Adhyaya 3
Śaryāti, Sukanyā, Cyavana Muni, the Aśvinī-kumāras, and Kakudmī-Revatī (Baladeva Marriage)
మనువు వంశకథ కొనసాగింపులో ఈ అధ్యాయంలో రాజు శర్యాతి–చ్యవన ముని సంఘటన ప్రధానంగా వస్తుంది—రాజబలం బ్రాహ్మణ తపస్సు చేత నియంత్రితమవుతుందని, వినయంతో ధర్మం పునఃస్థాపితమవుతుందని చూపిస్తుంది. సుకన్య అనుకోకుండా చ్యవనుని కళ్లకు హాని చేయడంతో రాజసైన్యంలో అందరికీ శరీరావరోధం కలగడం ద్వారా ఆశ్రమదూషణ సామాజిక ఫలితమూ, ఋషిశాపం తక్షణ ప్రభావమూ వెల్లడవుతాయి. శర్యాతి మునిని ప్రసన్నం చేయడానికి సుకన్యను చ్యవనునికి వివాహం చేస్తాడు; ఆమె అచంచల సేవ ఈ కథకు నైతిక కేంద్రం. అశ్వినీకుమారులు చ్యవనుని యౌవనవంతునిగా చేస్తారు; తరువాత సోమయజ్ఞంలో సోమభాగంపై వివాదం—చ్యవనుడు అశ్వినులకు సోమాధికారాన్ని స్థాపించి ఇంద్రుని హింసను ఆపుతాడు, యజ్ఞం కర్మమాత్రమే కాక దైవ రాజకీయమని సూచిస్తూ. అనంతరం వంశంలో రేవత, కకుద్మి; బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లి 27 చతుర్యుగాల కాలవిలంబాన్ని అనుభవిస్తారు. బ్రహ్మ రేవతీ వివాహాన్ని బలదేవునితో నిర్ణయించి, వంశకథను భగవదవతారంతో అనుసంధానించి తదుపరి ప్రవాహానికి దారి వేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच शर्यातिर्मानवो राजा ब्रह्मिष्ठ: सम्बभूव ह । यो वा अङ्गिरसां सत्रे द्वितीयमहरूचिवान् ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ రాజా, మనువు కుమారుడైన శర్యాతి అనే రాజు వేదజ్ఞానంలో పరిపూర్ణుడై బ్రహ్మనిష్ఠుడై యుండెను. అంగిరసుల సత్రయజ్ఞంలో రెండవ దిన కర్మవిధిని అతడు బోధించెను.
Verse 2
सुकन्या नाम तस्यासीत् कन्या कमललोचना । तया सार्धं वनगतो ह्यगमच्च्यवनाश्रमम् ॥ २ ॥
శర్యాతికి సుకన్య అనే కమలనేత్రి కుమార్తె ఉండెను. ఆమెతో కలిసి అతడు అడవికి వెళ్లి చ్యవన ముని ఆశ్రమాన్ని దర్శించెను.
Verse 3
सा सखीभि: परिवृता विचिन्वन्त्यङ्घ्रिपान् वने । वल्मीकरन्ध्रे ददृशे खद्योते इव ज्योतिषी ॥ ३ ॥
సుకన్య సఖులతో చుట్టుముట్టబడి అడవిలో ఫలాలను ఏరుచుండగా, వల్మీక రంధ్రంలో ఖద्योతులవలె మెరుస్తున్న రెండు జ్యోతులను చూచెను.
Verse 4
ते दैवचोदिता बाला ज्योतिषी कण्टकेन वै । अविध्यन्मुग्धभावेन सुस्रावासृक् ततो बहि: ॥ ४ ॥
దైవప్రేరణచేతనేమో ఆ బాలిక అమాయకభావంతో ముల్లుతో ఆ రెండు జ్యోతులను గుచ్చెను. గుచ్చబడగానే వాటినుండి రక్తం బయటకు స్రవించెను.
Verse 5
शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत् सैनिकानां च तत्क्षणात् । राजर्षिस्तमुपालक्ष्य पुरुषान् विस्मितोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
అప్పుడు శర్యాతి సైనికులందరికీ మలమూత్ర విసర్జనం క్షణమాత్రంలోనే ఆపబడింది. అది గమనించిన రాజర్షి శర్యాతి ఆశ్చర్యంతో తన సహచరులతో పలికెను.
