Adhyaya 15

Verse 1

श्रीशुक उवाच भरतस्यात्मज: सुमतिर्नामाभिहितो यमु ह वाव केचित्पाखण्डिन ऋषभपदवीमनुवर्तमानं चानार्या अवेदसमाम्नातां देवतां स्वमनीषया पापीयस्या कलौ कल्पयिष्यन्ति ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—భరతుని కుమారుడు సుమతి ఋషభదేవుని మార్గాన్ని అనుసరించెను; కాని కలియుగంలో కొందరు పాఖండులు, అనార్యులు, వేదవిరోధులు తమ కల్పనతో అవైదిక దేవతను నిర్మించి అతనినే బుద్ధదేవుడని భావించి అతని సిద్ధాంతాన్ని ప్రచారం చేస్తారు।

Verse 2

तस्माद्‍वृद्धसेनायां देवताजिन्नाम पुत्रोऽभवत् ॥ २ ॥

అనంతరం సుమతి యొక్క భార్య వృద్ధసేన గర్భమున దేవతాజిత్ అనే కుమారుడు జన్మించాడు।

Verse 3

अथासुर्यां तत्तनयो देवद्युम्नस्ततो धेनुमत्यां सुत: परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजात: ॥ ३ ॥

తదుపరి దేవతాజిత్ భార్య ఆసురీ గర్భమున దేవద్యుమ్నుడు జన్మించాడు. దేవద్యుమ్నుని భార్య ధేనుమతీ గర్భమున పరమేష్ఠీ, పరమేష్ఠీ భార్య సువర్చలా గర్భమున ప్రతీహుడు పుట్టాడు।

Verse 4

य आत्मविद्यामाख्याय स्वयं संशुद्धो महापुरुषमनुसस्मार ॥ ४ ॥

రాజు ప్రతీహుడు స్వయంగా ఆత్మవిద్యా తత్త్వాలను ప్రచారం చేశాడు; అలా శుద్ధుడై, పరమపురుషుడైన భగవాన్ విష్ణువును మహాభక్తితో స్మరించి ప్రత్యక్షంగా అనుభవించాడు।

Verse 5

प्रतीहात्सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस्त्रय आसन्निज्याकोविदा: सूनव: प्रतिहर्तु: स्तुत्यामजभूमानावजनिषाताम् ॥ ५ ॥

ప్రతీహుడు తన భార్య సువర్చలా గర్భమున ప్రతిహర్తా, ప్రస్తోతా, ఉద్గాతా అనే ముగ్గురు కుమారులను కనెను; వారు వైదిక యజ్ఞకర్మలలో అత్యంత నిపుణులు. ప్రతిహర్తా తన భార్య స్తుతీ గర్భమున అజ, భూమా అనే ఇద్దరు కుమారులను కనెను।

Verse 6

भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्तत: प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद्विभुर्विभो रत्यां च पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद्‍द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत साक्षाद्भ‍गवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य कलाऽऽत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्त: ॥ ६ ॥

భూమా తన భార్య ఋషికుల్యా గర్భమున ఉద్గీథుడిని కనెను. ఉద్గీథుని భార్య దేవకుల్యా గర్భమున ప్రస్తావుడు, ప్రస్తావుని భార్య నియుత్సా గర్భమున విభువు, విభువు భార్య రతీ గర్భమున పృథుషేణుడు, పృథుషేణుని భార్య ఆకూతి గర్భమున నక్తుడు, మరియు నక్తుని భార్య ద్రుతి గర్భమున గయ మహారాజు జన్మించాడు. గయుడు ప్రసిద్ధుడు, పుణ్యాత్ముడు, రాజర్షులలో శ్రేష్ఠుడు. జగద్రక్షణార్థం భగవాన్ విష్ణువు యొక్క విస్తారాలు విశుద్ధ-సత్త్వంలో స్థితులై ఉంటారు; ఆయన ప్రత్యక్ష అంసమై ఉండటంతో మహారాజు గయుడూ విశుద్ధ-సత్త్వంలో స్థితుడై, దివ్యజ్ఞానసంపన్నుడై ‘మహాపురుష’ అని పిలువబడెను।

