Adhyaya 21
Rantideva’s Supreme Charity and the Hastī Lineage (Hastināpura and Pañcāla Origins)
ఈ అధ్యాయంలో వంశానుచరితం కొనసాగుతుంది—భరద్వాజుడు (వితథ) నుండి మన్యు మరియు అతని కుమారులు, తరువాత నరుని కుమారుడు సంకృతి, ఆపై రాజు రంతిదేవుని వరకు వంశక్రమం చెప్పబడుతుంది. రంతిదేవుడు దైవాధీన జీవనంతో నలభై ఎనిమిది రోజులు ఉపవాసం చేసి, తరువాత లభించిన అన్నం-నీటిని వరుసగా వచ్చిన బ్రాహ్మణునికి, శూద్రునికి, కుక్కలతో కూడిన అతిథికి, చివరికి చాండాలునికి దానం చేస్తాడు; ఎందుకంటే అతడు సమస్త జీవుల్లో వాసుదేవుని దర్శిస్తాడు. అతని ప్రార్థనలో సిద్ధులు గానీ మోక్షం గానీ కోరికలేదు; ఇతరుల దుఃఖాన్ని తానే భరించాలనే భక్తిమయ కరుణ ప్రధానమైంది. దేవతలు తాము పరీక్షించడానికి వచ్చామని వెల్లడించినా, రంతిదేవుడు విష్ణు పాదపద్మాలలో స్థిరంగా ఉండి మాయకు అస్పృశ్యుడవుతాడు; అతని అనుచరులూ శుద్ధ భక్తులవుతారు. తరువాత గర్గ, మహావీర్య వంశాలలో బ్రాహ్మణస్థితి పొందిన సంతానం, బృహత్క్షత్రుని కుమారుడు హస్తి హస్తినాపురాన్ని స్థాపించడం, హస్తి వంశం నుండి పాంచాలులు, మౌద్గల్య బ్రాహ్మణులు, కృప-కృపీ జననం వంటి విషయాలు చెప్పి మహాభారత సంబంధిత ప్రాంతాలు, పాత్రలకు పునాది వేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वितथस्य सुतान् मन्योर्बृहत्क्षत्रो जयस्तत: । महावीर्यो नरो गर्ग: सङ्कृतिस्तु नरात्मज: ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు—మరుత్ దేవతలు పోషించినందువల్ల భరద్వాజుడు ‘వితథ’ అని ప్రసిద్ధి చెందాడు. వితథుని కుమారుడు మన్యు; మన్యునికి ఐదు కుమారులు—బృహత్క్షత్ర, జయ, మహావీర్య, నర, గర్గ. వీరిలో నరుని కుమారుడు సంకృతి.
Verse 2
गुरुश्च रन्तिदेवश्च सङ्कृते: पाण्डुनन्दन । रन्तिदेवस्य महिमा इहामुत्र च गीयते ॥ २ ॥
ఓ పాండునందన పరীক্ষితా! సంకృతికి గురు, రంతిదేవ అనే ఇద్దరు కుమారులు. రంతిదేవ మహిమ ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ గానమవుతుంది; మనుష్యులలోనే కాదు దేవతలలో కూడా అతని కీర్తి ప్రసిద్ధం.
Verse 3
वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥
రంతిదేవుడు ధనం సంపాదించేందుకు ఎప్పుడూ ప్రయత్నించలేదు. దైవవ్యవస్థతో లభించినదానితోనే జీవించేవాడు; కానీ అతిథులు వచ్చినప్పుడు అన్నీ వారికి దానం చేసేవాడు. అందువల్ల కుటుంబంతో కలిసి అతడు ఎంతో కష్టాన్ని అనుభవించాడు; ఆహారజలాల లేమితో వణికినా ధీరుడిగా నిలిచాడు.
Verse 4
वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥
అతడు నిజంగా నలభై ఎనిమిది రోజులు తినక, తాగక ఉపవాసం చేశాడు. ఆపై ఒక ఉదయం నీరు మరియు పాలు-నెయ్యితో చేసిన పాయసం వంటి ఆహారం లభించింది. అప్పుడు అతడు కుటుంబంతో కలిసి భోజనం చేయబోతున్నాడు.
