Adhyaya 20
Pūru-vaṁśa, Duṣmanta–Śakuntalā, and the Rise of Mahārāja Bharata
శుకదేవ గోస్వామి వంశకథను పూరువంశానికి—అందులోనే తరువాత పరీక్షిత్తు జన్మిస్తాడు—మళ్లిస్తాడు. వరుస రాజులను పేర్కొంటూ, రాజసంతానంలో నుంచే బ్రాహ్మణ వంశాలు కూడా ఉద్భవించాయని చూపిస్తాడు. వంశం రౌద్రాశ్వుని వరకు చేరి, ఘృతాచీ అప్సరస నుండి పుట్టిన అతని పది కుమారులను వివరిస్తుంది; ఆపై ఋతేయు ద్వారా రంతినావ, కణ్వ వరకు సాగి కణ్వాశ్రమంతో అనుసంధానం ఏర్పడుతుంది. తరువాత జాబితా నుంచి జీవంత చరిత్రకు మారుతుంది—దుష్మంత రాజు కణ్వముని వనాశ్రమంలో శకుంతలిని కలుసుకొని గాంధర్వ వివాహం చేసుకొని రాజధానికి తిరిగి వెళ్తాడు; శకుంతల శక్తిమంతుడైన కుమారుణ్ని ప్రసవిస్తుంది. దుష్మంత మొదట భార్యా-పుత్రులను అంగీకరించకపోతే, ఆకాశవాణి వైదిక పితృత్వధర్మాన్ని స్థాపించి అతన్ని స్వీకరించమని బలపరుస్తుంది. ఆ కుమారుడు భరత చక్రవర్తిగా మహాయజ్ఞాలు, దానధర్మం, అవైదిక శక్తుల నిరోధంతో ప్రసిద్ధి పొందుతాడు; తరువాత కుటుంబాసక్తిని ఆధ్యాత్మిక అడ్డంకిగా భావిస్తాడు. సంతాన సంకటంలో మరుత్స్తోమ యజ్ఞం ద్వారా భరద్వాజుని దత్తత తీసుకుంటారు; బృహస్పతి–మమతాతో సంబంధించిన అతని సంక్లిష్ట జన్మ దైవవ్యవస్థతో పరిష్కారమై, తదుపరి వంశప్రవాహం స్థాపితమవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोऽसि भारत । यत्र राजर्षयो वंश्या ब्रह्मवंश्याश्च जज्ञिरे ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ భారతవంశీయ మహారాజ పరీక్షితా! ఇప్పుడు నేను పూరువు వంశాన్ని వివరిస్తాను; ఆ వంశంలోనే నీవు జన్మించావు, అక్కడ అనేక రాజర్షులు అవతరించారు, అలాగే అనేక బ్రాహ్మణ వంశపరంపరలు కూడా అక్కడి నుంచే ప్రారంభమయ్యాయి।
Verse 2
जनमेजयो ह्यभूत् पूरो: प्रचिन्वांस्तत्सुतस्तत: । प्रवीरोऽथ मनुस्युर्वै तस्माच्चारुपदोऽभवत् ॥ २ ॥
పూరు వంశంలో జనమేజయుడు రాజుగా జన్మించాడు. అతని కుమారుడు ప్రచిన్వాన్, అతని కుమారుడు ప్రవీరుడు; తరువాత ప్రవీరుని కుమారుడు మనుస్యు, మనుస్యుని నుండి చారుపదుడు జన్మించాడు.
Verse 3
तस्य सुद्युरभूत् पुत्रस्तस्माद् बहुगवस्तत: । संयातिस्तस्याहंयाती रौद्राश्वस्तत्सुत: स्मृत: ॥ ३ ॥
చారుపదుని కుమారుడు సుద్యు, సుద్యుని కుమారుడు బహుగవ. బహుగవుని కుమారుడు సంయాతి, అతని కుమారుడు అహంయాతి; అహంయాతి నుండి రౌద్రాశ్వుడు జన్మించాడు.
