవతరించిన హరి శ్రీరాముని సంపూర్ణంగా భజించాలి. ఆ ప్రభువే కోసలవాసులను ఉత్తర దిశలోని దివ్యధామం—వైకుంఠానికి—నడిపించాడు।
Verse 9
भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥
భారతవర్షంలో భగవాన్ నర-నారాయణుడు బదరికాశ్రమంలో అవతరించి భక్తుల అనుగ్రహార్థం ధర్మం, జ్ఞానం, వైరాగ్యం, ఐశ్వర్యం, ఇంద్రియనిగ్రహం, అహంకారశమనాన్ని బోధిస్తూ కల్పాంతం వరకు తపస్సు చేసి ఆత్మసాక్షాత్కార మార్గాన్ని ప్రకటిస్తాడు।
Verse 10
तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभि: प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाण: परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥
భగవాన్ నారదుడు భారతవర్షంలోని వర్ణాశ్రమధర్మనిష్ఠ ప్రజలతో కలిసి పరమభక్తిభావంతో నర-నారాయణుని సేవలో నిమగ్నుడై ఉంటాడు. భగవదుక్త సాంఖ్య, యోగ మార్గాల ద్వారా భగవద్భావాన్ని వర్ణిస్తూ సావర్ణి మనువుకు ఈ దివ్య సిద్ధాంతాన్ని ఉపదేశించి ఇలా స్తుతిస్తాడు।
Verse 11
ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥
ఓం— శాంతస్వభావుడైన, ఆత్మసాక్షాత్కారుడైన, అహంకారరహితుడైన భగవాన్ నర-నారాయణునికి పునఃపునః నమస్కారం. ఆయన అకించనుల ధనం, ఋషుల్లో శ్రేష్ఠుడు, పరమహంసుల పరమగురు, ఆత్మారాముల అధిపతి— ఆయన పాదపద్మాలకు నమో నమః।
Verse 12
गायति चेदम्— कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकै: । द्रष्टुर्न दृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥
నారదుడు ఇలా గానము చేస్తాడు— సృష్టి-స్థితి-ప్రళయాలకు కర్త అయినప్పటికీ బంధింపబడడు, నశించడు; దేహంలో ఉన్నట్టుగా కనిపించినా ఆకలి, దాహం, అలసట వంటి దేహధర్మాలు ఆయనను తాకవు; సర్వద్రష్ట సాక్షి అయినా దృశ్యవిషయ గుణాలతో కలుషితమవడు— ఆ అసక్త, నిర్మల, వివిక్త సాక్షి భగవానునికి నమస్కారం।
Verse 13
इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवर: ॥ १३ ॥
హే యోగేశ్వర ప్రభూ! యోగనైపుణ్యానికి సంబంధించిన ఈ వివరణను ఆత్మజ్ఞాని హిరణ్యగర్భుడు (బ్రహ్మ) చెప్పాడు— అంత్యకాలంలో యోగులు దుష్కలేవరాన్ని విడిచి, నిర్గుణుడైన నిన్నే భక్తితో మనస్సును నిలిపి ఉంచుతారు; ఇదే యోగసిద్ధి।
Verse 14
यथैहिकामुष्मिककामलम्पट: सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्न: श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥
ఇహపర లోక సుఖాలపై ఆసక్తి కలిగి, భార్యాబిడ్డలు, ధనం గురించి చింతిస్తూ, మలమూత్రాలతో నిండిన ఈ శరీరాన్ని విడవడానికి భయపడే పండితుని శ్రమ అంతా వృథా ప్రయాస మాత్రమే.
Verse 15
तन्न: प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्माययाहंममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि न: स्वभावमिति ॥ १५ ॥
ఓ అధోక్షజా! నీ మాయ వలన మేము ఈ శరీరమే ఆత్మ అని, దీనికి సంబంధించినవన్నీ మావని భ్రమిస్తున్నాము. ఈ 'నేను-నాది' అనే బంధాన్ని ఛేదించుటకు, నీ యందు నిశ్చలమైన భక్తియోగాన్ని మాకు ప్రసాదించుము.
