Adhyaya 8

Verse 1

श्रीशुक उवाच हरितो रोहितसुतश्चम्पस्तस्माद् विनिर्मिता । चम्पापुरी सुदेवोऽतो विजयो यस्य चात्मज: ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు చెప్పెను—రోహితుని కుమారుడు హరితుడు; హరితుని కుమారుడు చంపుడు. ఆ చంపుడే చంపాపురీ నగరాన్ని నిర్మించాడు. చంపుని కుమారుడు సుదేవుడు, సుదేవుని కుమారుడు విజయుడు.

Verse 2

भरुकस्तत्सुतस्तस्माद् वृकस्तस्यापि बाहुक: । सोऽरिभिर्हृतभू राजा सभार्यो वनमाविशत् ॥ २ ॥

విజయుని కుమారుడు భరుకుడు; భరుకుని కుమారుడు వృకుడు; వృకుని కుమారుడు బాహుకుడు. బాహుక రాజుని శత్రువులు అతని సంపదను హరించగా, ఆయన భార్యతో కలిసి వానప్రస్థాశ్రమం స్వీకరించి అరణ్యానికి వెళ్లాడు.

Verse 3

वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनुमरिष्यती । और्वेण जानतात्मानं प्रजावन्तं निवारिता ॥ ३ ॥

బాహుకుడు వృద్ధాప్యంలో మరణించి పంచత్వాన్ని పొందాడు. అప్పుడు అతని భార్యలలో ఒకరు సతీధర్మం ప్రకారం అతనితో పాటు మరణించాలనుకుంది; కానీ ఔర్వ ముని ఆమె గర్భవతిని అని తెలిసి ఆమెను ఆపాడు.

Verse 4

आज्ञायास्यै सपत्नीभिर्गरो दत्तोऽन्धसा सह । सह तेनैव सञ्जात: सगराख्यो महायशा: । सगरश्चक्रवर्त्यासीत् सागरो यत्सुतै: कृत: ॥ ४ ॥

ఆమె గర్భవతినని తెలిసి సహపత్నులు ఆహారంలో విషం కలిపారు; కాని అది పనిచేయలేదు. విషంతో కూడిన కుమారుడు జన్మించాడు; అందువల్ల అతడు ‘సగర’ అని మహాయశస్సుతో ప్రసిద్ధి పొందాడు. తరువాత సగరుడు చక్రవర్తి అయ్యాడు; అతని కుమారులే గంగాసాగర ప్రాంతాన్ని తవ్వి ప్రసిద్ధి చేశారు।

Verse 5

यस्तालजङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् । नावधीद् गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिण: ॥ ५ ॥ मुण्डाञ्छ्मश्रुधरान् कांश्चिन्मुक्तकेशार्धमुण्डितान् । अनन्तर्वासस: कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान् ॥ ६ ॥

గురు ఔర్వుని ఆజ్ఞ ప్రకారం సగర మహారాజు తాలజంఘులు, యవనులు, శకులు, హైహయులు, బర్బరులు వంటి అసభ్యులను సంహరించలేదు. బదులుగా వారికి విచిత్ర వేషాలు ధరింపజేశాడు—కొంతమందిని పూర్తిగా గుండు చేసి మీసాలు ఉంచగా, కొంతమందిని జుట్టు విడిచిపెట్టగా, కొంతమందిని అర్ధగుండు చేయగా, కొంతమందిని అంతర్వస్త్రం లేకుండా, మరికొంతమందిని బాహ్యవస్త్రం లేకుండా ఉంచాడు. ఇలా వేషభేదం కలిగించాడు గాని వారిని చంపలేదు।

Verse 6

यस्तालजङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् । नावधीद् गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिण: ॥ ५ ॥ मुण्डाञ्छ्मश्रुधरान् कांश्चिन्मुक्तकेशार्धमुण्डितान् । अनन्तर्वासस: कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान् ॥ ६ ॥