Verse 4
ऋतेयुस्तस्य कक्षेयु: स्थण्डिलेयु: कृतेयुक: । जलेयु: सन्नतेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयव: ॥ ४ ॥ दशैतेऽप्सरस: पुत्रा वनेयुश्चावम: स्मृत: । घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मन: ॥ ५ ॥
రౌద్రాశ్వునికి పది మంది కుమారులు—ఋతేయు, కక్షేయు, స్థండిలేయు, కృతేయుక, జలేయు, సన్నతేయు, ధర్మేయు, సత్యేయు, వ్రతేయు, వనేయు; వీరిలో వనేయు చిన్నవాడు. వీరందరూ ఘృతాచీ అనే అప్సరస నుండి జన్మించారు; జగదాత్మ అయిన ప్రధానుని అధీనంలో ఇంద్రియాలు నడిచినట్లు, వీరు తండ్రి రౌద్రాశ్వుని సంపూర్ణ నియంత్రణలో ఉన్నారు.
Verse 5
ऋतेयुस्तस्य कक्षेयु: स्थण्डिलेयु: कृतेयुक: । जलेयु: सन्नतेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयव: ॥ ४ ॥ दशैतेऽप्सरस: पुत्रा वनेयुश्चावम: स्मृत: । घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मन: ॥ ५ ॥
రౌద్రాశ్వునికి ఋతేయు, కక్షేయు, స్థండిలేయు, కృతేయుక, జలేయు, సన్నతేయు, ధర్మేయు, సత్యేయు, వ్రతేయు, వనేయు అనే పది మంది కుమారులు; వీరిలో వనేయు చిన్నవాడు. వీరందరూ ఘృతాచీ అనే అప్సరస నుండి జన్మించి, ఇంద్రియాలు జగదాత్మ అధీనంలో నడిచినట్లు, తండ్రి రౌద్రాశ్వుని సంపూర్ణ నియంత్రణలో ఉన్నారు.
Verse 6
ऋतेयो रन्तिनावोऽभूत् त्रयस्तस्यात्मजा नृप । सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथ: कण्वोऽप्रतिरथात्मज: ॥ ६ ॥
ఋతేయునికి రంతినావుడు అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. ఓ రాజా, రంతినావునికి సుమతి, ధ్రువ, అప్రతిరథ అనే ముగ్గురు కుమారులు. అప్రతిరథునికి ఒక్క కుమారుడు మాత్రమే; అతని పేరు కణ్వ.
Verse 7
तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रस्कन्नाद्या द्विजातय: । पुत्रोऽभूत् सुमते रेभिर्दुष्मन्तस्तत्सुतो मत: ॥ ७ ॥
కణ్వుని కుమారుడు మేధాతిథి. అతని కుమారులు అందరూ ద్విజులు (బ్రాహ్మణులు); వారిలో ప్రస్కన్న మొదలైనవారు ప్రముఖులు. రంతినావుని కుమారుడు సుమతి, సుమతికి రేభి కుమారుడు. రేభి కుమారుడిగా మహారాజు దుష్మంతుడు ప్రసిద్ధుడు.
Verse 8
दुष्मन्तो मृगयां यात: कण्वाश्रमपदं गत: । तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥ ८ ॥ विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् । बभाषे तां वरारोहां भटै: कतिपयैर्वृत: ॥ ९ ॥
ఒకసారి రాజు దుష్మంతుడు వేటకు అడవికి వెళ్లి బాగా అలసిపోయి కణ్వముని ఆశ్రమానికి చేరాడు. అక్కడ లక్ష్మీదేవిలా కనిపించే, తన కాంతితో సమస్త ఆశ్రమాన్ని అలంకరిస్తూ కూర్చున్న అతి సుందరి స్త్రీని చూశాడు. ఆమె సౌందర్యానికి రాజు సహజంగా ఆకర్షితుడై, కొంతమంది సైనికులతో కలిసి ఆమె దగ్గరకు వెళ్లి మాటలాడాడు.