Verse 16
भारतेऽप्यस्मिन्वर्षे सरिच्छैला: सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभ: कूटक: कोल्लक: सह्यो देवगिरिऋर्ष्यमूक: श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्य: शुक्तिमानृक्षगिरि: पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतक: ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकील: कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रश: शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याता: ॥ १६ ॥
భారతవర్షంలో అనేక పర్వతాలు, నదులు ఉన్నాయి. మలయ, మంగళప్రస్థ, మైనాక, త్రికూట, ఋషభ, కూటక, కొల్లక, సహ్య, దేవగిరి, ఋష్యమూక, శ్రీశైల, వేంకట, మహేంద్ర, వారిధార, వింధ్య, శుక్తిమాన్, ఋక్షగిరి, పారియాత్ర, ద్రోణ, చిత్రకూట, గోవర్ధన, రైవతక, కకుభ, నీల, గోకాముఖ, ఇంద్రకీల, కామగిరి వంటి అనేక పర్వతాలు మరియు వాటి నుండి ప్రవహించే అసంఖ్యాక నదులు ఉన్నాయి.
Verse 17
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
బ్రహ్మపుత్ర, శోణ అనేవి నదములు. ఇతర ముఖ్యమైన నదులు: చంద్రవసా, తామ్రపర్ణి, అవటోదా, కృతమాల, వైహాయసీ, కావేరీ, వేణీ, పయస్వినీ, శర్కరావర్తా, తుంగభద్రా, కృష్ణవేణ్యా, భీమరథీ, గోదావరీ, నిర్వింధ్యా, పయోష్ణీ, తాపీ, రేవా, సురసా, నర్మదా, చర్మణ్వతీ, మహానదీ, వేదస్మృతి, ఋషికుల్యా, త్రిసామా, కౌశికీ, మందాకినీ, యమునా, సరస్వతీ, దృషద్వతీ, గోమతీ, సరయూ, రోధస్వతీ, సప్తవతీ, సుషోమా, శతద్రూ, చంద్రభాగా, మరుద్వృధా, వితస్తా, అసిక్నీ మరియు విశ్వా. భారతవర్ష వాసులు ఈ నదులను స్మరించుట, స్పృశించుట మరియు స్నానమాచరించుట ద్వారా పవిత్రులగుదురు.
Verse 18
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
బ్రహ్మపుత్ర, శోణ అనేవి నదములు. ఇతర ముఖ్యమైన నదులు: చంద్రవసా, తామ్రపర్ణి, అవటోదా, కృతమాల, వైహాయసీ, కావేరీ, వేణీ, పయస్వినీ, శర్కరావర్తా, తుంగభద్రా, కృష్ణవేణ్యా, భీమరథీ, గోదావరీ, నిర్వింధ్యా, పయోష్ణీ, తాపీ, రేవా, సురసా, నర్మదా, చర్మణ్వతీ, మహానదీ, వేదస్మృతి, ఋషికుల్యా, త్రిసామా, కౌశికీ, మందాకినీ, యమునా, సరస్వతీ, దృషద్వతీ, గోమతీ, సరయూ, రోధస్వతీ, సప్తవతీ, సుషోమా, శతద్రూ, చంద్రభాగా, మరుద్వృధా, వితస్తా, అసిక్నీ మరియు విశ్వా. భారతవర్ష వాసులు ఈ నదులను స్మరించుట, స్పృశించుట మరియు స్నానమాచరించుట ద్వారా పవిత్రులగుదురు.
Verse 19
अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभि: शुक्ललोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारकगतयो बह्व्य: आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥
ఈ భారతవర్షంలో జన్మించిన మనుష్యులు తమ పూర్వకర్మానుసారం సత్త్వ-రజస్-తమస్ గుణభేదాల వల్ల శ్వేత, లోహిత, కృష్ణ వర్ణ స్వభావాలు పొందుతారు. కొందరు దివ్యస్థితి, కొందరు మానవస్థితి, మరికొందరు నరకగతి పొందుతారు. సద్గురువు స్థితిని నిర్ధారించి, చతుర్వర్ణ-చతురాశ్రమ ధర్మానుసారం విష్ణుసేవలో శిక్షణ ఇస్తే జీవితం సిద్ధి, అపవర్గం పొందుతుంది.