గురు ఔర్వుని ఆజ్ఞ ప్రకారం సగర మహారాజు తాలజంఘులు, యవనులు, శకులు, హైహయులు, బర్బరులు వంటి అసభ్యులను సంహరించలేదు. బదులుగా వారికి విచిత్ర వేషాలు ధరింపజేశాడు—కొంతమందిని పూర్తిగా గుండు చేసి మీసాలు ఉంచగా, కొంతమందిని జుట్టు విడిచిపెట్టగా, కొంతమందిని అర్ధగుండు చేయగా, కొంతమందిని అంతర్వస్త్రం లేకుండా, మరికొంతమందిని బాహ్యవస్త్రం లేకుండా ఉంచాడు. ఇలా వేషభేదం కలిగించాడు గాని వారిని చంపలేదు।

Verse 7

सोऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम् । और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम् । तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दर: ॥ ७ ॥

ఔర్వ ముని ఉపదేశించిన యోగమార్గం ప్రకారం సగర మహారాజు అశ్వమేధ యజ్ఞాలు చేసి, సర్వవేదస్వరూపుడు, సర్వజ్ఞుడు, అంతర్యామి పరమేశ్వరుడు శ్రీహరిని సంతుష్టిపరిచాడు. అయితే యజ్ఞంలో అర్పణార్థం విడిచిన అశ్వాన్ని పురందరుడు ఇంద్రుడు దొంగిలించాడు।

Verse 8

सुमत्यास्तनया द‍ृप्ता: पितुरादेशकारिण: । हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान्न्यखनन् महीम् ॥ ८ ॥

సుమతి కుమారులు తమ పరాక్రమంపై గర్వంతో, తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించేవారు. పోయిన అశ్వాన్ని వెతుకుతూ వారు చుట్టూ విస్తృతంగా భూమిని తవ్వారు।

Verse 9

प्रागुदीच्यां दिशि हयं दद‍ृशु: कपिलान्तिके । एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचन: ॥ ९ ॥ हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिण: । उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनि: ॥ १० ॥

తర్వాత ఈశాన్య దిశలో కపిలముని ఆశ్రమ సమీపంలో ఆ అశ్వాన్ని వారు చూశారు. “ఇదిగో అశ్వహరుడు దొంగ; కన్నులు మూసుకొని కూర్చున్నాడు; నిశ్చయంగా పాపి—కొట్టండి, కొట్టండి!” అని అరుస్తూ సాగరుని అరవై వేల కుమారులు ఆయుధాలు ఎత్తుకొని మునివైపు దూసుకెళ్లారు. అప్పుడు ముని కన్నులు తెరిచాడు.

Verse 10

प्रागुदीच्यां दिशि हयं दद‍ृशु: कपिलान्तिके । एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचन: ॥ ९ ॥ हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिण: । उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनि: ॥ १० ॥

మళ్లీ ఈశాన్య దిశలో కపిలముని సమీపంలో వారు అశ్వాన్ని చూసి, “ఇదే అశ్వహరుడు దొంగ. కన్నులు మూసుకొని కూర్చున్నాడు; పాపి—కొట్టండి, కొట్టండి!” అని అన్నారు. అలా అరుస్తూ సాగరుని అరవై వేల కుమారులు ఆయుధాలు ఎత్తుకొని మునివైపు దూసుకెళ్లారు. అప్పుడు ముని కన్నులు తెరిచాడు.

Verse 11

स्वशरीराग्निना तावन्महेन्द्रहृतचेतस: । महद्‌व्य‌तिक्रमहता भस्मसादभवन् क्षणात् ॥ ११ ॥

ఇంద్రుని ప్రభావంతో సాగరుని కుమారుల బుద్ధి హరించబడింది; వారు మహానుభావుని అవమానించారు. ఫలితంగా వారి స్వశరీరాల నుంచే అగ్ని ఉద్భవించి వారు క్షణంలో భస్మమయ్యారు.

