Adhyaya 5

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टो दुर्वासश्चक्रतापित: । अम्बरीषमुपावृत्य तत्पादौ दु:खितोऽग्रहीत् ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నారు: ఈ విధంగా భగవంతుడు విష్ణువు ఆజ్ఞాపించగా, సుదర్శన చక్ర తాపంతో బాగా బాధపడుతున్న దుర్వాస ముని వెంటనే మహారాజు అంబరీషుని వద్దకు చేరాడు. అత్యంత దుఃఖంతో ముని రాజు పద్మపాదాలను పట్టుకున్నాడు.

Verse 2

तस्य सोद्यममावीक्ष्य पादस्पर्शविलज्जित: । अस्तावीत् तद्धरेरस्त्रं कृपया पीडितो भृशम् ॥ २ ॥

దుర్వాసుడు ప్రార్థనలు చేయబోయే ప్రయత్నాన్ని చూసి, తన పద్మపాదాలను తాకినందుకు మహారాజు అంబరీషుడు ఎంతో లజ్జించాడు. కరుణ వల్ల అతని హృదయం మరింత వేదన చెందింది; వెంటనే భగవాన్ హరి యొక్క ఆ మహాస్త్రం (సుదర్శన)ను స్తుతించడం ప్రారంభించాడు.

Verse 3

अम्बरीष उवाच त्वमग्निर्भगवान् सूर्यस्त्वं सोमो ज्योतिषां पति: । त्वमापस्त्वं क्षितिर्व्योम वायुर्मात्रेन्द्रियाणि च ॥ ३ ॥

మహారాజు అంబరీషుడు పలికెను—ఓ సుదర్శన చక్రా! నీవే అగ్ని, నీవే పరమ శక్తిమంతుడైన సూర్యుడు, నీవే జ్యోతుల అధిపతి చంద్రుడు. నీవే జలం, భూమి, ఆకాశం; నీవే వాయువు; నీవే పంచ విషయాలు మరియు ఇంద్రియాలూ.

Verse 4

सुदर्शन नमस्तुभ्यं सहस्राराच्युतप्रिय । सर्वास्त्रघातिन् विप्राय स्वस्ति भूया इडस्पते ॥ ४ ॥

ఓ సుదర్శనా! నీకు నమస్కారం—సహస్రారుడా, అచ్యుతప్రియుడా! సమస్తాస్త్రనాశకుడా, ఇడస్పతీ! ఈ బ్రాహ్మణునికి శుభం కలుగుగాక; కృపచేసి ఆశ్రయం, మంగళం ప్రసాదించు.

Verse 5

त्वं धर्मस्त्वमृतं सत्यं त्वं यज्ञोऽखिलयज्ञभुक् । त्वं लोकपाल: सर्वात्मा त्वं तेज: पौरुषं परम् ॥ ५ ॥

ఓ సుదర్శన చక్రా! నీవే ధర్మం, నీవే ఋతం మరియు సత్యం, నీవే యజ్ఞం మరియు సమస్త యజ్ఞఫలభోక్త. నీవే లోకపాలకుడు, సర్వాత్మ; నీవే భగవంతుని చేతిలోని పరమ దివ్య తేజస్సు, పరాక్రమం.

Verse 6

नम: सुनाभाखिलधर्मसेतवे ह्यधर्मशीलासुरधूमकेतवे । त्रैलोक्यगोपाय विशुद्धवर्चसे मनोजवायाद्भ‍ुतकर्मणे गृणे ॥ ६ ॥

ఓ సుదర్శనా! శుభనాభియుక్తుడా, నీకు నమస్కారం; నీవు సమస్త ధర్మానికి సేతువై నిలిచిన రక్షకుడవు. అధర్మాసురులకు నీవు అపశకున ధూమకేతువలె. నీవు త్రిలోక రక్షకుడు, విశుద్ధ తేజస్సుతో నిండినవాడు, మనస్సువలె వేగవంతుడు, అద్భుతకర్మకర్త—నేను ‘నమః’ అని మాత్రమే ఉచ్చరిస్తూ వందనం చేస్తాను.

