Adhyaya 19
Yayāti’s Renunciation: The Allegory of the He-Goat and She-Goat
యయాతి కథను కొనసాగిస్తూ శుకదేవుడు చెబుతాడు—ఇంద్రియభోగాలకు బాగా ఆసక్తి చెందిన రాజు వాటి ఫలితాలపై విరక్తి పొంది దేవయానీకి ఒక ఉపమానకథను బోధించాడు. కామంతో మత్తెక్కిన మేక కర్మకూపంలాంటి బావిలో పడిన ఆడమేకను రక్షించినా, తరువాత స్త్రీసంగం–పోటీల బానిసై ఆత్మజ్ఞానాన్ని మరచి ఈర్ష్య, విభేదాలకు దారి తీస్తాడు. ఒక బ్రాహ్మణుడు శిక్షగా అతని వృషణాలను కోసి, తరువాత యోగశక్తితో తిరిగి పెట్టినా తృప్తి రాదు. యయాతి దీనిని తనకే వర్తింపజేసి—కామం అగ్నిలో నెయ్యిలా ఎప్పుడూ తీరదని, నిజసుఖం వైరాగ్యం, నియమం, వాసుదేవధ్యానంలోనే ఉందని చెప్పాడు. ఆపై పూరుతో వృద్ధాప్యం–యౌవనాన్ని మార్పిడి చేసి, కుమారులకు రాజ్యాలు పంచి, పూరును సింహాసనంపై నిలిపి, వెంటనే భోగాలను విడిచి వాసుదేవ శరణు పొందాడు; శుద్ధి, భగవత్సాంగత్యం పొందాడు. దేవయానీ కూడా బంధాలను మాయాస్వప్నంలా తెలుసుకొని కృష్ణపై మనస్సు నిలిపి మోక్షం పొందింది; పూరువంశ సామ్రాజ్యగాథ ముందుకు సాగుతుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स इत्थमाचरन् कामान् स्त्रैणोऽपह्नवमात्मन: । बुद्ध्वा प्रियायै निर्विण्णो गाथामेतामगायत ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ మహారాజ పరీక్షితా! యయాతి స్త్రీాసక్తిలో మునిగిపోయి ఉండెను; కాలక్రమేణ కామభోగముల దోషములను గ్రహించి విరక్తుడై ఆ జీవనాన్ని విడిచి, తన ప్రియ భార్యకు ఈ గాథను పాడెను।
Verse 2
शृणु भार्गव्यमूं गाथां मद्विधाचरितां भुवि । धीरा यस्यानुशोचन्ति वने ग्रामनिवासिन: ॥ २ ॥
హే భార్గవీ, నా ప్రియతమా! భూమిలో నాతో సమానమైన ఒకరి చరిత్ర ఉంది; వినుము. అటువంటి గృహస్థుని జీవితం విన్నప్పుడు వనవాసులైన ధీరులకూడా అనుతాపపడుదురు।
Verse 3
बस्त एको वने कश्चिद् विचिन्वन् प्रियमात्मन: । ददर्श कूपे पतितां स्वकर्मवशगामजाम् ॥ ३ ॥
అడవిలో ఒక మేక తన ఇంద్రియసుఖం కోసం తిరుగుచుండెను. యాదృచ్ఛికంగా అది ఒక బావిలో పడిపోయి, తన కర్మఫల ప్రభావంతో అసహాయంగా ఉన్న ఆడమేకను చూచెను।
Verse 4
तस्या उद्धरणोपायं बस्त: कामी विचिन्तयन् । व्यधत्त तीर्थमुद्धृत्य विषाणाग्रेण रोधसी ॥ ४ ॥
ఆ ఆడమేకను బయటకు తీయు ఉపాయం ఆలోచించిన కామాసక్త మేక, తన కొమ్ము మొనతో బావి అంచున మట్టిని తవ్వి ఒక దారి/ఓరవు చేసెను; దానివల్ల ఆమె సులభంగా పైకి వచ్చెను।
Verse 5
सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल । तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजा: कान्तकामिनी: ॥ ५ ॥ पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् । स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धन: । रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६ ॥
బావి నుండి బయటకు వచ్చిన సునితంబి ఆడమేక ఆ మేకనే భర్తగా కోరెను. ఆమె అతనిని వరించగా, అతని సౌందర్యం చూసి అనేక అందమైన కామినీ మేకలూ అతనినే కోరినవి; అతడు పుష్టదేహుడు, మీసం-గడ్డంతో శోభించువాడు, ప్రియుడు, వీర్యసమర్థుడు, సంభోగకళలో నిపుణుడు. అనేక మేకల మధ్య ఆ ఒక్క మేకవృషభుడు కామగ్రహానికి లోనై రతిలో మునిగి, ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని మరచిపోయెను।
Verse 6
सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल । तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजा: कान्तकामिनी: ॥ ५ ॥ पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् । स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धन: । रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६ ॥
అందమైన పిరుదులు కలిగిన ఆ ఆడమేక బావి నుండి బయటకు వచ్చి ఆ మగమేకను కోరుకుంది. అది అలా చేయగానే, బలిష్టమైన శరీరం, గడ్డం, మీసాలు కలిగి రతిక్రీడలో నిపుణుడైన ఆ మగమేకను చూసి ఇతర ఆడమేకలు కూడా మోహించాయి. దెయ్యం పట్టిన వాడిలా ఆ మగమేక కామంతో తన నిజస్వరూపాన్ని మరిచిపోయింది.
