Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
పరీక్షితుడు ‘సంసార-వనం’ యొక్క ప్రత్యక్షార్థం అడిగినప్పుడు శుకదేవ గోస్వామి జడభరతుని ఉపదేశాన్ని దీర్ఘ రూపకాలుగా వివరిస్తాడు. జీవుడు లాభం కోరే వ్యాపారివలె జగత్-వనంలో ప్రవేశించి దైవీ మాయచేత మోహితుడై, గుణాలు మరియు మనోకల్పనల వల్ల దేహం దేహంగా తిరుగుతాడు. ఇంద్రియాలు దోపిడీదారులు, కుటుంబాసక్తి మృగాలు మరియు దావానలం, కర్మకాండ భారము ముల్లుకొండలు, నిద్ర అజగరం, శత్రువులు సర్పాలు, నిషిద్ధ భోగాలు ఉచ్చులు—శిక్షకు దారితీసేవి—అని ప్రమాదాలు చూపబడతాయి. నాస్తిక సలహాలు, అనధికార ‘దేవతలు’ గద్దలవలె; హరి-చక్రం (కాలం) నుండి రక్షించలేవు. చివరికి భరత మహారాజు వైరాగ్యం, మృగదేహంలోనూ అచంచల హరిస్మరణ మహిమించబడుతుంది; భక్తి మరియు సాధుసంగమే వనంనుండి బయటపడే ఏకైక మార్గమని బోధిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ రాజా! దేహాత్మబుద్ధిలో ఉన్న జీవుడు సత్త్వ-రజ-తమ గుణభేదాలచే ప్రేరితమైన శుభాశుభ కర్మల వల్ల అనేక రకాల దేహాలను వరుసగా పొందుతూ, సంయోగ-వియోగాది ద్వారా అనాది సంసారానుభవాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఈ అనుభవానికి ద్వారం ఆరు ఇంద్రియసమూహం; వాటి చేతనే అతడు దుర్గమ మార్గమువలె ఉన్న ఈ భౌతిక అరణ్యంలో పడిపోతాడు. భగవాన్ విష్ణువు అధీనంలోని మాయ అతడిని వశపరచుతుంది. ధనలోభి వాణిజ్యసార్థుడు శ్మశానసమానమైన అశివతమ సంసార అరణ్యంలో ప్రవేశించి తన కర్మఫలాలను అనుభవిస్తూ తిరుగుతాడే, అలాగే జీవుడు కూడా దేహపరంపరలో కొన్నిసార్లు ఘోరమైన, కొన్నిసార్లు మిశ్రమమైన దుఃఖాలను భోగిస్తాడు. ఉపశమనాన్ని వెదుకుతూ కూడా అతడు తరచు విఫలమై, ఇంకా హరి పాదపద్మాల వద్ద మధుకరులవలె సేవలో నిమగ్నమైన శుద్ధభక్తుల సంగతిని పొందడు.
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
ఈ సంసార అరణ్యంలో ఆరు ఇంద్రియాలు కర్మచేత దొంగలవలె మారుతాయి. మనిషి ఎంతో కష్టపడి ధర్మార్థం సంపాదించిన ధనం—దానితో పరమపురుషుని ఆరాధనరూప ధర్మాన్ని ఆచరించవచ్చు—అదే ధనాన్ని అజితాత్ముడైన, దుర్బలాధిపతి గల వ్యక్తి నుండి ఈ దొంగ ఇంద్రియాలు దర్శనం, స్పర్శ, శ్రవణం, ఆస్వాదనం, ఘ్రాణం, సంకల్ప-వ్యవసాయం, గృహ-గ్రామ్య భోగం అనే పేర్లతో, ఒక సార్థాన్ని దోచినట్లే దోచుకుంటాయి.