Verse 7

त्वत्तेजसा धर्ममयेन संहृतं तम: प्रकाशश्च द‍ृशो महात्मनाम् । दुरत्ययस्ते महिमा गिरां पते त्वद्रूपमेतत् सदसत् परावरम् ॥ ७ ॥

ఓ వాక్పతి! ధర్మమయమైన నీ తేజస్సుతో లోకంలోని అంధకారం తొలగిపోతుంది; మహాత్ముల దృష్టిలో ప్రకాశం—జ్ఞానం—వెలుగుతుంది. నీ మహిమను ఎవరూ అధిగమించలేరు; వ్యక్త-అవ్యక్త, స్థూల-సూక్ష్మ, పర-అపర—ఇవన్నీ నీ రూపాలే, నీ తేజస్సుతో వ్యక్తమవుతాయి.

Verse 8

यदा विसृष्टस्त्वमनञ्जनेन वै बलं प्रविष्टोऽजित दैत्यदानवम् । बाहूदरोर्वङ्‌घ्रिशिरोधराणि वृश्चन्नजस्रं प्रधने विराजसे ॥ ८ ॥

హే అజితా! పరమేశ్వరుని ఆజ్ఞతో నీవు దైత్య-దానవ సైన్యంలో ప్రవేశించినప్పుడు, యుద్ధభూమిలో ప్రకాశిస్తూ వారి భుజాలు, ఉదరాలు, తొడలు, పాదాలు, శిరస్సులను నిరంతరం ఛేదిస్తావు।

Verse 9

स त्वं जगत् त्राण खलप्रहाणये निरूपित: सर्वसहो गदाभृता । विप्रस्य चास्मत्कुलदैवहेतवे विधेहि भद्रं तदनुग्रहो हि न: ॥ ९ ॥

హే జగత్‌రక్షకా! దుష్టుల సంహారార్థం గదాధారి భగవంతుడు నిన్ను సర్వసహ ఆయుధంగా నియమించాడు. మా వంశ హితార్థం ఈ బ్రాహ్మణునికి మంగళం కలుగజేయి; అదే మాపై అనుగ్రహం।

Verse 10

यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा स्वधर्मो वा स्वनुष्ठित: । कुलं नो विप्रदैवं चेद् द्विजो भवतु विज्वर: ॥ १० ॥

మా వంశం యోగ్యులకు దానం చేసి ఉంటే, ఇష్టి-యజ్ఞాది కర్మలు నిర్వహించి ఉంటే, స్వధర్మాన్ని సరిగా ఆచరించి ఉంటే, బ్రాహ్మణులే మా కులదైవమైతే—ఆ పుణ్యఫలంగా ఈ ద్విజుడు సుదర్శన దాహం నుండి విముక్తుడగుగాక।

Verse 11

यदि नो भगवान् प्रीत एक: सर्वगुणाश्रय: । सर्वभूतात्मभावेन द्विजो भवतु विज्वर: ॥ ११ ॥

అద్వితీయుడు, సర్వగుణాశ్రయుడు, సమస్త జీవుల ఆత్మస్వరూపుడైన భగవంతుడు మాపై ప్రసన్నుడైతే, ఈ ద్విజుడు (దుర్వాస ముని) దాహవేదన నుండి విముక్తుడగుగాక।

Verse 12

श्रीशुक उवाच इति संस्तुवतो राज्ञो विष्णुचक्रं सुदर्शनम् । अशाम्यत् सर्वतो विप्रं प्रदहद् राजयाञ्चया ॥ १२ ॥

శ్రీశుకుడు చెప్పెను—రాజు ఈ విధంగా స్తుతించగా విష్ణువు సుదర్శన చక్రం శాంతించింది; రాజు ప్రార్థనవల్ల అది బ్రాహ్మణుడు దుర్వాస మునిని దహించడం ఆపింది।

Verse 13

स मुक्तोऽस्त्राग्नितापेन दुर्वास: स्वस्तिमांस्तत: । प्रशशंस तमुर्वीशं युञ्जान: परमाशिष: ॥ १३ ॥

సుదర్శనచక్రాగ్నితాపం నుండి విముక్తుడైన మహాతపస్వి దుర్వాస ముని తృప్తి పొందెను. తదుపరి ఆయన భూపతి మహారాజ అంబరీషుని గుణాలను ప్రశంసించి పరమ ఆశీర్వాదాలు ప్రసాదించెను।