Verse 6
अप्यभद्रं न युष्माभिर्भार्गवस्य विचेष्टितम् । व्यक्तं केनापि नस्तस्य कृतमाश्रमदूषणम् ॥ ६ ॥
మీలో ఎవరో భృగుపుత్రుడైన చ్యవన మునిపై అనుచితమైన కార్యం చేసారా? స్పష్టంగా మనలో ఎవరో ఆయన ఆశ్రమాన్ని అపవిత్రం చేసినట్లు కనిపిస్తోంది.
Verse 7
सुकन्या प्राह पितरं भीता किञ्चित् कृतं मया । द्वे ज्योतिषी अजानन्त्या निर्भिन्ने कण्टकेन वै ॥ ७ ॥
భయంతో వణికిన సుకన్య తన తండ్రితో చెప్పింది—నేను ఏదో తప్పు చేశాను. తెలియకుండానే ముల్లుతో ఈ రెండు ప్రకాశించే వస్తువులను గుచ్చాను.
Verse 8
दुहितुस्तद् वच: श्रुत्वा शर्यातिर्जातसाध्वस: । मुनिं प्रसादयामास वल्मीकान्तर्हितं शनै: ॥ ८ ॥
కుమార్తె మాట విన్న శర్యాతి ఎంతో భయపడెను. వల్మీకం లోపల కూర్చున్న చ్యవన మునిని అనేక విధాలుగా నెమ్మదిగా ప్రసన్నం చేయుటకు యత్నించెను.
Verse 9
तदभिप्रायमाज्ञाय प्रादाद् दुहितरं मुने: । कृच्छ्रान्मुक्तस्तमामन्त्र्य पुरं प्रायात् समाहित: ॥ ९ ॥
చ్యవన ముని ఉద్దేశాన్ని గ్రహించిన శర్యాతి తన కుమార్తెను మునికి దానంగా ఇచ్చెను. గొప్ప కష్టంతో ప్రమాదం నుండి విముక్తుడై, మునిని అనుమతి కోరుకొని, సమాధానచిత్తంతో తన నగరానికి వెళ్లెను.
Verse 10
सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम् । प्रीणयामास चित्तज्ञा अप्रमत्तानुवृत्तिभि: ॥ १० ॥
సుకన్యకు అత్యంత కోపిష్ఠుడైన చ్యవన ముని భర్తగా లభించినా, ఆమె ఆయన మనస్సు తెలిసి, ఆయన భావానికి తగినట్లు జాగ్రత్తగా ప్రవర్తించి, అప్రమత్త సేవతో ఆయనను సంతోషపరిచింది।
Verse 11
कस्यचित् त्वथ कालस्य नासत्यावाश्रमागतौ । तौ पूजयित्वा प्रोवाच वयो मे दत्तमीश्वरौ ॥ ११ ॥
కొంత కాలం గడిచిన తరువాత నాసత్యులైన అశ్వినీకుమారులు చ్యవన ముని ఆశ్రమానికి వచ్చారు. ముని వారికి పూజ చేసి నమస్కరించి, “హే సమర్థ దేవద్వయా, నాకు యౌవనం ప్రసాదించండి” అని కోరాడు।
Verse 12
ग्रहं ग्रहीष्ये सोमस्य यज्ञे वामप्यसोमपो: । क्रियतां मे वयो रूपं प्रमदानां यदीप्सितम् ॥ १२ ॥
చ్యవన ముని అన్నాడు—“యజ్ఞంలో మీరు సోమపానానికి అర్హులు కాకపోయినా, నేను మీకు సోమరసంతో నిండిన పాత్రను ఇస్తాను. కాబట్టి నాకు యౌవనం, సౌందర్యం కలిగేలా చేయండి; అది యువతులకు ఆకర్షణీయము.”