Verse 9
दुष्मन्तो मृगयां यात: कण्वाश्रमपदं गत: । तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥ ८ ॥ विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् । बभाषे तां वरारोहां भटै: कतिपयैर्वृत: ॥ ९ ॥
ఒకసారి రాజు దుష్మంతుడు వేటకు అడవికి వెళ్లి బాగా అలసిపోయి కణ్వముని ఆశ్రమానికి చేరాడు. అక్కడ లక్ష్మీదేవిలా కనిపించే, తన కాంతితో సమస్త ఆశ్రమాన్ని అలంకరిస్తూ కూర్చున్న అతి సుందరి స్త్రీని చూశాడు. ఆమె సౌందర్యానికి రాజు సహజంగా ఆకర్షితుడై, కొంతమంది సైనికులతో కలిసి ఆమె దగ్గరకు వెళ్లి మాటలాడాడు.
Verse 10
तद्दर्शनप्रमुदित: सन्निवृत्तपरिश्रम: । पप्रच्छ कामसन्तप्त: प्रहसञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १० ॥
ఆ సుందరిని చూసిన వెంటనే రాజు దుష్మంతుడు ఆనందంతో ఉల్లాసితుడయ్యాడు; వేట ప్రయాస వల్ల వచ్చిన అలసట తొలగిపోయింది. కామవాంఛతో కలతచెంది, నవ్వుతూ మృదువైన మధుర వాణితో ఆమెను ప్రశ్నించాడు.
Verse 11
का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयङ्गमे । किंस्विच्चिकीर्षितं तत्र भवत्या निर्जने वने ॥ ११ ॥
ఓ కమలదళ నేత్రాల సుందరి, హృదయాన్ని హరించే యువతి! నీవెవరు? నీవు ఎవరి కుమార్తె? ఈ నిర్జన వనంలో నీ ఉద్దేశం ఏమిటి? నీవు ఇక్కడ ఎందుకు ఉన్నావు?
Verse 12
व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्म्यहं त्वां सुमध्यमे । न हि चेत: पौरवाणामधर्मे रमते क्वचित् ॥ १२ ॥
హే సుమధ్యమే, నీవు క్షత్రియకుల కుమార్తెవని నాకు స్పష్టంగా తోస్తోంది. నేను పూరువంశీయుడను; నా మనస్సు ఎప్పుడూ అధర్మసుఖంలో రమించదు.
Verse 13
श्रीशकुन्तलोवाच विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने । वेदैतद् भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते ॥ १३ ॥
శకుంతల చెప్పింది: నేను విశ్వామిత్రుని కుమార్తెను. నా తల్లి మేనక నన్ను అడవిలో వదిలివెళ్లింది. హే వీరా, భగవంతుని వంటి కణ్వముని ఇవన్నీ తెలుసు; నేను నీకు ఏ సేవ చేయగలను?
Verse 14
आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतामर्हणं च न: । भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते ॥ १४ ॥
హే అరవిందాక్ష రాజా, దయచేసి కూర్చొని మా యథాశక్తి ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించండి. ఇక్కడ నీవార బియ్యం ఉంది, దాన్ని భుజించండి; ఇష్టమైతే సంకోచం లేకుండా ఇక్కడే ఉండండి.
Verse 15
श्रीदुष्मन्त उवाच उपपन्नमिदं सुभ्रु जाताया: कुशिकान्वये । स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यका: सदृशं वरम् ॥ १५ ॥
రాజు దుష్మంతుడు అన్నాడు: హే సుభ్రూ, నీవు కుశిక వంశంలో జన్మించినదానివి; నీ ఆతిథ్యం నీ వంశానికి తగినదే. అంతేకాదు, రాజకన్యలు సాధారణంగా తమకు సరిపోయే వరుణ్ని తామే ఎన్నుకుంటారు.
Verse 16
ओमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम् । गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित् ॥ १६ ॥
శకుంతల మౌనంగా ‘ఓం’ అన్నట్లుగా సమ్మతించినప్పుడు ధర్మానుసారం ఒప్పందం పూర్తైంది. దేశకాల ధర్మాలను, వివాహవిధిని తెలిసిన రాజు గాంధర్వ విధానంలో ప్రణవాన్ని జపిస్తూ వెంటనే ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు.