Verse 14

दुर्वासा उवाच अहो अनन्तदासानां महत्त्वं द‍ृष्टमद्य मे । कृतागसोऽपि यद् राजन् मङ्गलानि समीहसे ॥ १४ ॥

దుర్వాస ముని పలికెను—ఓ రాజా! నేడు నేను అనంత ప్రభువు భక్తుల మహిమను ప్రత్యక్షంగా చూచితిని. నేను అపరాధి అయినప్పటికీ మీరు నా మంగళాన్ని కోరుచున్నారు।

Verse 15

दुष्कर: को नु साधूनां दुस्त्यजो वा महात्मनाम् । यै: संगृहीतो भगवान् सात्वतामृषभो हरि: ॥ १५ ॥

సాత్వతుల అధిపతి భగవాన్ హరిని ఆశ్రయించిన సాధు మహాత్ములకు ఏది దుష్కరం? ఏది త్యజించుట అసాధ్యం?

Verse 16

यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मल: । तस्य तीर्थपद: किं वा दासानामवशिष्यते ॥ १६ ॥

ఆయన పవిత్ర నామాన్ని కేవలం వినుట మాత్రముచేతనే మనిషి నిర్మలుడగును. అట్టి తీర్థపద ప్రభువు దాసులకు ఏది అసాధ్యం?

Verse 17

राजन्ननुगृहीतोऽहं त्वयातिकरुणात्मना । मदघं पृष्ठत: कृत्वा प्राणा यन्मेऽभिरक्षिता: ॥ १७ ॥

ఓ రాజా! మీరు అతి కరుణామయులు; నా అపరాధాన్ని పక్కన పెట్టి నా ప్రాణాలను రక్షించితిరి. అందువల్ల నేను మీకు ఎంతో ఋణపడి ఉన్నాను।

Verse 18

राजा तमकृताहार: प्रत्यागमनकाङ्क्षuया । चरणावुपसङ्गृह्य प्रसाद्य समभोजयत् ॥ १८ ॥

దుర్వాస ముని తిరిగి వస్తాడని ఎదురుచూస్తూ రాజు భోజనం చేయలేదు. ముని వచ్చిన వెంటనే రాజు ఆయన పాదపద్మాలకు నమస్కరించి, అన్ని విధాలా ప్రసన్నం చేసి, శ్రేష్ఠమైన భోజనంతో ఆతిథ్యం చేశాడు।

Verse 19

सोऽशित्वाद‍ृतमानीतमातिथ्यं सार्वकामिकम् । तृप्तात्मा नृपतिं प्राह भुज्यतामिति सादरम् ॥ १९ ॥

దుర్వాస ముని రుచికరమైన అనేక వంటకాలు భుజించి, రాజు చేసిన సర్వకామ్య ఆతిథ్యాన్ని గౌరవంతో స్వీకరించాడు. తృప్తుడై స్నేహంతో రాజుతో, “దయచేసి మీరు కూడా భోజనం చేయండి” అని అన్నాడు।

Verse 20

प्रीतोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि तव भागवतस्य वै । दर्शनस्पर्शनालापैरातिथ्येनात्ममेधसा ॥ २० ॥

దుర్వాస ముని అన్నాడు: ఓ రాజా, నేను నీపై ఎంతో ప్రసన్నుడను; నీ వల్ల నేను అనుగ్రహింపబడ్డాను. నీ దర్శనం, పాదస్పర్శ, సంభాషణ, మరియు జ్ఞానపూర్వక ఆతిథ్యంతో నీవు భగవంతుని అత్యుత్తమ భక్తుడని నేను గ్రహించాను।

Verse 21

कर्मावदातमेतत् ते गायन्ति स्व:स्त्रियो मुहु: । कीर्तिं परमपुण्यां च कीर्तयिष्यति भूरियम् ॥ २१ ॥

నీ ఈ నిర్మలమైన చరిత్రను స్వర్గలోకంలోని పుణ్యస్త్రీలు క్షణక్షణం గానం చేస్తారు. నీ పరమ పుణ్యకీర్తిని ఈ భూమిలోని ప్రజలూ నిరంతరం కీర్తిస్తారు।