Verse 13
बाढमित्यूचतुर्विप्रमभिनन्द्य भिषक्तमौ । निमज्जतां भवानस्मिन् ह्रदे सिद्धविनिर्मिते ॥ १३ ॥
మహా వైద్యులైన అశ్వినీకుమారులు ఆనందంగా ముని ప్రతిపాదనను అంగీకరించి, బ్రాహ్మణునితో, “సిద్ధులు నిర్మించిన ఈ హ్రదంలో మీరు మునగండి” అని అన్నారు।
Verse 14
इत्युक्तो जरया ग्रस्तदेहो धमनिसन्तत: । ह्रदं प्रवेशितोऽश्विभ्यां वलीपलितविग्रह: ॥ १४ ॥
అలా చెప్పగానే, జరతో బాధపడుతూ, ముడతలు, తెల్ల జుట్టు, శరీరమంతా నరాలు కనిపించే చ్యవన మునిని అశ్వినీకుమారులు పట్టుకొని, ఆ ముగ్గురూ హ్రదంలో ప్రవేశించారు।
Verse 15
पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीव्या वनिताप्रिया: । पद्मस्रज: कुण्डलिनस्तुल्यरूपा: सुवासस: ॥ १५ ॥
ఆ తరువాత ఆ సరస్సు నుండి మూడు పురుషులు బయలుదేరారు; వారి శరీరసౌందర్యం అత్యంత మనోహరం. వారు చక్కని వస్త్రాలు ధరించి, చెవుల్లో కుండలాలు, మెడలో పద్మమాలలు వేసుకొని ఉన్నారు; ముగ్గురూ సమాన రూపకాంతితో ఉన్నారు।
Verse 16
तान् निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूर्यवर्चस: । अजानती पतिं साध्वी अश्विनौ शरणं ययौ ॥ १६ ॥
సమాన రూపంతో సూర్యకాంతిలా ప్రకాశించే వారిని చూసి ఆ సుందరి సుకన్య తన భర్తను గుర్తించలేకపోయింది. ఎవరు తన నిజమైన పతి అనేది తెలియక, ఆ పతివ్రత అశ్వినీకుమారుల శరణు చేరింది।
Verse 17
दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ । ऋषिमामन्त्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम् ॥ १७ ॥
సుకన్య పతివ్రత్యాన్ని చూసి అశ్వినీకుమారులు ఎంతో సంతోషించి, ఆమెకు తన భర్త చ్యవన మునిని చూపించారు. ఆపై ఋషిని అనుమతి అడిగి, తమ విమానంలో త్రివిష్టపం (స్వర్గలోకం)కు వెళ్లిపోయారు।
Verse 18
यक्ष्यमाणोऽथ शर्यातिश्च्यवनस्याश्रमं गत: । ददर्श दुहितु: पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम् ॥ १८ ॥
ఆ తరువాత యజ్ఞం చేయాలనే కోరికతో రాజు శర్యాతి చ్యవన ముని ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు. అక్కడ తన కుమార్తె పక్కన సూర్యకాంతిలా ప్రకాశించే అతి సుందర యువకుణ్ని చూశాడు।
Verse 19
राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम् । आशिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतिमना इव ॥ १९ ॥
కుమార్తె పాదాభివందనం చేసిన తరువాత రాజు ఆమెతో మాట్లాడాడు. కానీ ఆమెకు ఆశీర్వాదాలు పలకకుండా, ఎంతో అసంతృప్తిగా ఉన్నట్టుగా ఇలా అన్నాడు।
Verse 20
चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया प्रलम्भितो लोकनमस्कृतो मुनि: । यत् त्वं जराग्रस्तमसत्यसम्मतं विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम् ॥ २० ॥
ఓ అసతీ, నీవు ఏమి చేయదలచుకున్నావు? లోకమంతా నమస్కరించే నీ పతి-మునిని నీవు మోసం చేసావు. వృద్ధుడై రోగగ్రస్తుడని అతన్ని వదిలి, వీధి భిక్షుకుడిలా కనిపించే ఈ యువకుణ్ని భర్తగా స్వీకరిస్తున్నావు.
Verse 21
कथं मतिस्तेऽवगतान्यथा सतां कुलप्रसूते कुलदूषणं त्विदम् । बिभर्षि जारं यदपत्रपा कुलं पितुश्च भर्तुश्च नयस्यधस्तम: ॥ २१ ॥
గౌరవనీయ వంశంలో పుట్టిన కుమార్తెవే, సత్పురుషుల మార్గం తెలిసి కూడా నీ బుద్ధి ఇలా ఎలా దిగజారింది? నీవు లజ్జలేక పరపురుషుణ్ని (జారుణ్ని) పోషిస్తున్నావు. దీని వల్ల నీ తండ్రి, నీ భర్త—ఇద్దరి వంశాలనూ నరకసమాన అంధకారానికి నడిపిస్తావు.
Verse 22
एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता । उवाच तात जामाता तवैष भृगुनन्दन: ॥ २२ ॥
తండ్రి ఇలా మందలించగా సుకన్య తన పతివ్రత ధర్మంపై గర్వంతో, పవిత్రమైన చిరునవ్వుతో చెప్పింది—“నాన్నా, ఇతడే మీ అల్లుడు; భృగువంశజుడు మహర్షి చ్యవనుడే.”
Verse 23
शशंस पित्रे तत् सर्वं वयोरूपाभिलम्भनम् । विस्मित: परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे ॥ २३ ॥
సుకన్య తన భర్తకు యౌవనమూ సుందరరూపమూ ఎలా లభించాయో అన్నది తండ్రికి అంతా వివరించింది. అది విని రాజు ఎంతో ఆశ్చర్యపడి, పరమానందంతో తన ప్రియ కుమార్తెను ఆలింగనం చేసుకున్నాడు.