Verse 17
अमोघवीर्यो राजर्षिर्महिष्यां वीर्यमादधे । श्वोभूते स्वपुरं यात: कालेनासूत सा सुतम् ॥ १७ ॥
అమోఘవీర్యుడైన రాజర్షి దుష్మంతుడు రాత్రి తన మహిషి శకుంతల గర్భంలో వీర్యాన్ని స్థాపించి, ఉదయాన తన నగరానికి వెళ్లెను. కాలక్రమేణ శకుంతల కుమారుని ప్రసవించింది.
Verse 18
कण्व: कुमारस्य वने चक्रे समुचिता: क्रिया: । बद्ध्वा मृगेन्द्रंतरसा क्रीडति स्म स बालक: ॥ १८ ॥
అరణ్యంలో కణ్వముని నవజాత శిశువుకు జాతకర్మాది యథోచిత సంస్కారాలను నిర్వహించాడు. తరువాత ఆ బాలుడు అంత బలవంతుడై సింహాన్ని బంధించి దానితో ఆడేవాడు.
Verse 19
तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा । हरेरंशांशसम्भूतं भर्तुरन्तिकमागमत् ॥ १९ ॥
సౌందర్యవతులలో శ్రేష్ఠమైన శకుంతల, దుర్జేయ పరాక్రమముగల తన కుమారుని—భగవాన్ హరి యొక్క అంసాంశసంభూతుని—తీసుకొని భర్త దుష్మంతుని సమీపమునకు చేరింది.
Verse 20
यदा न जगृहे राजा भार्यापुत्रावनिन्दितौ । शृण्वतां सर्वभूतानां खे वागाहाशरीरिणी ॥ २० ॥
రాజు నిర్దోషమైన భార్యా-పుత్రులను స్వీకరించనప్పుడు, అందరూ వినుచుండగా ఆకాశమునుండి శరీరరహిత వాణి శకునముగా పలికెను.
Verse 21
माता भस्त्रा पितु: पुत्रो येन जात: स एव स: । भरस्व पुत्रं दुष्मन्त मावमंस्था: शकुन्तलाम् ॥ २१ ॥
ఆ వాణి పలికెను—“మాతృదేహము భస్త్రపు చర్మంలా కేవలం ధారకమే; పుత్రుడు నిజంగా పితృసంబంధియే, ఎందుకంటే పితానే పుత్రరూపముగా జన్మించును. కావున, ఓ దుష్మంతా, నీ కుమారుని పోషించుము; శకుంతలాను అవమానించకుము.”
Verse 22
रेतोधा: पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् । त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ २२ ॥
హే నరదేవ దుష్మంతా! వీర్యం ప్రసాదించువాడే నిజమైన తండ్రి; కుమారుడు అతనిని యమరాజుని బంధనమునుండి రక్షించును. ఈ గర్భానికి నిజమైన ధాత నీవే; శకుంతల సత్యమే పలుకుచున్నది.
Verse 23
पितर्युपरते सोऽपि चक्रवर्ती महायशा: । महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि ॥ २३ ॥
మహారాజ దుష్మంతుడు భూమిని విడిచిన తరువాత, అతని మహాయశస్సుగల కుమారుడు చక్రవర్తి అయ్యెను. ఈ లోకమున అతడు శ్రీహరి యొక్క అంసరూపమని చెప్పి అతని మహిమను గానము చేస్తారు.
Verse 24
चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयो: । ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभु: ॥ २४ ॥ पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभि: । मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभु: ॥ २५ ॥ अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु । भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्नि: साचीगुणे चित: । सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥ २६ ॥
దుష్మంతుని కుమారుడైన మహారాజ భరతుని కుడిచేతి అరచేతిలో శ్రీకృష్ణుని చక్రచిహ్నము, పాదతలములపై పద్మకోశచిహ్నము ఉండెను. మహాభిషేకమనే మహాయజ్ఞముతో పరమపురుష భగవంతుని ఆరాధించి, అభిషిక్తుడై సమస్త భూమికి అధిరాజుడయ్యెను. తరువాత భృగుముని కుమారుడైన మామతేయుని పురోహితునిగా చేసుకొని గంగాతీరమున పంచపంచాశత్ అశ్వమేధములు, యమునాతీరమున ప్రయాగ సంగమమునుండి మూలమువరకు అష్టసప్తతి అశ్వమేధములు నిర్వహించెను. శ్రేష్ఠస్థలమున యజ్ఞాగ్నిని స్థాపించి బ్రాహ్మణులకు అపార ధనమును దానమిచ్చెను; వేలాది బ్రాహ్మణులకు ఒక్కొక్కరికి ఒక బద్వ (13,084) గోవుల వాటా లభించెను.