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
ఓ రాజా, ఈ లోకంలో భార్య‑పిల్లలు మొదలైనవారు కుటుంబమని పిలువబడినా, వాస్తవానికి వారు పులులు‑నక్కల వలె ప్రవర్తిస్తారు. గొర్రెల కాపరి ఎంత కాపాడినా పులులు‑నక్కలు వాటిని లాక్కుంటాయి; అలాగే కంజుసుడైన గృహస్థుని ధనాన్ని అతడు జాగ్రత్తగా కాపాడినా కుటుంబమే బలవంతంగా తీసుకుపోతుంది।
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
ప్రతి సంవత్సరం పొలం దున్ని కలుపు పీకినా, విత్తనాలు పూర్తిగా కాలిపోకపోతే విత్తే కాలంలో మళ్లీ గడ్డి‑పొదలు దట్టంగా మొలుస్తాయి. అలాగే గృహస్థాశ్రమం కర్మక్షేత్రం; భోగేచ్ఛ అనే విత్తనం పూర్తిగా దగ్ధం కాకపోతే కర్మలు నశించవు. పాత్రలోని కర్పూరం తీసినా వాసన మిగిలినట్లే.
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
గృహస్థ జీవితంలో బంధితుడైన జీవుడు కొన్నిసార్లు డాంశ‑దోమల వంటి నీచుల చేత, కొన్నిసార్లు మిడతలు, పక్షులు, దొంగలు, ఎలుకలు మొదలైనవారి చేత బాధపడతాడు; అయినా సంసార మార్గంలో తిరుగుతూనే ఉంటాడు. అవిద్య వల్ల కామంతో రంజితమై కర్మలో లీనమవుతాడు; మనస్సు అందులో మునిగిపోవడంతో ఈ నశ్వర లోకాన్ని గంధర్వనగరంలా మాయ అయినప్పటికీ శాశ్వతమని చూస్తాడు।
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
కొన్నిసార్లు ఈ గంధర్వనగరంలాంటి లోకంలో పానం, భోజనం, మైథునం వంటి వ్యసనాలకు లాలసతో, ఇంద్రియవిషయాల వెంట ఎడారిలో జింక మృగతృష్ణ వెంట పరుగెత్తినట్లే పరుగెత్తుతాడు।
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
కొన్నిసార్లు జీవుడు పసుపు మలంలాంటి ‘బంగారం’ వెంటే పరుగెడతాడు; అది అనేక దోషాలకు నిలయం. రజోగుణంతో కమ్ముకున్న మనస్సు బంగారం రంగానికి మోహించి దాన్ని పొందాలని తపిస్తుంది; అడవిలో చలితో బాధపడే మనిషి చిత్తడిలో మెరుస్తున్న వెలుగును అగ్ని అనుకుని పరుగెత్తినట్లే.
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
కొన్నిసార్లు బద్ధజీవుడు నివాసం, నీరు, ధనం వంటి వాటిని సమకూర్చుకోవడంలోనే లీనమవుతాడు. అనేక అవసరాలను సంపాదించడంలో మునిగి, అన్నిటిని మరచి ఈ సంసార అరణ్యంలో ఎటూ ఇటూ నిరంతరం పరుగెడతాడు.
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
కొన్నిసార్లు సుడిగాలి ధూళి వలె రజస్సు కమ్మి అంధుడైనట్టు బద్ధజీవుడు ‘ప్రమదా’ అని పిలువబడే విరుద్ధ లింగ సౌందర్యాన్ని చూసి మోహితుడవుతాడు. అప్పుడు అతడు స్త్రీ ఒడిలో ఎత్తబడతాడు; ఆ క్షణంలో రజోగుణ వేగం అతని శుభబుద్ధి, ఇంద్రియాలను జయిస్తుంది. కామాంధుడై లైంగిక నియమాలను అతిక్రమిస్తాడు; దిక్దేవతలు మొదలైనవారు సాక్షులని తెలియక, అర్ధరాత్రి అక్రమ భోగంలో మునిగి, రాబోయే శిక్షను చూడడు.
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
కొన్నిసార్లు బద్ధజీవుడు ఇంద్రియభోగం వ్యర్థమని, దుఃఖమయమని ఒక్కసారి గ్రహిస్తాడు. కానీ దేహాభిమానం మరియు పరధ్యానంతో అతని స్మృతి చెదిరిపోతుంది. మళ్లీ మళ్లీ అతడు అదే భోగాల వెంటే పరుగెడతాడు—ఎడారిలో జంతువు మృగతృష్ణ నీటిని వెంబడించినట్లుగా.