Verse 5
वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥
కష్టపడి లభించిన ఆ భోజన సమయానికి, ఆకలి-దాహాలతో వణికుతున్న రంతిదేవుడు మరియు అతని కుటుంబం తినబోతుండగా, అచ్చంగా అప్పుడే ఒక బ్రాహ్మణ అతిథి వచ్చాడు.
Verse 6
तस्मै संव्यभजत् सोऽन्नमादृत्य श्रद्धयान्वित: । हरिं सर्वत्र संपश्यन् स भुक्त्वा प्रययौ द्विज: ॥ ६ ॥
ప్రతి చోటా, ప్రతి జీవిలో హరిని దర్శిస్తూ రంతిదేవుడు శ్రద్ధతో, గౌరవంతో అతిథికి ఆహారంలో భాగం ఇచ్చాడు. బ్రాహ్మణ అతిథి తన భాగం తిని వెళ్లిపోయాడు.
Verse 7
अथान्यो भोक्ष्यमाणस्य विभक्तस्य महीपते: । विभक्तं व्यभजत् तस्मै वृषलाय हरिं स्मरन् ॥ ७ ॥
తర్వాత మిగిలిన ఆహారాన్ని బంధువులతో పంచి, రాజు రంతిదేవుడు తన భాగం తినబోతుండగా ఒక శూద్ర అతిథి వచ్చాడు. అతనిలో హరిని స్మరిస్తూ రంతిదేవుడు అతనికీ ఆహారంలో భాగం ఇచ్చాడు.
Verse 8
याते शूद्रे तमन्योऽगादतिथि: श्वभिरावृत: । राजन् मे दीयतामन्नं सगणाय बुभुक्षते ॥ ८ ॥
శూద్రుడు వెళ్లిన తరువాత కుక్కలతో చుట్టుముట్టబడిన మరొక అతిథి వచ్చి అన్నాడు—“ఓ రాజా, నేను నా కుక్కల గుంపుతో కలిసి చాలా ఆకలిగా ఉన్నాము; దయచేసి మాకు అన్నం ఇవ్వండి.”
Verse 9
स आदृत्यावशिष्टं यद्म बहुमानपुरस्कृतम् । तच्च दत्त्वा नमश्चक्रे श्वभ्य: श्वपतये विभु: ॥ ९ ॥
రాజు ఎంతో ఆదరంతో మిగిలిన అన్నాన్ని గౌరవపూర్వకంగా కుక్కలకు మరియు కుక్కల అధిపతికి ఇచ్చాడు. అనంతరం వారికి నమస్కరించి సత్కరించాడు.
Verse 10
पानीयमात्रमुच्छेषं तच्चैकपरितर्पणम् । पास्यत: पुल्कसोऽभ्यागादपो देह्यशुभाय मे ॥ १० ॥
ఆ తరువాత త్రాగడానికి నీరు మాత్రమే మిగిలింది; అది కూడా ఒక్కరినే తృప్తిపరచగలంత. రాజు త్రాగబోతుండగా ఒక చాండాలుడు వచ్చి—“ఓ రాజా, నేను నీచజన్ముడనైనా, దయచేసి నాకు నీరు ఇవ్వండి” అన్నాడు.
Verse 11
तस्य तां करुणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम् । कृपया भृशसन्तप्त इदमाहामृतं वच: ॥ ११ ॥
అత్యంత శ్రమించిన దరిద్ర చాండాలుని కరుణామయమైన మాటలు విని మహారాజు రంతిదేవుడు కరుణతో బాగా కలతచెంది, ఈ అమృతసమానమైన వాక్యాలను పలికాడు.
Verse 12
न कामयेऽहं गतिमीश्वरात् परा- मष्टर्द्धियुक्तामपुनर्भवं वा । आर्तिं प्रपद्येऽखिलदेहभाजा- मन्त:स्थितो येन भवन्त्यदु:खा: ॥ १२ ॥
నేను పరమేశ్వరుని వద్ద యోగంలోని అష్టసిద్ధులతో కూడిన పరమగతిని కోరను, పునర్జన్మమరణాల నుండి మోక్షాన్ని కూడా కోరను. సమస్త జీవుల మధ్య ఉండి వారి తరఫున నేను కష్టాలను భరించాలనుకుంటాను, వారు దుఃఖరహితులగుటకు.