Verse 7

स वै स्वधर्मेण प्रजापालन पोषणप्रीणनोपलालनानुशासनलक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानुसेवयाऽऽपादितभगवद्‍भक्तियोगेन चाभीक्ष्णश: परिभावितातिशुद्ध मतिरुपरतानात्म्य आत्मनि स्वयमुपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत् ॥ ७ ॥

రాజా గయుడు స్వధర్మంతో ప్రజల రక్షణ, పోషణ, తృప్తి, స్నేహపూర్వక ఆదరణ, శాసనం నిర్వహించి, యజ్ఞాదికర్మలతో సర్వాత్మ పరబ్రహ్మమైన భగవాన్ మహాపురుషునికి అన్నిటినీ అర్పించాడు. బ్రహ్మవిద్ భక్తుల పాదసేవతో లభించిన భక్తియోగం వల్ల అతని బుద్ధి అత్యంత శుద్ధమై, దేహాభిమానరహితుడై బ్రహ్మానుభవంలో నిలిచి కూడా నిరహంకారంగా రాజ్యాన్ని పాలించాడు।

Verse 8

तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ॥ ८ ॥

హే పాండవవంశీయ పరిష్కిత్! పురాణేతిహాసాలను తెలిసిన పండితులు రాజా గయుని ఈ గాథను పాడి స్తుతిస్తారు।

Verse 9

गयं नृप: क: प्रतियाति कर्मभि-र्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता । समागतश्री: सदसस्पति: सतांसत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ९ ॥

వేదయజ్ఞాలను ఆచరించే, వేదశాస్త్రాలలో నిపుణుడు, అనేక ధర్మాలను కాపాడే, సమస్త ఐశ్వర్యాలతో సమృద్ధుడు, సజ్జనసభకు నాయకుడు, సద్భక్తులకు సేవకుడు—అటువంటి రాజా గయుని మహాకర్మలకు సమానుడు ఎవరు? అతడు భగవంతుని కళావతారంలా సంపూర్ణయోగ్యుడు।

Verse 10

यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सती:सत्याशिषो दक्षकन्या: सरिद्भ‍ि: । यस्य प्रजानां दुदुहे धराऽऽशिषोनिराशिषो गुणवत्सस्‍नुतोधा: ॥ १० ॥

శ్రద్ధ, మైత్రీ, దయ మొదలైన దక్షుని సత్యవ్రత కుమార్తెలు—వారి ఆశీర్వాదాలు ఎల్లప్పుడూ సత్యమయ్యేవి—పవిత్ర నదీజలాలతో పరమానందంగా మహారాజ గయునికి అభిషేకం చేశారు. అతని గుణాలను చూసి భూమిదేవి గోవుగా అవతరించి, దూడను చూసినట్లుగా, ప్రజల కోసం పాలు లాగా సమృద్ధిని విరివిగా ఇచ్చింది; అయితే గయుడు స్వయంగా నిరాశిష, నిష్కాముడు।

Verse 11

छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान्दुदूहुराजह्रुरथो बलिं नृपा: । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रायदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य ॥ ११ ॥

మహారాజ గయుడు నిష్కాముడైనా, వేదఛందస్సులు మరియు యజ్ఞకర్మల బలంతో అతని ఫలాలు స్వయంగా సిద్ధించేవి. అతనితో యుద్ధం చేసిన రాజులు ధర్మనీతితోనే పోరాడి, సంతుష్టులై బలిగా బహుమతులు సమర్పించేవారు. అతని దానశీలతతో బ్రాహ్మణులు కూడా తృప్తి చెందారు; అందుచేత పరలోక లాభార్థం తమ పుణ్యాశీర్వాదాలలో ఆరవ భాగాన్ని గయునికి అర్పించారు।

Verse 12

यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मामघोनि माद्यत्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोग-समर्पितेज्याफलमाजहार ॥ १२ ॥

మహారాజు గయుని యజ్ఞాలలో సోమరసం విరివిగా ఉండేది. ఇంద్రుడు అక్కడికి వచ్చి అధికంగా సోమరసాన్ని పానంచేసి మత్తుడయ్యేవాడు. అలాగే యజ్ఞపురుషుడైన భగవాన్ విష్ణువు కూడా వచ్చి, శుద్ధమైన అచల భక్తియోగంతో సమర్పించిన యజ్ఞఫలాన్ని స్వయంగా స్వీకరించాడు.