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
కొన్నిసార్లు శత్రువులు మరియు రాజసేవకులు ప్రత్యక్షంగా గానీ పరోక్షంగా గానీ పలికే అత్యంత కఠినమైన, ఉగ్రమైన మాటలతో బద్ధజీవుడు బాగా బాధపడతాడు. అప్పుడు అతని చెవుల మూలం, హృదయం తీవ్రంగా వ్యథపడతాయి. ఆ గద్దింపులు గుడ్లగూబ, జిల్లు శబ్దాల వంటి కర్కశ ధ్వనుల్లా ఉంటాయి.
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
పూర్వజన్మ సుకృతం వల్ల ఈ జన్మలో బద్ధజీవుడు భౌతిక సౌకర్యాలు పొందుతాడు; కానీ అవి తరిగిపోయినప్పుడు, ఈ లోకానికీ పరలోకానికీ పనికిరాని ధనాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. అందుకే అతడు ఆ ధనాన్ని పట్టుకున్న ‘జీవించి ఉన్న మృతులు’ వంటి వారిని ఆశ్రయించి పరుగెడతాడు. అలాంటి వారు అపవిత్ర వృక్షలతలు, విషబావుల వంటి వారు; అతడూ జీవించుచూ మరణించుచున్నవాడవుతాడు.
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
కొన్నిసార్లు ఈ భౌతిక అరణ్యంలో బాధలు తగ్గించుకోవాలని బద్ధజీవుడు నాస్తికుల నుండి చౌక ‘ఆశీర్వాదాలు’ పొందుతాడు. వారి సంగమంలో బుద్ధి నశిస్తుంది; అ浅మైన ప్రవాహంలో దూకి తల పగలగొట్టుకున్నట్లే. ఇహలోకములోనూ పరలోకములోనూ దుఃఖమే. అలాగే వేదవిరోధి పాఖండులైన তথాకథిత సాధు-స్వాముల దగ్గరకు కూడా వెళ్తాడు; కానీ ఎటువంటి శ్రేయస్సు పొందడు.
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
ఇతరులను బాధపెట్టినా తన జీవనోపాధి కుదరకపోతే, బద్ధజీవుడు అంధుడిలా తన తండ్రి లేదా కుమారుని కూడా దోచుకోవాలని, వారి స్వల్పమైన ఆస్తినైనా తీసుకోవాలని చూస్తాడు. తండ్రి-కుమారులు లేదా బంధువుల నుండి ఏమీ దొరకకపోతే, వారికి ఎన్నో విధాలుగా కష్టం కలిగించడానికి కూడా సిద్ధపడతాడు.
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
కొన్నిసార్లు గృహజీవితం అడవిలోని దావాగ్నిలా అనిపిస్తుంది—ప్రియమైన ఆనందం లేని, చివరికి దుఃఖమే పెంచే జీవితం. శోకాగ్నిలో కాలిపోతూ అతడు తీవ్రమైన విరక్తి/నిర్వేదాన్ని పొందుతాడు. గృహస్థాశ్రమంలో శాశ్వత సుఖానికి అనుకూలమైనది ఏదీ లేదు. అందులో చిక్కి, కొన్నిసార్లు తన్ను దురదృష్టవంతుడని నిందించుకుంటాడు; మరికొన్నిసార్లు పూర్వజన్మ పుణ్యాభావమే కారణమని భావిస్తాడు.
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
కొన్నిసార్లు కాలప్రభావంతో వికృతమైన రాజపురుషులు రాక్షసుల్లా మారి అతని ప్రియమైన సేకరించిన ధనాన్ని అంతా లాక్కుంటారు. జీవితాంతం దాచుకున్న ధనం పోవడంతో అతడు ఉత్సాహం కోల్పోతాడు; నిజంగా ప్రాణం పోయినట్టే, జీవలక్షణాలు మాయమవుతాయి.