Verse 25
चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयो: । ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभु: ॥ २४ ॥ पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभि: । मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभु: ॥ २५ ॥ अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु । भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्नि: साचीगुणे चित: । सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥ २६ ॥
దుష్మంతుని కుమారుడైన మహారాజ భరతుని కుడిచేతి అరచేతిలో శ్రీకృష్ణుని చక్రచిహ్నము, పాదతలములపై పద్మకోశచిహ్నము ఉండెను. మహాభిషేకమనే మహాయజ్ఞముతో పరమపురుష భగవంతుని ఆరాధించి, అభిషిక్తుడై సమస్త భూమికి అధిరాజుడయ్యెను. తరువాత భృగుముని కుమారుడైన మామతేయుని పురోహితునిగా చేసుకొని గంగాతీరమున పంచపంచాశత్ అశ్వమేధములు, యమునాతీరమున ప్రయాగ సంగమమునుండి మూలమువరకు అష్టసప్తతి అశ్వమేధములు నిర్వహించెను. శ్రేష్ఠస్థలమున యజ్ఞాగ్నిని స్థాపించి బ్రాహ్మణులకు అపార ధనమును దానమిచ్చెను; వేలాది బ్రాహ్మణులకు ఒక్కొక్కరికి ఒక బద్వ (13,084) గోవుల వాటా లభించెను.
Verse 26
चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयो: । ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभु: ॥ २४ ॥ पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभि: । मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभु: ॥ २५ ॥ अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु । भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्नि: साचीगुणे चित: । सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥ २६ ॥
దుష్మంతుని కుమారుడైన మహారాజ భరతుని కుడిచేతి అరచేతిలో శ్రీకృష్ణుని చక్రచిహ్నము, పాదతలములపై పద్మకోశచిహ్నము ఉండెను. మహాభిషేకమనే మహాయజ్ఞముతో పరమపురుష భగవంతుని ఆరాధించి, అభిషిక్తుడై సమస్త భూమికి అధిరాజుడయ్యెను. తరువాత భృగుముని కుమారుడైన మామతేయుని పురోహితునిగా చేసుకొని గంగాతీరమున పంచపంచాశత్ అశ్వమేధములు, యమునాతీరమున ప్రయాగ సంగమమునుండి మూలమువరకు అష్టసప్తతి అశ్వమేధములు నిర్వహించెను. శ్రేష్ఠస్థలమున యజ్ఞాగ్నిని స్థాపించి బ్రాహ్మణులకు అపార ధనమును దానమిచ్చెను; వేలాది బ్రాహ్మణులకు ఒక్కొక్కరికి ఒక బద్వ (13,084) గోవుల వాటా లభించెను.