Verse 20
योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्ग: ॥ २० ॥
సర్వభూతాత్ముడైన వాసుదేవ పరమాత్మ—మనస్సు, వాక్కు, ఇంద్రియాలకు అతీతుడు, అనిర్వచనీయుడు, నిర్లేపుడు—ఆయన పట్ల అనన్య భక్తియోగమే నిజమైన ముక్తిమార్గం. నానావిధ కర్మగతుల వల్ల బంధించిన అవిద్యాగ్రంథి మహాపురుష భక్తుల సత్సంగం ద్వారా తెగినప్పుడు, సాధకుడు క్రమంగా ప్రభుసేవలో నిమగ్నమై విముక్తిని పొందుతాడు.
Verse 21
एतदेव हि देवा गायन्ति— अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरि: । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न: ॥ २१ ॥
దేవతలు ఇలా పాడుతారు—అహో! వీరు ఎంత శుభకర్మలు చేసారో, లేదా స్వయంగా హరి వీరిపై ప్రసన్నుడయ్యాడో; అందుకే భారతభూమిలో మానవజన్మ లభించింది, ఇది ముకుందసేవకు అనుకూలం. మేము దేవతలకూ భారతవర్షంలో మానవజన్మ పొంది భక్తి చేయాలనే ఆకాంక్షే; కానీ వీరు ఇప్పటికే అక్కడ సేవలో నిమగ్నులై ఉన్నారు.
Verse 22
किं दुष्करैर्न: क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपङ्कज- स्मृति: प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥
దేవతలు అంటారు—కఠిన యజ్ఞాలు, తపస్సులు, వ్రతాలు, దానాలు చేసి మేము స్వర్గస్థానాన్ని పొందాము; కానీ దాని విలువ ఏమిటి? ఇక్కడ ఇంద్రియభోగాల అతిశయోత్సవం వల్ల నారాయణుని పాదపద్మస్మృతి దాదాపు పోయింది.
Verse 23
कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विन: सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरे: ॥ २३ ॥
కల్పకాలం జీవించే బ్రహ్మలోకస్థితి కూడా పునర్జన్మ నుండి విముక్తి కాదు; అందుకే క్షణాయుష్కమైనా భారతభూమిలో జీవితం శ్రేష్ఠం. ఎందుకంటే ఇక్కడ కొద్ది కాలంలోనే బుద్ధిమంతుడు అన్నిటిని త్యజించి హరి పాదపద్మాలకు సంపూర్ణ శరణాగతి చేసి, భయరహిత పదమైన వైకుంఠాన్ని పొందుతాడు; అక్కడ ఆందోళన లేదు, దేహంతో పునర్జన్మ లేదు.
Verse 24
न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रया: । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा: सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥
ఎక్కడ వైకుంఠకథామృతధార ప్రవహించదో, ఎక్కడ ఆ పుణ్యనదీ తీరాన సాధు భాగవత భక్తులు ఆశ్రయించరో, మరియు యజ్ఞేశుడైన ప్రభువును తృప్తిపరచే సంకీర్తన-యజ్ఞ మహోత్సవాలు లేవో—ఆ స్థలం, దేవలోకమైనా, జ్ఞానులు సేవించరు।
Verse 25
प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥
ఇక్కడ మానవజన్మ పొందిన జీవులు, జ్ఞాన-కర్మ సాధనసామగ్రి కలిగిన అవకాశాన్ని పొందినా, అపునర్భవం కోసం భక్తిలో యత్నించకపోతే—వారు నిర్లక్ష్యమైన అరణ్యజీవుల వలె మళ్లీ బంధనంలో పడతారు।
Verse 26
यै: श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुत: । एक: पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्ण: स्वयमाशिषां प्रभु: ॥ २६ ॥
శ్రద్ధతో విధి, మంత్రం, ద్రవ్యముల ప్రకారం యజ్ఞవేదికపై దేవతల నామాలతో భాగాలుగా హవిస్సు అర్పించే వారు, నిజానికి ఆ ఏకైక సంపూర్ణ ప్రభువుని అంగాంశాలనే పూజిస్తున్నారు. ఆ ప్రభువు వివిధ నామాలతో ఆహ్వానింపబడి ఆనందంగా ఆ అర్పణలను స్వీకరించి, తానే వారి కోరిన ఆశీస్సులను ప్రసాదిస్తాడు।
Verse 27
सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यत: । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥
మనుష్యుడు ఏది కోరితే, ప్రభువు దానిని నిజంగా ప్రసాదిస్తాడు; కానీ మళ్లీ మళ్లీ కోరుకునేలా చేసే వరాన్ని ఇవ్వడు. అయితే భక్తుడు కోరకపోయినా, ప్రభువు స్వయంగా తన కమలపాదాల ఆశ్రయాన్ని ఇస్తాడు—అది అన్ని కోరికలను తృప్తిపరుస్తుంది. ఇదే ఆయన ప్రత్యేక కృప।
Verse 28