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
కొన్నిసార్లు బద్ధజీవుడు మనోరథంతో తండ్రి, తాత మొదలైనవారు కుమారుడు లేదా మనవడు రూపంలో మళ్లీ వచ్చారని ఊహించుకుంటాడు. అలా స్వప్నసుఖంలాంటి క్షణిక ఆనందాన్ని అనుభవించి, ఇటువంటి మనోకల్పనలలోనే తృప్తి పొందుతాడు.
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
కొన్నిసార్లు గృహస్థాశ్రమ కర్మవిధుల అతిభారమనే కొండను ఎక్కబోయే బద్ధజీవి, లోకవ్యసనాలతో లాగబడిన మనస్సుతో, ముళ్లు రాళ్లతో నిండిన దారిలో ప్రవేశించినవాడిలా బాధపడి కుంగిపోతాడు।
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
కొన్నిసార్లు శరీరంలోని అసహ్యమైన ఆకలి-దాహమనే అంతర్గత అగ్నితో సహనం కోల్పోయి, అతడు తన కుటుంబం—కొడుకు, కూతురు, భార్య—పై కోపపడతాడు; వారిపై కఠినంగా ప్రవర్తించి మరింత బాధపడతాడు।
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
అతడే మళ్లీ నిద్రరూప అజగరానికి చిక్కి అజ్ఞానాంధకారంలో మునిగిపోతాడు; శూన్య అరణ్యంలో పడేసిన శవంలా పడి ఉంటాడు, ఏదీ గ్రహించలేడు।
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
కొన్నిసార్లు దుష్టులనే దంషూకాలు (పాములు మొదలైనవి) అతడిని కరిచి, అతని గౌరవం భంగమవుతుంది; ఆందోళనతో నిద్ర క్షణమూ దొరకదు. హృదయం వ్యథతో అతని బుద్ధి-చైతన్యం క్షీణించి, అజ్ఞానమనే అంధకూపంలో అంధుడిలా పడిపోతాడు।
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
కొన్నిసార్లు ఇంద్రియసుఖంలోని స్వల్ప మధురతను వెదుకుతూ అతడు పరస్త్రీని, పరధనాన్ని అపహరిస్తాడు; అప్పుడు రాజు (ప్రభుత్వం) లేదా ఆ స్త్రీ భర్త/రక్షకుల చేత శిక్షింపబడి అపార నరకస్థితిలో పడిపోతాడు।
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
అందుచేత పండితులు, తత్త్వదర్శులు ఈ ఆత్మకు ఫలాపేక్షతో కూడిన భౌతిక కర్మమార్గాన్ని నిందిస్తారు; ఎందుకంటే ఇదే ఇహలోకములోను పరలోకములోను దుఃఖాల మూలము, ప్రసవస్థానము.
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
బద్ధజీవుడు ఎవరో ఒకరి ధనాన్ని దొంగిలించి లేదా మోసం చేసి శిక్ష నుండి తప్పించుకొని తన వద్ద ఉంచుకుంటాడు; తరువాత దేవదత్త అనే మరొకడు అతన్ని మోసం చేసి ఆ ధనాన్ని తీసుకుంటాడు; ఆపై విష్ణుమిత్ర అనే ఇంకొకడు దేవదత్త నుండి దొంగిలించి తీసుకుపోతాడు. ఈ విధంగా ధనం ఎక్కడా నిలవదు, చేతి నుండి చేతికి మారుతుంది. చివరికి ఎవరూ దానిని భోగించలేరు; అది పరమేశ్వరుడైన భగవంతుని స్వత్తే.
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
కొన్నిసార్లు చలి, గాలి మొదలైన అనేక ఆధ్యిదైవిక, ఆధ్యిభౌతిక, ఆధ్యాత్మిక దుఃఖాల నుండి తనను తాను రక్షించుకోలేక బద్ధజీవుడు అంతులేని చింతతో విషణ్ణుడై విలాపమయ జీవితం గడుపుతాడు.
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
ధన లావాదేవీలలో ఎవరో ఒకరు మరొకరిని కాకిణీంత లేదా అంతకంటే తక్కువతో మోసం చేస్తే, వారు పరస్పరం శత్రువులవుతారు.