Verse 27
त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान्बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् । दौष्मन्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययौ ॥ २७ ॥
దుష్మంత మహారాజుని కుమారుడైన భరతుడు యజ్ఞాల కోసం ముప్పైమూడు వందల అశ్వాలను బంధించి ఇతర రాజులను ఆశ్చర్యపరిచాడు. దేవతల ఐశ్వర్యాన్నికూడా అతడు మించెను, ఎందుకంటే పరమ గురువైన హరిని పొందెను।
Verse 28
मृगाञ्छुक्लदत: कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् । अदात् कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्दश ॥ २८ ॥
మష్ణార యజ్ఞంలో భరతుడు తెల్ల దంతాలు, నల్ల శరీరవర్ణం కలిగి, స్వర్ణాభరణాలతో పూర్తిగా అలంకరించబడిన ఉత్తమ గజములను పద్నాలుగు లక్షలు దానముగా ఇచ్చెను।
Verse 29
भरतस्य महत् कर्म न पूर्वे नापरे नृपा: । नैवापुर्नैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा ॥ २९ ॥
భరతుని మహత్తర కర్మలను పూర్వ రాజులెవ్వరూ చేయలేకపోయారు, భవిష్యత్తులోనూ చేయలేరు. చేతుల బలంతో స్వర్గలోకాన్ని తాకలేనట్లే, మహారాజ భరతుని అద్భుత కార్యాలను ఎవ్వరూ అనుకరించలేరు।
Verse 30
किरातहूणान् यवनान् पौण्ड्रान् कङ्कान् खशाञ्छकान् । अब्रह्मण्यनृपांश्चाहन् म्लेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान् ॥ ३० ॥
దిగ్విజయ యాత్రలో మహారాజ భరతుడు కిరాతులు, హూణులు, యవనులు, పౌండ్రులు, కంకులు, ఖశులు, శకులు మరియు బ్రాహ్మణ ధర్మానికి విరోధమైన మ్లేచ్ఛ రాజులను అందరినీ జయించి లేదా సంహరించాడు।
Verse 31
जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे । देवस्त्रियो रसां नीता: प्राणिभि: पुनराहरत् ॥ ३१ ॥
పూర్వం దైత్యులు దేవతలను జయించి రసాతలమనే లోకంలో ఆశ్రయమొందారు; దేవతల భార్యలు, కుమార్తెలను కూడా అక్కడికి తీసుకెళ్లారు. అయితే మహారాజ భరతుడు వారిని వారి సహచరులతో సహా దైత్యుల బంధనాల నుండి రక్షించి దేవతలకు తిరిగి అప్పగించాడు।
Verse 32
सर्वान्कामान् दुदुहतु: प्रजानां तस्य रोदसी । समास्त्रिणवसाहस्रीर्दिक्षु चक्रमवर्तयत् ॥ ३२ ॥
మహారాజు భరతుడు ఇరవై ఏడు వేల సంవత్సరాలు పాలించాడు. భూమి మరియు స్వర్గలోకాలు ప్రజల కోరికలన్నింటినీ తీర్చాయి, అతని ఆజ్ఞలు అన్ని దిక్కులా వ్యాపించాయి.
Verse 33
स संराड्लोकपालाख्यमैश्वर्यमधिराट् श्रियम् । चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृषेत्युपरराम ह ॥ ३३ ॥
సమస్త విశ్వానికి చక్రవర్తి అయినప్పటికీ, చివరకు అతను తన సంపదను, సైన్యాన్ని మరియు కుటుంబాన్ని ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి ఆటంకంగా భావించి, వాటిని మిథ్యగా తలచి విడిచిపెట్టాడు.
Verse 34
तस्यासन् नृप वैदर्भ्य: पत्न्यस्तिस्र: सुसम्मता: । जघ्नुस्त्यागभयात् पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते ॥ ३४ ॥
ఓ రాజా, భరతునికి ముగ్గురు విదర్భ భార్యలు ఉండేవారు. తమ కుమారులు రాజు పోలికలతో లేకపోవడంతో, రాజు తమను అనుమానించి వదిలివేస్తాడనే భయంతో వారు తమ స్వంత బిడ్డలను చంపేశారు.
Verse 35
तस्यैवं वितथे वंशे तदर्थं यजत: सुतम् । मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददु: ॥ ३५ ॥
ఈ విధంగా తన వంశం నిలిచిపోవడంతో, రాజు పుత్రుని కోసం మరుత్-స్తోమ యాగం చేశాడు. మరుత్తులు సంతోషించి అతనికి భరద్వాజుడు అనే కుమారుడిని ప్రసాదించారు.