Verse 22

श्रीशुक उवाच एवं सङ्कीर्त्य राजानं दुर्वास: परितोषित: । ययौ विहायसामन्‍त्र्य ब्रह्मलोकमहैतुकम् ॥ २२ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు: ఈ విధంగా రాజును కీర్తిస్తూ దుర్వాస ముని సంపూర్ణంగా తృప్తి చెందాడు. అనుమతి తీసుకొని ఆకాశమార్గంలో బయలుదేరి, నాస్తికులు మరియు శుష్క తర్కవాదులు లేని బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లాడు।

Verse 23

संवत्सरोऽत्यगात् तावद् यावता नागतो गत: । मुनिस्तद्दर्शनाकाङ्क्षोत राजाब्भक्षो बभूव ह ॥ २३ ॥

దుర్వాస ముని మహారాజ అంబరీషుని స్థలాన్ని విడిచి వెళ్లిన తరువాత, ఆయన ఒక సంపూర్ణ సంవత్సరం తిరిగి రాకపోవు వరకు రాజు కేవలం నీరు త్రాగి ఉపవాసం చేశాడు।

Verse 24

गतेऽथ दुर्वाससि सोऽम्बरीषो द्विजोपयोगातिपवित्रमाहरत् । ऋषेर्विमोक्षं व्यसनं च वीक्ष्य मेने स्ववीर्यं च परानुभावम् ॥ २४ ॥

ఒక సంవత్సరం తరువాత దుర్వాస ముని తిరిగి వచ్చినప్పుడు, అంబరీష రాజు ఆయనకు నానావిధాలైన అత్యంత పవిత్రమైన భోజనాలను ఘనంగా సమర్పించి తృప్తిపరిచాడు; అనంతరం తాను కూడా భుజించాడు। దగ్ధమయ్యే మహా ప్రమాదం నుండి బ్రాహ్మణుడు దుర్వాస విముక్తుడైనదాన్ని చూసి, ఇది అంతా భగవంతుని కృపవల్లనే జరిగిందని గ్రహించి, రాజు తనకు శ్రేయస్సు తీసుకోలేదు।

Verse 25

एवं विधानेकगुण: स राजा परात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे । क्रियाकलापै: समुवाह भक्तिं ययाविरिञ्‍च्यान् निरयांश्चकार ॥ २५ ॥

ఈ విధంగా అనేక దివ్య గుణాలతో యుక్తుడైన ఆ రాజు పరబ్రహ్మ పరమాత్మ వాసుదేవునిలో తన క్రియాకలాపాలన్నిటి ద్వారా సంపూర్ణ భక్తిని సముపార్జించాడు। ఆ భక్తి వల్ల ఈ లోకంలోని అత్యున్నత లోకాలను కూడా నరకలోకాలతో సమానంగా తృణప్రాయంగా భావించాడు।

Verse 26

श्रीशुक उवाच अथाम्बरीषस्तनयेषु राज्यं समानशीलेषु विसृज्य धीर: । वनं विवेशात्मनि वासुदेवे मनो दधद् ध्वस्तगुणप्रवाह: ॥ २६ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు—ఆ తరువాత ధీరుడైన అంబరీషుడు సమానశీలులైన తన కుమారులకు రాజ్యాన్ని అప్పగించి, వానప్రస్థాశ్రమాన్ని స్వీకరించి వనంలో ప్రవేశించాడు। తన మనస్సును పూర్తిగా వాసుదేవ భగవానునిలో నిలిపి, భౌతిక గుణప్రవాహాన్ని క్షీణింపజేశాడు।

Verse 27

इत्येतत् पुण्यमाख्यानमम्बरीषस्य भूपते । सङ्कीर्तयन्ननुध्यायन् भक्तो भगवतो भवेत् ॥ २७ ॥

మహారాజ అంబరీషుని ఈ పుణ్యాఖ్యానాన్ని ఎవరు సంకీర్తనం చేస్తారో లేదా మనసులో ధ్యానిస్తారో, వారు నిశ్చయంగా భగవంతుని శుద్ధ భక్తులవుతారు।

Verse 28

अम्बरीषस्यचरितं येश‍ृण्वन्तिमहात्मन: । मुक्तिं प्रयान्तितेसर्वेभक्त्याविष्णो: प्रसादत: ॥ २८ ॥

మహాత్ముడైన మహారాజు అంబరీషుని చరిత్రను భక్తితో వినువారు, విష్ణువు ప్రసాదముచే త్వరగా భక్తి గాని మోక్షముగాని పొందుదురు।