Adhyaya 11
Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa: The Mind as Bondage and the Two Kṣetrajñas
రహూగణ రాజు జడభరతుని అవమానించిన తరువాత వినయంతో ఆధ్యాత్మిక బోధ కోరుతాడు. జడభరతుడు ‘యజమాని–సేవకుడు’ అనే దేహాభిమాన తర్కాన్ని, అలాగే దేహసుఖదుఃఖాలను పరమసత్యానికి బాహ్యమని ఖండిస్తాడు. త్రిగుణమయమైన మనస్సు నియంత్రణలేని ఏనుగులా పుణ్యపాపకర్మలను విస్తరించి కర్మబంధం, అనేక యోనుల్లో పునర్జన్మలను కలిగిస్తుందని విశ్లేషిస్తాడు. ఇంద్రియాలు, విషయాలు, దేహ–సమాజ గుర్తింపులు, అహంకారం—ఇవే మనస్సు క్షేత్రమని చెప్పి, అనేక వృత్తులు పుట్టినా వాటన్నిటినీ భగవంతుడే నియమిస్తాడని బోధిస్తాడు. చివరికి రెండు క్షేత్రజ్ఞులు—జీవుడు మరియు పరమాత్మ (నారాయణ/వాసుదేవ)—తత్త్వాన్ని స్థాపించి, గురుసేవతో పాటు భగవంతుని పాదపద్మసేవ ద్వారా మనస్సును జయించమని ఉపదేశిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच अकोविद: कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठ: । न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १ ॥
బ్రాహ్మణుడు (జడభరతుడు) అన్నాడు—హే రాజా! నీవు అనుభవం లేనివాడివైనా అనుభవజ్ఞుడిలా వాదిస్తున్నావు; అందువల్ల నీవు నిజంగా నిపుణుడవు కాదు. నిజమైన జ్ఞానులు పరమతత్త్వాన్ని విచారిస్తూ దాస‑స్వామి సంబంధం గానీ, భౌతిక సుఖ‑దుఃఖాలు గానీ వంటి బాహ్య వ్యవహారాలను ఇలా మాట్లాడరు।
Verse 2
तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववाद:प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु: ॥ २ ॥
ఓ రాజా, స్వామి-సేవకుడు, రాజు-ప్రజలు వంటి సంబంధాల మాటలు ఎక్కువగా భౌతిక కర్మల గురించినవే. వేదాలలోని కర్మకాండంలో ఆసక్తి గలవారు యజ్ఞాది కర్మాలపై విశ్వాసం పెడతారు; వారికి తత్త్వజ్ఞానం, ఆధ్యాత్మిక పురోగతి సాధారణంగా ప్రకాశించదు।
Verse 3
न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाच: समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३ ॥
అతనికి తత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా గ్రహింపజేయడానికి శ్రేష్ఠమైన వేదవాక్యాలూ సరిపోవు. స్వప్నం తానే అసత్యమని తెలిసినట్లే, గృహమేధి సుఖం తుచ్ఛమని ఎవడు స్వయంగా గ్రహిస్తాడో, అతనికి వేదాలు కూడా నేరుగా తత్త్వజ్ఞానాన్ని కలిగించలేవు।
Verse 4
यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४ ॥
జీవుని మనస్సు రజస్సు, సత్త్వం లేదా తమస్సు అనే మూడు గుణాలచే బంధింపబడినంతకాలం, అది నియంత్రణలేని ఏనుగులా ఇంద్రియాలు, సంకల్పాల ద్వారా పుణ్యపాప కర్మలను విస్తరింపజేస్తుంది. అందువల్ల జీవుడు భోగం–దుఃఖం అనుభవిస్తూ సంసారంలోనే తిరుగుతాడు।
Verse 5
स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृत: षोडशात्मा । बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेद-मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५ ॥
మనస్సు వాసనాత్మకమై విషయాసక్తిగా ఉండి, గుణప్రవాహం వల్ల వికృతమవుతుంది; పదహారు తత్త్వాలలో మనస్సే ప్రధానము. అది నామ-రూప భేదాల ద్వారా అంతర–బాహ్య భావాన్ని, దేహనగరాన్ని విస్తరిస్తుంది; అందువల్ల దేవ, మనుష్య, పశు, పక్షి వంటి ఉన్నత–నీచ దేహాలలో జన్మను కలిగిస్తుంది।
Verse 6
दु:खं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूट: ॥ ६ ॥
మాయచే నిర్మితమైన భౌతిక మనస్సు జీవాత్మను కప్పి వివిధ యోనులలోకి తీసుకెళ్తుంది—ఇదే సంసృతి చక్రం. మనస్సు వల్ల కాలానుగుణంగా తీవ్రమైన సుఖ–దుఃఖ ఫలాలు అనుభవించబడతాయి; మోహితమై మనస్సు మళ్లీ పుణ్యపాప కర్మలను సృష్టించి ఆత్మను బంధిస్తుంది।
Verse 7
तावानयं व्यवहार: सदावि:क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्म: । तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७ ॥
ఈ లోకవ్యవహారం ఎల్లప్పుడూ క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) సాక్షిగా ఉండగా స్థూల–సూక్ష్మ రూపాలలో జరుగుతుంది. అందుచేత పండితులు చెబుతారు—మనసే లింగం (సూక్ష్మదేహం); గుణ–అగుణాల ప్రకారం బంధమోక్షాలకు కారణం మనసే.