Verse 13
क्षुत्तृट्श्रमो गात्रपरिभ्रमश्च दैन्यं क्लम: शोकविषादमोहा: । सर्वे निवृत्ता: कृपणस्य जन्तो- र्जिजीविषोर्जीवजलार्पणान्मे ॥ १३ ॥
ఈ దయనీయ చాండాల జీవి ప్రాణాలు నిలుపుటకై నేను నా నీటిని అర్పించాను; దానివల్ల నా ఆకలి, దాహం, శ్రమ, శరీర కంపనం, దైన్యం, క్లేశం, శోకం, విషాదం, మోహం—అన్నీ తొలగిపోయాయి.
Verse 14
इति प्रभाष्य पानीयं म्रियमाण: पिपासया । पुल्कसायाददाद्धीरो निसर्गकरुणो नृप: ॥ १४ ॥
ఇలా చెప్పి, స్వభావతః కరుణామయుడూ ధీరుడైన రాజు రంతిదేవుడు, దాహంతో మరణాసన్నుడైనా, సంకోచం లేక తన నీటిని పుల్కస (చాండాల) కు ఇచ్చెను.
Verse 15
तस्य त्रिभुवनाधीशा: फलदा: फलमिच्छताम् । आत्मानं दर्शयां चक्रुर्माया विष्णुविनिर्मिता: ॥ १५ ॥
అప్పుడు త్రిభువనాధీశులైన బ్రహ్మా, శివాది దేవతలు—ఫలకాములకు కోరిన ఫలమిచ్చగలవారు—రంతిదేవుని ఎదుట తమ స్వరూపాన్ని ప్రదర్శించారు; బ్రాహ్మణ, శూద్ర, చాండాలాది రూపాలుగా విష్ణుమాయచే వారు తామే వచ్చారు.
Verse 16
स वै तेभ्यो नमस्कृत्य नि:सङ्गो विगतस्पृह: । वासुदेवे भगवति भक्त्या चक्रे मन: परम् ॥ १६ ॥
రాజు రంతిదేవుడు వారికి నమస్కరించాడు; కానీ అతడు ఆసక్తిరహితుడూ స్పృహలేనివాడూ. భగవాన్ వాసుదేవునిపై భక్తితో తన మనస్సును శ్రీవిష్ణువు కమలపాదాలపై స్థిరపరిచాడు.
Verse 17
ईश्वरालम्बनं चित्तं कुर्वतोऽनन्यराधस: । माया गुणमयी राजन्स्वप्नवत् प्रत्यलीयत ॥ १७ ॥
ఓ రాజన్ (పరీక్షిత్), అనన్యభక్తుడు ఈశ్వరాన్నే ఆశ్రయించి చిత్తాన్ని నిలిపితే, గుణమయమైన మాయ అతనికి స్వప్నంలా లయమై పోతుంది.
Verse 18
तत्प्रसङ्गानुभावेन रन्तिदेवानुवर्तिन: । अभवन् योगिन: सर्वे नारायणपरायणा: ॥ १८ ॥
రంతిదేవ మహారాజు సాంగత్య ప్రభావం మరియు ఆయన కృపవల్ల ఆయనను అనుసరించినవారందరూ ఉత్తమ యోగులై, శ్రీనారాయణుని పట్ల పరాయణ భక్తులయ్యారు।
Verse 19
गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्य: क्षत्राद् ब्रह्म ह्यवर्तत । दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणि: कवि: ॥ १९ ॥ पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गता: । बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥ २० ॥
గర్గుని నుండి శిని, శినినుండి గార్గ్యుడు జన్మించాడు. గార్గ్యుడు క్షత్రియుడైనా అతనివలన బ్రాహ్మణ పరంపర ప్రవర్తించింది. మహావీర్యుని నుండి దురితక్షయుడు; అతని కుమారులు త్రయ్యారుణి, కవి, పుష్కరారుణి—క్షత్రియ వంశంలో పుట్టినా బ్రాహ్మణస్థానాన్ని పొందారు. బృహత్క్షత్రుని కుమారుడు హస్తి, అతడు హస్తినాపురాన్ని స్థాపించాడు।
Verse 20
गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्य: क्षत्राद् ब्रह्म ह्यवर्तत । दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणि: कवि: ॥ १९ ॥ पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गता: । बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥ २० ॥
గర్గుని నుండి శిని, శినినుండి గార్గ్యుడు జన్మించాడు. గార్గ్యుడు క్షత్రియుడైనా అతనివలన బ్రాహ్మణ పరంపర ప్రవర్తించింది. మహావీర్యుని నుండి దురితక్షయుడు; అతని కుమారులు త్రయ్యారుణి, కవి, పుష్కరారుణి—క్షత్రియ వంశంలో పుట్టినా బ్రాహ్మణస్థానాన్ని పొందారు. బృహత్క్షత్రుని కుమారుడు హస్తి, అతడు హస్తినాపురాన్ని స్థాపించాడు।
Verse 21
अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढश्च हस्तिन: । अजमीढस्य वंश्या: स्यु: प्रियमेधादयो द्विजा: ॥ २१ ॥
హస్తి రాజుకు అజమీఢ, ద్విమీఢ, పురుమీఢ అనే ముగ్గురు కుమారులు. అజమీఢ వంశస్థులు—ప్రియమేధ మొదలైనవారు—అందరూ బ్రాహ్మణస్థానాన్ని పొందారు।
Verse 22
अजमीढाद् बृहदिषुस्तस्य पुत्रो बृहद्धनु: । बृहत्कायस्ततस्तस्य पुत्र आसीज्जयद्रथ: ॥ २२ ॥
అజమీఢుని నుండి బృహదిషు, బృహదిషుని నుండి బృహద్ధను, బృహద్ధనుని నుండి బృహత్కాయ, బృహత్కాయుని నుండి జయద్రథుడు జన్మించాడు।
Verse 23
तत्सुतो विशदस्तस्य स्येनजित् समजायत । रुचिराश्वो दृढहनु: काश्यो वत्सश्च तत्सुता: ॥ २३ ॥
జయద్రథుని కుమారుడు విశదుడు; అతని కుమారుడు స్యేనజిత్. స్యేనజితుని కుమారులు రుచిరాశ్వ, దృఢహను, కాశ్య మరియు వత్సులు.
Verse 24
रुचिराश्वसुत: पार: पृथुसेनस्तदात्मज: । पारस्य तनयो नीपस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत् ॥ २४ ॥
రుచిరాశ్వుని కుమారుడు పారా; అతని కుమారుడు పృథుసేన. పారుని మరొక కుమారుడు నీపుడు; నీపునకు వంద మంది కుమారులు కలిగారు.
Verse 25
स कृत्व्यां शुककन्यायां ब्रह्मदत्तमजीजनत् । योगी स गवि भार्यायां विष्वक्सेनमधात् सुतम् ॥ २५ ॥
నీపుడు శుకుని కుమార్తె కృత్వి గర్భమున బ్రహ్మదత్త అనే కుమారుని కనెను. ఆ బ్రహ్మదత్తుడు మహాయోగి; అతడు తన భార్య సరస్వతీ (గవి) గర్భమున విష్వక్సేన అనే కుమారుని పొందెను.
Verse 26
जैगीषव्योपदेशेन योगतन्त्रं चकार ह । उदक्सेनस्ततस्तस्माद् भल्लाटो बार्हदीषवा: ॥ २६ ॥
మహర్షి జైగీషవ్య ఉపదేశముననుసరించి విష్వక్సేనుడు యోగతంత్రాన్ని విశదంగా రచించాడు. విష్వక్సేనుని నుండి ఉదక్సేనుడు, ఉదక్సేనుని నుండి భల్లాటుడు జన్మించాడు; వీరందరూ బార్హదీషవ వంశజులుగా ప్రసిద్ధులు.
Verse 27
यवीनरो द्विमीढस्य कृतिमांस्तत्सुत: स्मृत: । नाम्ना सत्यधृतिस्तस्य दृढनेमि: सुपार्श्वकृत् ॥ २७ ॥
ద్విమీఢుని కుమారుడు యవీనరుడు; అతని కుమారుడు కృతిమాన్ అని ప్రసిద్ధి. కృతిమానుని కుమారుడు సత్యధృతి. సత్యధృతినుండి దృఢనేమి జన్మించి, దృఢనేమి సుపార్శ్వునకు తండ్రి అయ్యెను.