Verse 24
सोमेन याजयन् वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् । असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवन: स्वेन तेजसा ॥ २४ ॥
చ్యవన ముని తన స్వతేజస్సుతో వీరుడు శర్యాతిని సోమయజ్ఞం చేయగలిగేలా చేసి, సోమగ్రహాన్ని కూడా స్వీకరింపజేశాడు. సోమపానానికి అర్హులు కాకపోయినా అశ్వినీకుమారులకు ముని సోమరసంతో నిండిన పాత్రను అర్పించాడు.
Verse 25
हन्तुं तमाददे वज्रं सद्योमन्युरमर्षित: । सवज्रं स्तम्भयामास भुजमिन्द्रस्य भार्गव: ॥ २५ ॥
కోపంతో కలవరపడిన ఇంద్రుడు చ్యవన మునిని హతమార్చుటకు వెంటనే వజ్రాన్ని ఎత్తెను; కాని భార్గవ చ్యవనుడు తన యోగశక్తితో వజ్రధారియైన ఇంద్రుని భుజాన్ని స్థంభింపజేసెను।
Verse 26
अन्वजानंस्तत: सर्वे ग्रहं सोमस्य चाश्विनो: । भिषजाविति यत् पूर्वं सोमाहुत्या बहिष्कृतौ ॥ २६ ॥
అప్పుడు సమస్త దేవతలు సోమగ్రహంలో అశ్వినీకుమారులకూ అనుమతి ఇచ్చారు; వారు ముందుగా ‘వైద్యులు’ అని చెప్పి సోమాహుతి నుండి బహిష్కరింపబడ్డారు.
Verse 27
उत्तानबर्हिरानर्तो भूरिषेण इति त्रय: । शर्यातेरभवन् पुत्रा आनर्ताद् रेवतोऽभवत् ॥ २७ ॥
రాజు శర్యాతికి ఉత్తానబర్హి, ఆనర్త, భూరిషేణ అనే ముగ్గురు కుమారులు కలిగిరి; ఆనర్తుని నుండి రేవతుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను.
Verse 28
सोऽन्त:समुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् । आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानर्तादीनरिन्दम । तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् ॥ २८ ॥
హే శత్రుదమన పరীক্ষిత మహారాజా! ఆ రేవతుడు సముద్రాంతర్భాగంలో కుశస్థలీ అనే నగరాన్ని నిర్మించి అక్కడ నివసిస్తూ ఆనర్త మొదలైన దేశాలను పాలించెను. అతనికి వందమంది ఉత్తమ కుమారులు పుట్టిరి; వారిలో పెద్దవాడు కకుద్మీ.
Verse 29
ककुद्मी रेवतीं कन्यां स्वामादाय विभुं गत: । पुत्र्यावरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकमपावृतम् ॥ २९ ॥
కకుద్మీ తన కుమార్తె రేవతీని వెంటబెట్టుకొని త్రిగుణాతీతమైన బ్రహ్మలోకంలో ప్రభువు బ్రహ్మను దర్శించుటకు వెళ్లి, ఆమెకు తగిన వరుడెవరో అని విచారించెను।
Verse 30
आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितोऽलब्धक्षण: क्षणम् । तदन्त आद्यमानम्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् ॥ ३० ॥
గంధర్వుల గానంలో బ్రహ్మదేవుడు లీనమై ఉండగా కకుద్మీకి క్షణమాత్రం కూడా మాటల అవకాశం దొరకలేదు. చివరికి నమస్కరించి తన అభిప్రాయాన్ని నివేదించాడు.
Verse 31
तच्छ्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा प्रहस्य तमुवाच ह । अहो राजन् निरुद्धास्ते कालेन हृदि ये कृता: ॥ ३१ ॥
అతని మాటలు విని భగవాన్ బ్రహ్మదేవుడు నవ్వి ఇలా అన్నాడు—ఓ రాజా! నీవు హృదయంలో వరులుగా నిర్ణయించినవారంతా కాలప్రవాహంలో అంతరించిపోయారు.
Verse 32
तत्पुत्रपौत्रनप्तृणां गोत्राणि च न शृण्महे । कालोऽभियातस्त्रिणवचतुर्युगविकल्पित: ॥ ३२ ॥
వారి కుమారులు, మనవలు, పరమమనవల గోత్రాల పేర్లు కూడా ఇక వినిపించవు. ఎందుకంటే ఇంతవరకు ఇరవై ఏడు చతుర్యుగాలు గడిచిపోయాయి.