Verse 8
गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तो: क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मन: स्यात् । यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन् शिखा: सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् । पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं वृत्तीर्मन: श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥
మనసు గుణాలలో ఆసక్తి చెంది ఇంద్రియభోగంలో లీనమైతే జీవునికి అది వ్యసనము, దుఃఖము కలిగిస్తుంది; కానీ మనసు నిర్గుణంగా అనాసక్తమైతే అదే క్షేమము, మోక్షమునకు కారణమవుతుంది. దీపంలో నెయ్యి-వత్తి సరిగ్గా దగ్ధమైతే ప్రకాశం వెలుగుతుంది; వత్తి తప్పుగా కాలితే పొగ, నలుపు పడుతుంది. అలాగే భోగాసక్త మనసు క్లేశాన్ని, భోగవిరక్త మనసు కృష్ణచైతన్యపు స్వాభావిక ప్రకాశాన్ని కలిగిస్తుంది.
Verse 9
एकादशासन्मनसो हि वृत्तय आकूतय: पञ्च धियोऽभिमान: । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमी: ॥ ९ ॥
మనస్సు యొక్క వృత్తులు పదకొండు—ఐదు ఆకూతులు (సంకల్పప్రవృత్తులు), ఐదు ధీలు (జ్ఞానేంద్రియసంబంధ బుద్ధులు) మరియు అహంకారం. ఓ వీరా! శబ్దాది విషయాలు, కర్మేంద్రియ క్రియలు, అలాగే దేహ-సమాజాది ‘పురం’—ఇవన్నీ మనవృత్తుల కార్యక్షేత్రాలని పండితులు చెబుతారు.
Verse 10
गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि विसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पा: । एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं द्वादशमेक आहु: ॥ १० ॥
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం—ఇవి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాల విషయాలు. వాక్కు, గ్రహణం, గమనం, మలవిసర్జనం, మైథునం—ఇవి కర్మేంద్రియాల విషయాలు. వీటికి తోడు ‘ఇది నాది’—ఈ దేహం నాది, సమాజం నాది, కుటుంబం నాది, దేశం నాది—అనే భావన అహంకార వృత్తి. కొందరు తత్వవేత్తలు దీనిని పన్నెండవ వృత్తి అని, దాని క్షేత్రం దేహమే అని చెబుతారు.
Verse 11
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै- रेकादशामी मनसो विकारा: । सहस्रश: शतश: कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वत: स्यु: ॥ ११ ॥
ద్రవ్యము, స్వభావము, ఆశయము (మూలకారణము), కర్మ, కాలము మొదలైన భౌతిక కారణాల వల్ల మనస్సు యొక్క ఈ పదకొండు వికారాలు కదిలిపోతాయి. ఆ క్షోభతో అవి వందలుగా, వేలుగా, కోట్లుగా రూపాంతరాలు చెందుతాయి; కానీ ఇవి పరస్పర కలయికతో గానీ, స్వయంచాలకంగా గానీ జరగవు. ఇవన్నీ పరమాత్మ అయిన భగవంతుని నియంత్రణ, దర్శకత్వంలోనే జరుగుతాయి.