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
ఈ భౌతిక జీవన మార్గంలో నేను చెప్పినట్లుగా అనేక దాటలేని ఉపద్రవాలు ఉన్నాయి; అంతేకాక তথాకథిత సుఖం-దుఃఖం, రాగం-ద్వేషం, భయం, అహంకారం, నిర్లక్ష్యం, ఉన్మాదం, శోకం, మోహం, లోభం, మత్సరం, ఈర్ష్య, అవమానం, ఆకలి-దాహం, వ్యాకులత, వ్యాధి, జననం, వృద్ధాప్యం, మరణం మొదలైన కష్టాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇవన్నీ కలసి భోగాసక్తుడైన బద్ధజీవునికి దుఃఖమే మిగులుస్తాయి.
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
కొన్నిసార్లు దేవమాయారూపిణి స్త్రీ ఆలింగనానికి ఆకర్షితుడై జీవుడు వివేకం, జీవనలక్ష్యజ్ఞానం కోల్పోతాడు. అప్పుడు సాధనను వదలి భార్య/ప్రేయసి, గృహవ్యవస్థలలో అతిగా ఆసక్తి పెంచి, ఆమె పిల్లల మాటలు, చూపులు, చేష్టలతో హృదయం హరించబడి కృష్ణచైతన్యాన్ని కోల్పోయి ఘోర అంధకారమైన భౌతిక స్థితిలో పడిపోతాడు।
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
భగవాన్ విష్ణువు చక్రం—హరిచక్రం—అదే కాలచక్రం; పరమాణువుల ఆది నుండి బ్రహ్మా మరణకాలం వరకు విస్తరించి సమస్త క్రియలను నియంత్రిస్తూ, బ్రహ్మా నుండి తృణం వరకు అన్ని జీవుల ఆయుష్షును హరిస్తూ నిరంతరం తిరుగుతుంది. మరణభయంతో జీవుడు రక్షకుడిని వెతుకుతాడు; కానీ కాలచక్రరూప తన ఆయుధంతో సాక్షాత్తు యజ్ఞపురుషుడైన భగవంతుని నిర్లక్ష్యం చేసి, పాఖండ శాస్త్రాల మనుష్యకల్పిత దేవతలను ఆశ్రయిస్తాడు; అవి గద్దలు, కాకులు వంటి వాటి పోలిక, వేదసమ్మతం కాదు, మరణగ్రాసం నుండి రక్షించలేవు।
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
పాఖండీ నకిలీ స్వాములు, యోగులు మొదలైనవారు స్వయంగా మోసపోయినవారే; వారి వద్దకు వెళ్లినవాడు కూడా మోసపోతాడు. ఇలా మోసపోయినవాడు కొన్నిసార్లు నిజమైన వైదిక మార్గానుసారులైన బ్రాహ్మణులు లేదా కృష్ణచైతన్య భక్తుల ఆశ్రయం పొందుతాడు; వారు ఉపనయనాది శ్రౌత-స్మార్త కర్మల ద్వారా యజ్ఞపురుష భగవంతుని ఆరాధన నేర్పుతారు. కానీ ఆ నియమాల్లో నిలవలేక మళ్లీ పడిపోయి, కామభోగ ఏర్పాట్లలో నిపుణులైన శూద్రుల సమూహాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు; అక్కడ మైథునం, కుటుంబపోషణ వానరజాతిలా ప్రధానమవుతాయి।
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
అక్కడ కూడా వారు ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా స్వేచ్ఛగా తిరుగుతారు; కృపణబుద్ధితో జీవనలక్ష్యాన్ని తెలియకుంటారు. పరస్పరం ముఖాలు చూడటం మొదలైన వాటితో ఇంద్రియభోగస్మృతి రేకెత్తి, వారు కేవలం గ్రామ్యకర్మ—భౌతిక పనుల్లోనే—నిమగ్నమై ఉంటారు; అందువల్ల తమ స్వల్ప ఆయుష్షు ముగింపు పూర్తిగా మరిచిపోతారు।
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