Verse 33
तद् गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबल: । कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भो: ॥ ३३ ॥
కాబట్టి ఓ రాజా, ఇక్కడి నుంచి వెళ్లి ఈ కన్యారత్నాన్ని మహాబలుడైన బలదేవునికి అర్పించు. ఆయన దేవదేవుని అంసము; ఈ కన్య ఆయనకు దానముగా యోగ్యము.
Verse 34
भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावन: । अवतीर्णो निजांशेन पुण्यश्रवणकीर्तन: ॥ ३४ ॥
బలదేవుడు భగవాన్, భూతభావనుడు; ఆయన గురించి శ్రవణ-కీర్తన చేయుట వలన పవిత్రత కలుగుతుంది. భూమి భారాన్ని తగ్గించి లోకాన్ని శుద్ధి చేయుటకు ఆయన తన అంసంతో అవతరించాడు.
Verse 35
इत्यादिष्टोऽभिवन्द्याजं नृप: स्वपुरमागत: । त्यक्तं पुण्यजनत्रासाद् भ्रातृभिर्दिक्ष्ववस्थितै: ॥ ३५ ॥
బ్రహ్మదేవుని ఆజ్ఞను స్వీకరించిన కకుద్మీ రాజు ఆయనకు నమస్కరించి తన నగరానికి తిరిగివచ్చాడు. అక్కడ తన నివాసం ఖాళీగా ఉండటం చూశాడు; యక్షాదుల వంటి ఉన్నత జీవుల భయంతో సోదరులు, బంధువులు అన్ని దిశలలోకి వెళ్లి దానిని విడిచిపోయారు।
Verse 36
सुतां दत्त्वानवद्याङ्गीं बलाय बलशालिने । बदर्याख्यं गतो राजा तप्तुं नारायणाश्रमम् ॥ ३६ ॥
ఆ తరువాత రాజు తన నిర్దోషమైన సుందరి కుమార్తెను పరమ బలశాలి బలదేవునికి దానంగా సమర్పించాడు. అనంతరం లోకజీవితాన్ని విరమించి బదరికాశ్రమానికి వెళ్లి నర-నారాయణ భగవంతులను ప్రసన్నం చేయుటకు తపస్సు చేశాడు।
Frequently Asked Questions
The episode teaches that an offense within a sage’s āśrama (āśrama-aparādha) can generate immediate, collective reactions because a brāhmaṇa endowed with tapas embodies spiritual potency (brāhmaṇa-tejas). Sukanyā pierced the luminous “glowworms,” which were actually Cyavana Muni’s eyes; the resulting affliction upon the king’s retinue highlights how rulers and their dependents share karmic-social consequences when sanctity is disturbed, compelling the king toward repentance and restitution.
When three equally beautiful men emerge from the lake, Sukanyā cannot identify her husband by appearance alone and therefore takes shelter of the Aśvinī-kumāras to resolve the dilemma rather than choosing by attraction. Pleased by her integrity, they reveal Cyavana. The narrative frames chastity (pativratā-dharma) as fidelity to dharma and truth, not merely emotional attachment to a particular bodily form.
Within Vedic sacrificial polity, soma participation reflects recognized status among the principal devas. The Aśvins, though exalted as divine physicians, were treated as outside the core soma-entitled circle. Cyavana Muni’s intervention—offering them a full pot of soma and compelling acceptance—demonstrates that sacrificial privilege can be reconfigured by brāhmaṇical authority aligned with dharma, and that even Indra’s enforcement can be checked by tapas.
It dramatizes the supremacy of spiritual power (tapas and brahminical authority) over administrative-celestial power when the latter becomes impetuous and adharma-driven. Indra’s anger reflects fear of losing privilege; Cyavana’s restraint protects yajña’s integrity and establishes a corrected cosmic agreement—after which the devas accept the Aśvins’ soma eligibility.
Kakudmī’s waiting while Brahmā listened to Gandharva music results in the passage of 27 catur-yugas on earth, illustrating kāla’s relativity across higher realms. The teaching is theological and cosmological: time is a governing potency of the Lord, and worldly plans (such as choosing a husband) are rendered provisional when confronted with cosmic scales.
Brahmā indicates that all previously considered suitors have perished due to the vast passage of time, and directs Kakudmī to Baladeva, who is present on earth. The narrative links dynastic continuity to divine descent: Revatī’s marriage is not merely social arrangement but an alignment of lineage with the Lord’s līlā, reinforcing that providence guides history beyond human calculation.