Verse 12

न साधुवादो मुनिकोपभर्जिता नृपेन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि । कथं तमो रोषमयं विभाव्यते जगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुव: ॥ १२ ॥

కపిలముని క్రోధాగ్నితో సాగరుని కుమారులు భస్మమయ్యారని కొందరు అంటారు; కానీ మహాపండితులు, సాధువులు ఆ మాటను అంగీకరించరు. ఎందుకంటే కపిలముని దేహం సంపూర్ణ సత్త్వధామం; అందులో క్రోధరూప తమోగుణం ఎలా వ్యక్తమవుతుంది? భూమి ధూళి పవిత్ర ఆకాశాన్ని మలినం చేయలేనట్లే.

Verse 13

यस्येरिता साङ्ख्यमयी द‍ृढेह नौ- र्यया मुमुक्षुस्तरते दुरत्ययम् । भवार्णवं मृत्युपथं विपश्चित: परात्मभूतस्य कथं पृथङ्‌मति: ॥ १३ ॥

కపిలముని ఈ లోకంలో సాంఖ్య తత్త్వాన్ని ప్రకటించాడు; అది అజ్ఞాన సముద్రాన్ని దాటించు దృఢ నౌక వంటిది. మోక్షాన్ని కోరువాడు ఈ తత్త్వాశ్రయంతో మరణమార్గమైన భవసాగరాన్ని దాటగలడు. పరమాత్మస్థితిలో ఉన్న అటువంటి మహావిద్వాంసునిలో శత్రు–మిత్ర భేదబుద్ధి ఎలా ఉంటుంది?

Verse 14

योऽसमञ्जस इत्युक्त: स केशिन्या नृपात्मज: । तस्य पुत्रोशुमान् नाम पितामहहिते रत: ॥ १४ ॥

సగర మహారాజు కుమారులలో కేశినీ గర్భజుడైన ఒకడు ‘అసమంజస’ అని ప్రసిద్ధుడు. అతని కుమారుడు ‘అంశుమాన్’; అతడు తన పితామహుడు సగరుని హితంలో నిత్యం నిమగ్నుడై ఉండేవాడు.

Verse 15

असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् । जातिस्मर: पुरा सङ्गाद् योगी योगाद् विचालित: ॥ १५ ॥ आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् । सरय्वां क्रीडतो बालान्प्रास्यदुद्वेजयञ्जनम् ॥ १६ ॥

అసమంజసుడు పూర్వజన్మలో మహా యోగి; కానీ కుసంగం వల్ల యోగస్థితి నుండి చలించిపోయాడు. ఈ జన్మలో రాజకులంలో జాతిస్మరుడై ఉండి కూడా, తన్ను దుష్టుడిగా చూపించాలనే ఉద్దేశంతో లోకనింద్యమైన, బంధువులకు అప్రీతికరమైన పనులు చేసేవాడు.

Verse 16

असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् । जातिस्मर: पुरा सङ्गाद् योगी योगाद् विचालित: ॥ १५ ॥ आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् । सरय्वां क्रीडतो बालान्प्रास्यदुद्वेजयञ्जनम् ॥ १६ ॥

అతడు సరయూ నదిలో ఆడుకుంటున్న బాలులను లోతైన నీటిలోకి విసిరి ప్రజలను కలవరపెట్టేవాడు. ఈ విధంగా లోకవిరుద్ధమైన కార్యాలతో అందరికీ భయకారణమయ్యాడు.

Verse 17

एवं वृत्त: परित्यक्त: पित्रा स्‍नेहमपोह्य वै । योगैश्वर्येण बालांस्तान् दर्शयित्वा ततो ययौ ॥ १७ ॥

ఇలాంటి నీచకృత్యాల వల్ల తండ్రి స్నేహాన్ని తొలగించి అతనిని దేశనిర్బంధం చేశాడు. అప్పుడు అసమంజసుడు తన యోగైశ్వర్యంతో ఆ బాలులను పునర్జీవింపజేసి రాజుకూ వారి తల్లిదండ్రులకూ చూపించి, అనంతరం అయోధ్యను విడిచి వెళ్లిపోయాడు.