కొన్నిసార్లు జీవుడు దేహిక ప్రయోజనాలైన గృహాలలో చెట్టు నుంచి చెట్టుకు దూకే వానరంలా రమిస్తాడు; సుత-దారాలపై మమకారం పెంచుకొని క్షణిక మైథునసుఖానికి బానిసవుతాడు. వానరం చివరికి వేటగాడి బంధనంలో చిక్కినట్లే, ఈ బద్ధజీవుడు ఒక దేహం నుంచి మరో దేహానికి దూకుతూ, క్షణిక కామసుఖంలో మోహితుడై కుటుంబ-కారాగారంలో బంధించబడి భౌతిక పాశాల నుంచి బయటపడలేడు।
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
ఈ భౌతిక లోకంలో బద్ధజీవుడు పరమపురుషుడితో తన సంబంధాన్ని మరచి కృష్ణచైతన్యాన్ని పట్టించుకోకపోతే, అతడు అనేక రకాల పాపకర్మలు, దుష్కృత్యాలు చేస్తాడు. ఆపై త్రివిధ తాపాలతో బాధపడుతూ, మృత్యురూపి గజభయంతో, పర్వతగుహల వంటి అంధకారంలో పడిపోతాడు।
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
కొన్నిసార్లు అతడు తీవ్రమైన చలి, బలమైన గాలులు మొదలైనవాటితో పాటు దైవిక, భౌతిక, ఆత్మీయ కారణాల వల్ల కలిగే అనేక దుఃఖాలతో బాధపడతాడు. వాటిని ఎదుర్కోలేక, అంతులేని విషయభోగాల కోరికతో విషణ్ణుడై, దుఃస్థితిలోనే ఉండిపోతాడు।
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
కొన్నిసార్లు వారు పరస్పరం లావాదేవీలు చేసి కొంత ధనం సంపాదిస్తారు; కానీ ధనంలో మోసం వల్ల కాలక్రమేణా శత్రుత్వం పుడుతుంది. చిన్న లాభం ఉన్నా స్నేహం చెదిరి, వారు శత్రువులవుతారు।
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
కొన్నిసార్లు ధనం క్షీణించి అతడికి పడక, కూర్చోవడానికి స్థలం, భోజనం మొదలైన అవసరాలు కూడా లభించవు. కోరికలు నెరవేరక, న్యాయమైన మార్గంలో సాధించలేకపోతే, అతడు ఇతరుల ఆస్తిని అన్యాయంగా లాక్కోవాలని నిర్ణయించుకుంటాడు. కోరినది దక్కకపోతే, ప్రజల నుండి అవమానాలు పొందుతూ అతడు తీవ్రంగా విషణ్ణుడవుతాడు।
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
ఇలా ధనాసక్తి వల్ల పెరిగిన శత్రుత్వబంధం ఉన్నప్పటికీ, పూర్వవాసనల కారణంగా వారు మళ్లీ మళ్లీ పరస్పరం వివాహం చేసుకుంటారు. కానీ దురదృష్టవశాత్తు ఆ వివాహాలు ఎక్కువకాలం నిలవవు; విడాకులు లేదా ఇతర మార్గాల ద్వారా వారు మళ్లీ విడిపోతారు।
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
ఈ సంసార మార్గం అనేక కష్టాలు, ఉపద్రవాలతో నిండింది. జీవుడు కొన్నిసార్లు లాభం, కొన్నిసార్లు నష్టం పొందుతాడు; మరికొన్నిసార్లు తండ్రి మొదలైనవారితో వియోగం కలిగి, వారిని విడిచి పిల్లలు మొదలైనవారిపై ఆసక్తి పెంచుకుంటాడు. శోకం, మోహం, భయం, ఏడుపు, వాదం, హర్షంతో పాటలు—ఇవన్నీ అతన్ని బంధించి అనాది భగవద్వియోగాన్ని మరచిపోతాడు; యమమార్గంలా దుర్గమమైన ఈ మార్గంలో సుఖం లేదు. ఆత్మజ్ఞులు భగవంతుని శరణు పొంది భక్తిమార్గం ద్వారానే విముక్తి పొందుతారు; భక్తి లేకుండా విడుదల లేదు—కృష్ణచైతన్యమే ఆశ్రయం।
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