Verse 28
सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्र: सन्नतिमांस्तत: । कृती हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट् ॥ २८ ॥ संहिता: प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युद्ग्रायुधस्तत: । तस्य क्षेम्य: सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जय: ॥ २९ ॥
సుపార్శ్వుని నుండి సుమతి అనే కుమారుడు; సుమతిలో నుండి సన్నతిమాన్; సన్నతిమాన్ నుండి కృతీ జన్మించాడు. కృతీ హిరణ్యనాభుడు (బ్రహ్మ) అనుగ్రహంతో యోగసిద్ధి పొందీ, సామవేదంలోని ప్రాచ్యసామ మంత్రాల ఆరు సంహితలను బోధించాడు. కృతీ కుమారుడు నీపుడు; నీపుని కుమారుడు ఉద్గ్రాయుధుడు; అతని కుమారుడు క్షేమ్యుడు; అతని కుమారుడు సువీరుడు; సువీరుని కుమారుడు రిపుఞ్జయుడు.
Verse 29
सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्र: सन्नतिमांस्तत: । कृती हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट् ॥ २८ ॥ संहिता: प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युद्ग्रायुधस्तत: । तस्य क्षेम्य: सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जय: ॥ २९ ॥
సుపార్శ్వుని నుండి సుమతి అనే కుమారుడు; సుమతిలో నుండి సన్నతిమాన్; సన్నతిమాన్ నుండి కృతీ జన్మించాడు. కృతీ హిరణ్యనాభుడు (బ్రహ్మ) అనుగ్రహంతో యోగసిద్ధి పొందీ, సామవేదంలోని ప్రాచ్యసామ మంత్రాల ఆరు సంహితలను బోధించాడు. కృతీ కుమారుడు నీపుడు; నీపుని కుమారుడు ఉద్గ్రాయుధుడు; అతని కుమారుడు క్షేమ్యుడు; అతని కుమారుడు సువీరుడు; సువీరుని కుమారుడు రిపుఞ్జయుడు.
Verse 30
ततो बहुरथो नाम पुरुमीढोऽप्रजोऽभवत् । नलिन्यामजमीढस्य नील: शान्तिस्तु तत्सुत: ॥ ३० ॥
రిపుఞ్జయుని నుండి బహురథుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. పురుమీఢుడు సంతానం లేనివాడయ్యాడు. అజమీఢునికి నలినీ అనే భార్య ద్వారా నీలుడు పుట్టాడు; నీలుని కుమారుడు శాంతి.
Verse 31
शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥
శాంతి కుమారుడు సుశాంతి; సుశాంతి కుమారుడు పురుజ; పురుజ కుమారుడు అర్క. అర్క నుండి భర్మ్యాశ్వుడు పుట్టాడు; భర్మ్యాశ్వునికి ముద్గల, యవీనర, బృహద్విశ్వ, కాంపిల్ల, సంజయ అనే ఐదు కుమారులు ఉన్నారు. భర్మ్యాశ్వుడు వారితో, “నా ఐదు రాష్ట్రాల రక్షణను మీరు స్వీకరించండి; మీరు దానికి సమర్థులు” అని ప్రార్థించాడు. అందువల్ల వారు ‘పంచాలులు’గా ప్రసిద్ధి చెందారు. ముద్గలుని నుండి బ్రాహ్మణుల ‘మౌద్గల్య’ గోత్రం ఉద్భవించింది.
Verse 32
शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥
శాంతి కుమారుడు సుశాంతి; సుశాంతి కుమారుడు పురుజ; పురుజ కుమారుడు అర్క. అర్క నుండి భర్మ్యాశ్వుడు పుట్టాడు; భర్మ్యాశ్వునికి ముద్గల, యవీనర, బృహద్విశ్వ, కాంపిల్ల, సంజయ అనే ఐదు కుమారులు ఉన్నారు. భర్మ్యాశ్వుడు వారితో, “నా ఐదు రాష్ట్రాల రక్షణను మీరు స్వీకరించండి; మీరు దానికి సమర్థులు” అని ప్రార్థించాడు. అందువల్ల వారు ‘పంచాలులు’గా ప్రసిద్ధి చెందారు. ముద్గలుని నుండి బ్రాహ్మణుల ‘మౌద్గల్య’ గోత్రం ఉద్భవించింది.