Verse 18

अयोध्यावासिन: सर्वे बालकान् पुनरागतान् । द‍ृष्ट्वा विसिस्मिरे राजन् राजा चाप्यन्वतप्यत ॥ १८ ॥

ఓ రాజా! అయోధ్య వాసులందరూ తమ బాలులు మళ్లీ జీవంతో తిరిగి వచ్చినట్లు చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. రాజా సగరుడు కూడా తన కుమారుని వియోగాన్ని తలచి ఎంతో విచారించాడు.

Verse 19

अंशुमांश्चोदितो राज्ञा तुरगान्वेषणे ययौ । पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति दद‍ृशे हयम् ॥ १९ ॥

ఆపై రాజా సగరుని ఆజ్ఞతో అంషుమాన్ గుర్రాన్ని వెతకడానికి బయలుదేరాడు. పితృవ్యులు తవ్విన మార్గాన్నే అనుసరిస్తూ క్రమంగా భస్మరాశి వద్దకు చేరి, సమీపంలోనే గుర్రాన్ని చూశాడు।

Verse 20

तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यमधोक्षजम् । अस्तौत् समाहितमना: प्राञ्जलि: प्रणतो महान् ॥ २० ॥

అక్కడ గుర్రం దగ్గర కూర్చున్న కపిలనామ మునిని—అధోక్షజ విష్ణువు అవతారాన్ని—చూసి మహాత్ముడైన అంషుమాన్ ఏకాగ్రచిత్తంతో చేతులు జోడించి నమస్కరించి స్తుతించాడు।

Verse 21

अंशुमानुवाच न पश्यति त्वां परमात्मनोऽजनो न बुध्यतेऽद्यापि समाधियुक्तिभि: । कुतोऽपरे तस्य मन:शरीरधी- विसर्गसृष्टा वयमप्रकाशा: ॥ २१ ॥

అంషుమాన్ అన్నాడు—హే ప్రభూ, పరమాత్మా! ధ్యానం గానీ మనోకల్పన గానీ ద్వారా బ్రహ్మదేవుడుకూడా ఈనాటికీ మీ స్థితిని గ్రహించలేడు. మరి బ్రహ్మ సృష్టించిన వివిధ రూపాలైన మేము అజ్ఞానులు మిమ్మల్ని ఎలా తెలుసుకోగలం?

Verse 22

ये देहभाजस्त्रिगुणप्रधाना गुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च । यन्मायया मोहितचेतसस्त्वां विदु: स्वसंस्थं न बहि:प्रकाशा: ॥ २२ ॥

హే ప్రభూ! దేహధారులు త్రిగుణాల ఆధీనులై గుణాల క్రియ-ప్రతిక్రియలనే చూస్తారు; కొన్నిసార్లు తమోగుణంలో మునుగుతారు. బాహ్యమాయ చేత మోహితమైన వారి చిత్తం హృదయంలో స్థితమైన మిమ్మల్ని గ్రహించదు; సత్త్వ-రజ-తమాలతో కప్పబడిన బుద్ధి వల్ల వారికి బయట ప్రకాశమే కనిపిస్తుంది।

Verse 23

तं त्वामहं ज्ञानघनं स्वभाव- प्रध्वस्तमायागुणभेदमोहै: । सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यं कथं विमूढ: परिभावयामि ॥ २३ ॥

హే ప్రభూ! మీరు జ్ఞానఘనులు; మీ స్వభావంలో మాయా మరియు గుణభేదమోహాలు నశించిపోయాయి. సనందనాది ముక్త మునులే మిమ్మల్ని ధ్యానించగలరు; అలాంటప్పుడు నావంటి విమూఢుడు మిమ్మల్ని ఎలా భావించగలను?