ఈ యోగానుశాసనం దండాన్ని విడిచిన, సమస్త జీవులకు మిత్రులైన, శమశీలులైన, ఇంద్రియ-మనస్సును నియంత్రించిన సాధువులకు సులభం. శాంతచిత్తులైన వారు సులభంగా మోక్షమార్గాన్ని—భగవద్ధామానికి వెళ్లే మార్గాన్ని—అందుకుంటారు. కానీ దుఃఖమయ భౌతికాసక్తిలో చిక్కిన దురదృష్టుడు వారి సాంగత్యాన్ని పొందలేడు।
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
దిగ్విజయులు, యజ్ఞాలలో నిపుణులైన అనేక రాజర్షులు కూడా భగవంతుని ప్రేమభరిత సేవను పొందలేకపోయారు; ఎందుకంటే ‘నేనే ఈ శరీరం, ఇది నా స్వత్తు’ అనే మిథ్యాభిమానాన్ని వారు జయించలేకపోయారు. ఆ దేహాభిమానంతో శత్రుత్వాన్ని పెంచి యుద్ధాలు చేసి చివరికి యుద్ధభూమిలో పడి, జీవన లక్ష్యాన్ని నెరవేర్చకుండానే నశించారు।
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
జీవుడు కర్మరూప లతను ఆశ్రయిస్తే, పుణ్యకర్మల వల్ల ఏదో విధంగా నరకస్థితి నుంచి విముక్తి పొంది స్వర్గాది ఉన్నత లోకాలకు ఎక్కుతాడు; కానీ అక్కడ నిలవలేడు. పుణ్యఫలం క్షీణించగానే మళ్లీ దిగిపోతాడు. ఇలా సంసార మార్గంలో అతడు ఎప్పటికీ పైకీ కిందకీ తిరుగుతూనే ఉంటాడు।
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
జడభరతుని బోధను సంక్షిప్తంగా చెప్పి శుకదేవ గోస్వామి అన్నారు—ఓ రాజర్షి పరీక్షితా! ఈ మహాత్ముడు సూచించిన మార్గం ప్రభువు వాహనమైన గరుడుని మార్గంలాంటిది; సాధారణ రాజులు మాత్రం ఈగలాంటివారు. ఈగ గరుడుని మార్గాన్ని అనుసరించలేనట్లే, ఇప్పటివరకు గొప్ప విజేత రాజులు కూడా భక్తిసేవ మార్గాన్ని మనసుతో కూడ అనుసరించలేకపోయారు।
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
యౌవనంలోనే మహారాజు భరతుడు ఉత్తమశ్లోక భగవంతుని సేవాప్రేమతో భార్య, కుమారులు, మిత్రులు, విస్తార రాజ్యాన్ని—త్యజించుట కష్టం అయినా—మలంలా తృణప్రాయంగా విడిచెను।
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
ఓ రాజా, భరత మహారాజు రాజ్యం, భార్య, బంధువులు, దేవతలకూ అసూయ కలిగించే కరుణాదృష్టి గల శ్రీమహాలక్ష్మిని కూడా త్యజించాడు; ఎందుకంటే మధుద్విట్ శ్రీకృష్ణ సేవలో ఆసక్తులైన మహాత్ములకు భోగమూ భవమూ తృణప్రాయం।
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
జింక శరీరంలోనూ భరత మహారాజు భగవంతుని మరువలేదు; దేహత్యాగ సమయంలో ఆయన గట్టిగా పలికెను—“యజ్ఞస్వరూపుడైన, ధర్మరక్షకుడైన, విధినైపుణ్యమైన, యోగస్వరూపుడైన, సాంఖ్యశిరోమణియైన, ప్రకృతీశ్వరుడైన నారాయణ హరికి నమస్కారం”—అని చెప్పి దేహం విడిచెను।
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
భాగవతసభలో రాజర్షి భరతుని పవిత్ర గుణకర్మల ఈ మంగళచరిత్రను శ్రద్ధతో వినీ, కీర్తనీ, ప్రశంసించేవాడికి ఆయుష్షు, ఐశ్వర్యం, కీర్తి, స్వర్గప్రాప్తి లేదా మోక్షం—అన్నీ లభిస్తాయి; ఇతడు మరెవ్వరినీ అడగనక్కరలేదు।
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.