Verse 13

यत्प्रीणनाद्ब‍‌र्हिषि देवतिर्यङ्-मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्चात् । प्रीयेत सद्य: स ह विश्वजीव:प्रीत: स्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य ॥ १३ ॥

ఎవరి క్రియల వల్ల భగవంతుడు సంతుష్టుడవుతాడో, అతని సంతృప్తితో బ్రహ్మ మొదలుకొని దేవతలు, మనుష్యులు, జంతువులు, పక్షులు, తేనెటీగలు, లతలు, వృక్షాలు, గడ్డి మొదలైన సమస్త జీవులు తక్షణమే సంతోషిస్తారు. పరమాత్మ అయిన భగవంతుడు స్వభావతః సంపూర్ణ తృప్తుడే అయినా, గయ మహారాజు యజ్ఞవేదికకు వచ్చి “నేను పూర్తిగా సంతుష్టుడను” అని పలికాడు.

Verse 14

गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥

గయంతీ గర్భంలో మహారాజు గయునికి చిత్రరథ, సుగతి, అవరోధన అనే ముగ్గురు కుమారులు జన్మించారు. చిత్రరథుని ద్వారా ఊర్ణా గర్భంలో సమ్రాట్ పుట్టాడు; సమ్రాట్ భార్య ఉత్కలా గర్భంలో మరిచి జన్మించాడు. మరిచి భార్య బిందుమతి గర్భంలో బిందు; బిందు భార్య సరఘా గర్భంలో మధు. మధు భార్య సుమనా గర్భంలో వీరవ్రత; వీరవ్రత భార్య భోజా గర్భంలో మంథు, ప్రమంథు అనే ఇద్దరు కుమారులు. మంథు భార్య సత్యా గర్భంలో భౌవన; భౌవన భార్య దూషణా గర్భంలో త్వష్టా. త్వష్టా భార్య విరోచనా గర్భంలో విరజ; విరజ భార్య విషూచీ గర్భంలో వంద మంది కుమారులు మరియు ఒక కుమార్తె జన్మించారు; వారిలో శతజిత్ ప్రధానుడు.

Verse 15

गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥

గయంతీ గర్భంలో గయునికి చిత్రరథ, సుగతి, అవరోధన అనే ముగ్గురు కుమారులు. చిత్రరథుని ద్వారా ఊర్ణా గర్భంలో సమ్రాట్; సమ్రాట్ ద్వారా ఉత్కలా గర్భంలో మరిచి. మరిచి ద్వారా బిందుమతి గర్భంలో బిందు; బిందు ద్వారా సరఘా గర్భంలో మధు. మధు ద్వారా సుమనా గర్భంలో వీరవ్రత; వీరవ్రత ద్వారా భోజా గర్భంలో మంథు, ప్రమంథు. మంథు ద్వారా సత్యా గర్భంలో భౌవన; భౌవన ద్వారా దూషణా గర్భంలో త్వష్టా. త్వష్టా ద్వారా విరోచనా గర్భంలో విరజ; విరజ ద్వారా విషూచీ గర్భంలో వంద మంది కుమారులు మరియు ఒక కుమార్తె, వారిలో శతజిత్ శ్రేష్ఠుడు.

Verse 16

तत्रायं श्लोक:— प्रैयव्रतं वंशमिमं विरजश्चरमोद्भ‍व: । अकरोदत्यलं कीर्त्या विष्णु: सुरगणं यथा ॥ १६ ॥

విరజుని గురించి ఇక్కడ ప్రసిద్ధ శ్లోకం ఉంది—“ప్రియవ్రత వంశంలో చివరగా జన్మించిన విరజుడు తన అపార కీర్తితో ఆ వంశాన్ని అలంకరించాడు; భగవాన్ విష్ణువు తన దివ్య శక్తితో దేవగణాన్ని అలంకరించి ఆశీర్వదించినట్లే.”