Verse 24

प्रशान्त मायागुणकर्मलिङ्ग- मनामरूपं सदसद्विमुक्तम् । ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहं नमामहे त्वां पुरुषं पुराणम् ॥ २४ ॥

హే పరమ శాంత స్వామీ! మాయాగుణాలు, కర్మలు మరియు వాటి వల్ల ఏర్పడిన నామరూపాలు నీ సృష్టియే, అయినా నీవు వాటిచే లిప్తుడవు కాదు. అందుకే నీ దివ్య నామం, రూపం భౌతిక నామరూపాలకంటే భిన్నం. జ్ఞానోపదేశార్థం దేహసదృశ రూపం ధరించినా నీవే ఆదిపురుషుడు; నీకు నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 25

त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु । भ्रमन्ति कामलोभेर्ष्यामोहविभ्रान्तचेतस: ॥ २५ ॥

హే ప్రభూ! నీ మాయతో నిర్మితమైన ఈ లోకంలో గృహాది విషయాలను నిజమైనవిగా భావించి వాటిలోనే ఆసక్తి చూపేవారు, కామం, లోభం, ఈర్ష్య, మోహం వల్ల భ్రమించిన మనస్సుతో భార్య‑పిల్లలలో బంధింపబడి ఈ సంసారంలో నిరంతరం తిరుగుతుంటారు।

Verse 26

अद्य न: सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशय: । मोहपाशो द‍ृढश्छिन्नो भगवंस्तव दर्शनात् ॥ २६ ॥

హే సమస్త జీవుల అంతర్యామి, హే భగవాన్! ఈ రోజు నీ దర్శనమాత్రంతోనే ఇంద్రియాసక్తి నుండి పుట్టే కామనాభరిత కర్మభావం అనే దృఢమైన మోహపాశం తెగిపోయింది; నేను విముక్తుడనయ్యాను।

Verse 27

श्रीशुक उवाच इत्थंगीतानुभावस्तं भगवान्कपिलो मुनि: । अंशुमन्तमुवाचेदमनुग्राह्य धिया नृप ॥ २७ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఈ విధంగా అంశుమాన్ స్తుతించిన తరువాత, విష్ణువు యొక్క శక్తిమంత అవతారమైన మహాముని భగవాన్ కపిలుడు అతనిపై కరుణచేసి జ్ఞానమార్గాన్ని వివరించాడు।

Verse 28

श्रीभगवानुवाच अश्वोऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव । इमे च पितरो दग्धा गङ्गाम्भोऽर्हन्ति नेतरत् ॥ २८ ॥

భగవాన్ పలికెను—ప్రియమైన అంశుమాన్! నీ పితామహుడు యజ్ఞార్థం వెతికిన పశువు ఇదే; దీన్ని తీసుకెళ్లు. నీ పితరులు భస్మమైపోయారు; వారికి విమోచనం గంగాజలంతోనే సాధ్యం, ఇతర మార్గం లేదు।

Verse 29

तं परिक्रम्य शिरसा प्रसाद्य हयमानयत् । सगरस्तेन पशुना यज्ञशेषं समापयत् ॥ २९ ॥

తదనంతరం అంశుమాన్ కపిలమునిని ప్రదక్షిణ చేసి శిరస్సు వంచి భక్తితో నమస్కరించాడు. ఈ విధంగా ఆయనను ప్రసన్నం చేసి యజ్ఞాశ్వాన్ని తిరిగి తీసుకొచ్చాడు; ఆ అశ్వంతో మహారాజు సగరుడు యజ్ఞంలోని మిగిలిన కర్మకాండలను పూర్తిచేశాడు।

Verse 30

राज्यमंशुमते न्यस्य नि:स्पृहो मुक्तबन्धन: । और्वोपदिष्टमार्गेण लेभे गतिमनुत्तमाम् ॥ ३० ॥

అంశుమానునికి రాజ్యాన్ని అప్పగించి సగర మహారాజు నిరాసక్తుడై బంధనాల నుండి విముక్తుడయ్యాడు. ఔర్వముని ఉపదేశించిన మార్గాన్ని అనుసరించి ఆయన అనుత్తమమైన పరమగతిని పొందాడు।