Verse 12
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती- र्जीवस्य मायारचितस्य नित्या: । आविर्हिता: क्वापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु: ॥ १२ ॥
కృష్ణచేతన లేని జీవుని మనస్సులో బాహ్యమాయ సృష్టించిన అనేక భావనలు, క్రియలు అనాదిగా ఉన్నాయి. అవి జాగ్రత్తలోనూ స్వప్నంలోనూ వ్యక్తమవుతాయి; గాఢనిద్ర లేదా సమాధిలో అంతర్ధానమవుతాయి. జీవన్ముక్తుడు వాటిని స్పష్టంగా దర్శిస్తాడు.
Verse 13
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
క్షేత్రజ్ఞ ఆత్మ ఆదిపురుషుడు, స్వయంప్రకాశుడు, అజుడు, పరమేశ్వరుడు. ఆయనే భగవాన్ నారాయణుడు, వాసుదేవుడు; తన స్వశక్తి (మాయ) ద్వారా సమస్త జీవుల హృదయాలలో నివసిస్తాడు.
Verse 14
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
ఎలా వాయువు స్థావర-జంగమ సమస్త దేహాలలో తన స్వరూపంతో ప్రవేశించి వాటిని చలింపజేసి నియంత్రిస్తుందో, అలాగే పరమభగవాన్ వాసుదేవుడు క్షేత్రజ్ఞ-ఆత్మగా అన్ని శరీరాలలో ప్రవేశించి వాటిని పాలిస్తాడు.
Verse 15
न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५ ॥
ఓ నరేంద్ర రాహూగణా! దేహధారి జీవుడు వివేకజ్ఞానోదయంతో మాయను తొలగించి, సంగముక్తుడై, ఆరు శత్రువులను జయించి, ఆత్మతత్త్వాన్ని గ్రహించేవరకు ఈ లోకంలో వివిధ స్థలాల్లో, వివిధ యోనుల్లో సంచరిస్తూనే ఉంటాడు.
Verse 16
न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥
మనస్సే జీవుని ఆత్మలింగం (ఉపాధి) మరియు సంసారతాపాలకు మూలకారణం. ఈ సత్యం తెలియని వరకు జీవుడు దేహదుఃఖాన్ని అనుభవిస్తూ వివిధ స్థితుల్లో సంచరిస్తాడు; ఎందుకంటే మనస్సు శోక, మోహ, వ్యాధి, రాగ, లోభ, వైరం వలన బంధనమూ తప్పుడు మమకారమూ కల్పిస్తుంది.
Verse 17
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य- मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्त: । गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥
ఈ నియంత్రణలేని మనస్సే జీవునికి మహా శత్రువు. దానిని నిర్లక్ష్యం చేసినా లేదా అవకాశం ఇచ్చినా అది మరింత బలపడుతూ విజయం సాధిస్తుంది; నిజం కాకపోయినా బలంగా ఉండి ఆత్మ స్వరూపాన్ని కప్పివేస్తుంది. ఓ రాజా, గురువు మరియు శ్రీహరి పాదపద్మ సేవ అనే ఆయుధంతో జాగ్రత్తగా ఈ మనస్సును జయించు।
Frequently Asked Questions
He rejects it because such roles are grounded in bodily designation and social convention, not in ātma-tattva. From the standpoint of the Absolute Truth, pain/pleasure and hierarchy belong to the field of guṇa and karma; the realized person speaks from the level of the self and Bhagavān’s presence, not from temporary material relations.
When the mind is attached to sense enjoyment and shaped by lust and anger, it manufactures karma and compels the jīva into repeated bodies. When the same mind becomes detached from enjoyment and aligned with Kṛṣṇa consciousness—through devotion and disciplined attention—it ceases producing binding desires and becomes an instrument for realization, thus functioning as the cause of liberation.
They are (1) the individual living entity (jīva), the knower of a particular body/field, and (2) the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā/Nārāyaṇa/Vāsudeva, the all-pervading knower and controller present within all bodies. The chapter stresses the Lord’s self-effulgence, freedom from material change, and governance of all beings.
Jaḍa Bharata prescribes conquering the mind by the ‘weapon’ of service to the lotus feet of the spiritual master and the Supreme Personality of Godhead. The emphasis is careful, sustained guru-bhakti: devotion that disciplines attention, dissolves false ego, and reorients desire away from sense objects toward Bhagavān.