Verse 36
अन्तर्वत्न्यां भ्रातृपत्न्यां मैथुनाय बृहस्पति: । प्रवृत्तो वारितो गर्भं शप्त्वा वीर्यमुपासृजत् ॥ ३६ ॥
బృహస్పతి తన సోదరుని గర్భవతి అయిన భార్య మమత పట్ల ఆకర్షితుడయ్యాడు. గర్భంలోని శిశువు వారించినప్పటికీ, బృహస్పతి ఆ శిశువును శపించి బలవంతంగా వీర్యాన్ని విడిచాడు.
Verse 37
तं त्यक्तुकामां ममतां भर्तुस्त्यागविशङ्किताम् । नामनिर्वाचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगु: ॥ ३७ ॥
అనధికార సంతానం పుట్టిందని భర్త తనను విడిచిపెడతాడేమోనని మమత భయపడి శిశువును వదిలేయాలని తలచింది; అప్పుడు దేవతలు శిశువుకు నామోచ్చారణ చేసి సమస్యను పరిష్కరించారు.
Verse 38
मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं बृहस्पते । यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम् ॥ ३८ ॥
బృహస్పతి అన్నాడు—“ఓ మూర్ఖురాలా! ఒకరి వీర్యంతో మరొకరి భార్యలో పుట్టినప్పటికీ ఈ శిశువును—భరద్వాజుని—నీవు పోషించు.” మమత ప్రత్యుత్తరమిచ్చింది—“ఓ బృహస్పతీ, నీవే భరద్వాజుని పోషించు!” అని చెప్పి ఇద్దరూ వెళ్లిపోయారు; అందుకే అతడు భరద్వాజుడని ప్రసిద్ధి చెందాడు.
Verse 39
चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम् । व्यसृजन् मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये ॥ ३९ ॥
దేవతలు ప్రోత్సహించినా మమత అతని అనధికార జననాన్ని కారణంగా ‘వితథ’—నిష్ఫలుడు—అని భావించి వదిలేసింది; అప్పుడు మరుత్ దేవతలు అతన్ని పోషించారు, తరువాత సంతానం లేక నిరాశ చెందిన మహారాజ భరతునికి అతన్ని కుమారుడిగా ఇచ్చారు.
Frequently Asked Questions
Bharata is the son of Duṣmanta and Śakuntalā and is portrayed as a partial representation (aṁśa) of the Supreme Lord’s potency in governance. His importance is theological and civilizational: he embodies rakṣaṇa by upholding Vedic culture, performing major yajñas, giving immense charity, and establishing order. He also exemplifies the Bhāgavatam’s ethical arc—world mastery is ultimately subordinate to spiritual advancement, as he later recognizes attachment to family as an impediment.
The text presents the refusal as a dramatic moral and dharmic crisis—public recognition of lineage, responsibility, and truthfulness is tested in the royal court. The resolution comes through an unembodied celestial voice that cites Vedic injunctions: the son belongs to the father; the father is “born as the son,” and the son delivers the father from Yama’s custody. This divine testimony restores dharma, protects Śakuntalā’s honor, and secures the dynastic continuation.
Gandharva-vivāha is marriage by mutual consent, traditionally recognized for kṣatriyas when conducted within dharmic boundaries. It is mentioned to show that Duṣmanta’s union with Śakuntalā was not illicit but performed according to an accepted Vedic category of marriage, marked here by praṇava (oṁkāra) and the king’s knowledge of marital law—thereby establishing the legitimacy of Bharata’s birth.
The chapter articulates a classical Vedic legal-theological view for inheritance and duty: the father, as procreator, bears primary responsibility for maintenance and recognition, and the son is described as the father’s continuation who grants deliverance from Yamarāja’s bondage. The mother is honored as the bearer, yet the passage emphasizes paternal accountability to prevent abandonment and social injustice—especially when a woman’s chastity and a child’s legitimacy are publicly questioned.
After Bharata’s wives kill their sons out of fear of rejection, Bharata performs the Marut-stoma sacrifice for progeny. The Maruts—storm-deities and attendants of Indra—become pleased and provide him a son named Bharadvāja. The narrative frames this as daiva-vyavasthā: when human arrangements fail and dharma is threatened, divine agencies preserve the continuity of the royal line.