Verse 33
शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥
శాంతి కుమారుడు సుశాంతి, సుశాంతి కుమారుడు పురుజ, పురుజ కుమారుడు అర్క. అర్క నుండి భార్మ్యాశ్వుడు జన్మించాడు. భార్మ్యాశ్వునికి ఐదు కుమారులు—ముద్గల, యవీనర, బృహద్విశ్వ, కాంపిల్ల, సంజయ. భార్మ్యాశ్వుడు కుమారులను ప్రార్థించాడు—“నా ఐదు రాజ్యాల రక్షణను మీరు స్వీకరించండి; మీరు దీనికి సమర్థులు.” అందువల్ల వారు ‘పంచాలులు’గా ప్రసిద్ధి చెందారు. ముద్గలుని నుండి బ్రాహ్మణుల ‘మౌద్గల్య’ గోత్రం ఉద్భవించింది.
Verse 34
मिथुनं मुद्गलाद् भार्म्याद् दिवोदास: पुमानभूत् । अहल्या कन्यका यस्यां शतानन्दस्तु गौतमात् ॥ ३४ ॥
భార్మ్యాశ్వుని కుమారుడు ముద్గలునికి జంట సంతానం కలిగింది—ఒక కుమారుడు దివోదాస, ఒక కుమార్తె అహల్య. అహల్య గర్భంలో, భర్త గౌతముని వీర్యంతో, శతానందుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 35
तस्य सत्यधृति: पुत्रो धनुर्वेदविशारद: । शरद्वांस्तत्सुतो यस्मादुर्वशीदर्शनात् किल । शरस्तम्बेऽपतद् रेतो मिथुनं तदभूच्छुभम् ॥ ३५ ॥
శతానందుని కుమారుడు సత్యధృతి; అతడు ధనుర్వేదంలో నిపుణుడు. సత్యధృతికి కుమారుడు శరద్వాన్. ఉర్వశిని దర్శించినప్పుడు శరద్వానుని వీర్యం శర గడ్డి గుత్తిపై పడిందని చెబుతారు. ఆ వీర్యం నుండి మంగళకరమైన జంట శిశువులు జన్మించారు—ఒక కుమారుడు, ఒక కుమార్తె.
Verse 36
तद् दृष्ट्वा कृपयागृह्णाच्छान्तनुर्मृगयां चरन् । कृप: कुमार: कन्या च द्रोणपत्न्यभवत्कृपी ॥ ३६ ॥
వేటకు వెళ్లిన మహారాజు శాంతను అరణ్యంలో ఆ ఇద్దరు శిశువులను పడి ఉండగా చూసి కరుణతో ఇంటికి తీసుకువచ్చాడు. అందువల్ల ఆ కుమారుడు ‘కృప’గా, ఆ కుమార్తె ‘కృపీ’గా ప్రసిద్ధి చెందారు. తరువాత కృపీ ద్రోణాచార్యుని భార్య అయ్యింది.
Frequently Asked Questions
Rantideva’s act is grounded in sarva-bhūteṣu Hari-darśana: he recognizes the Supreme Lord’s presence within every living being, regardless of social designation. Therefore, atithi-sevā becomes worship, and compassion becomes devotion in action. His choice shows that bhakti is not sentiment but a disciplined perception that prioritizes another’s life over one’s own comfort, embodying the Bhāgavata ethic that service to beings, when rooted in seeing Vāsudeva, is service to Vāsudeva.
The brāhmaṇa, śūdra, dog-associated guest, and caṇḍāla were manifestations of demigods (including great devas like Brahmā and Śiva) who came to test his generosity and steadiness. The lesson is that virtue pursued for reward is unstable, but devotion without material ambition is unshakable: even when offered boons by powerful devas, Rantideva remains attached only to Viṣṇu. This illustrates poṣaṇa—divine arrangement that ultimately glorifies and protects the pure devotee.
The chapter states that because Rantideva is a pure devotee—always Kṛṣṇa conscious and free from material desire—māyā cannot display her influence before him; she vanishes like a dream. In Bhāgavata theology, māyā binds through desire and false identification, but when the mind is fixed at the Lord’s lotus feet and one sees the Lord everywhere, the usual triggers for illusion lose their footing.
Hastī’s founding of Hastināpura anchors later epic history in Purāṇic genealogy, linking regional polities to sacred lineage memory. It also shows how the Bhāgavata integrates geography with vaṁśānucarita: cities, clans, and future protagonists (connected to the Kuru-Pāṇḍava world) arise through a providential dynastic flow, reinforcing the canto’s theme that history is a stage for dharma and devotion.