यद्यत्र न: स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म न: स्याद् वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥
హే అజనాభ! యజ్ఞాలు, పుణ్యకర్మలు, వేదాధ్యయనం ఫలంగా మేము స్వర్గసుఖం అనుభవిస్తున్నాము; కానీ ఈ జీవితం కూడా ఒక రోజు ముగుస్తుంది. మా పుణ్యంలో ఏదైనా శేషముంటే, భారతవర్షంలో మళ్లీ మానవజన్మ కలిగి ప్రభువు కమలపాదాలను స్మరించగలగాలని ప్రార్థిస్తున్నాము; ఎందుకంటే హరి అక్కడ స్వయంగా అవతరించి భజించువారికి మంగళాన్ని విస్తరిస్తాడు।
Verse 29
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ రాజా, కొందరు పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం జంబూద్వీపాన్ని చుట్టూ ఎనిమిది ఉపద్వీపాలు ఉన్నాయి. మహారాజు సగరుని కుమారులు పోయిన అశ్వాన్ని వెదుకుతూ భూమిని చుట్టూ తవ్వినందున ఆ ఎనిమిది సమీప ద్వీపాలు ఏర్పడ్డాయి. వాటి పేర్లు—స్వర్ణప్రస్థ, చంద్రశుక్ల, ఆవర్తన, రమణక, మందరహరిణ, పాంచజన్య, సింహల, లంకా।
Verse 30
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
అవి ఈ విధంగా—స్వర్ణప్రస్థ, చంద్రశుక్ల, ఆవర్తన, రమణక, మందరహరిణ, పాంచజన్య, సింహల, లంకా; ఇవే జంబూద్వీపాన్ని చుట్టిన ఉపద్వీపాలు అని చెప్పబడును।
Verse 31
एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥
ఓ భారతవంశశ్రేష్ఠుడైన పరిక్షిత్ రాజా! నాకు ఉపదేశించిన విధంగా జంబూద్వీపంలోని భారతవర్షం మరియు దానికి ఆనుకుని ఉన్న ద్వీపాల విభాగాన్ని నేను ఈ విధంగా నీకు వర్ణించాను।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata uses varṣa-specific devotion to illustrate poṣaṇa and īśānukathā: Hanumān’s unbroken service and mantra-glorification show that the highest perfection is not status, birth, or learning, but surrendered devotion. Kimpuruṣa-varṣa becomes a theological tableau where Rāma’s supremacy and the devotee’s single-minded bhakti are publicly celebrated through constant kīrtana.
Hanumān’s prayer frames Rāma as Vāsudeva, the self-sufficient Supreme Lord, untouched by material attachment. The narrative presents His human-like tribulations as purposeful līlā—meant to teach mortals the dangers of material happiness centered on sex and possessiveness—rather than evidence of divine limitation.
Nara-Nārāyaṇa is Bhagavān’s manifestation in Bhārata-varṣa at Badarikāśrama, exemplifying the path of self-realization through austerity, sense control, and freedom from false ego, ultimately oriented to devotion. The site symbolizes disciplined spirituality that matures into bhakti, and it anchors the canto’s teaching that the Lord actively instructs and favors devotees within human history.
The devas admit that heavenly life, though earned by yajña and Vedic merit, intensifies sense enjoyment and weakens remembrance of Nārāyaṇa. Bhārata-varṣa, despite its brevity and hardship, uniquely facilitates surrender and saṅkīrtana-centered devotion, enabling attainment of Vaikuṇṭha—something even long celestial lifespans cannot guarantee.
Varṇāśrama is presented as a divinely calibrated social-spiritual system based on guṇa and karma, to be confirmed by a bona fide guru and used to train one’s life toward service of Lord Viṣṇu. Its success criterion is not mere social order but perfection of life through regulated devotion culminating in bhakti to Vāsudeva.