Verse 7
तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया । विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद् बस्तकर्म तत् ॥ ७ ॥
బావిలో పడిన ఆ ఆడమేక, తన ప్రియమైన మగమేక వేరొక ఆడమేకతో రతిక్రీడలో పాల్గొనడం చూసి, ఆ మేక ప్రవర్తనను సహించలేకపోయింది.
Verse 8
तं दुर्हृदं सुहृद्रूपं कामिनं क्षणसौहृदम् । इन्द्रियाराममुत्सृज्य स्वामिनं दु:खिता ययौ ॥ ८ ॥
అతడు మిత్రుని రూపంలో ఉన్న శత్రువని, కాముకుడని, క్షణికమైన స్నేహం గలవాడని గ్రహించి, ఆ ఆడమేక దుఃఖంతో ఆ ఇంద్రియలోలుడైన మగమేకను విడిచిపెట్టి తన యజమాని వద్దకు వెళ్లిపోయింది.
Verse 9
सोऽपि चानुगत: स्त्रैण: कृपणस्तां प्रसादितुम् । कुर्वन्निडविडाकारं नाशक्नोत् पथि सन्धितुम् ॥ ९ ॥
ఆడదానికి దాసుడైన ఆ దీనమైన మగమేక కూడా ఆమెను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వెనుకనే వెళ్ళింది. దారిలో వింత శబ్దాలు చేస్తూ బతిమాలినప్పటికీ, అది ఆమెను శాంతింపజేయలేకపోయింది.
Verse 10
तस्यतत्र द्विज: कश्चिदजास्वाम्यच्छिनद् रुषा । लम्बन्तं वृषणं भूय: सन्दधेऽर्थाय योगवित् ॥ १० ॥
అక్కడ ఆ ఆడమేక యజమాని అయిన ఒక బ్రాహ్మణుడు కోపంతో ఆ మగమేక వృషణాలను కోసివేశాడు. కానీ తరువాత ఆ మేక కోరికపై, యోగశక్తి గల ఆ బ్రాహ్మణుడు వాటిని తిరిగి అతికించాడు.
Verse 11
सम्बद्धवृषण: सोऽपि ह्यजया कूपलब्धया । कालं बहुतिथं भद्रे कामैर्नाद्यापि तुष्यति ॥ ११ ॥
ఓ భద్రే, ఆ మేకకు వృషణాలు తిరిగి లభించినప్పుడు బావిలో దొరికిన ఆడమేకను అనుభవించాడు; అయినా ఎన్నో ఎన్నో సంవత్సరాలు భోగించినా ఇప్పటికీ పూర్తిగా తృప్తి పొందలేదు।
Verse 12
तथाहं कृपण: सुभ्रु भवत्या: प्रेमयन्त्रित: । आत्मानं नाभिजानामि मोहितस्तव मायया ॥ १२ ॥
ఓ సుభ్రూ, నేనూ ఆ మేకలాగే కృపణుడను; నీ ప్రేమబంధంలో బంధింపబడి, నీ మాయచేత మోహితుడనై నా ఆత్మస్వరూపాన్ని గుర్తించలేకున్నాను।
Verse 13
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । न दुह्यन्ति मन:प्रीतिं पुंस: कामहतस्य ते ॥ १३ ॥
ఈ లోకంలో బియ్యం, యవాలు, బంగారం, పశువులు, స్త్రీలు అన్నీ ఉన్నా కూడా కామంతో బాధపడిన మనిషి మనస్సు తృప్తి చెందదు; ఏదీ అతన్ని సంతృప్తిపరచదు।
Verse 14
न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १४ ॥
కామాలను అనుభవించడం వల్ల కామం ఎప్పుడూ శాంతించదు; నిప్పులో నెయ్యి పోసినట్లే అది మరింత మరింత పెరుగుతుంది।
Verse 15
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् । समदृष्टेस्तदा पुंस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १५ ॥
మనిషి ఏ జీవికీ అపశకునం కోరకుండా, ఈర్ష్యలేక సమదృష్టితో ఉన్నప్పుడు, అతనికి అన్ని దిక్కులూ సుఖమయంగా కనిపిస్తాయి।
Verse 16
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्जीर्यतो या न जीर्यते । तां तृष्णां दु:खनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत् ॥ १६ ॥
దుర్మతులచే విడిచిపెట్టుటకు కష్టమైనది, వృద్ధాప్యంలోనూ క్షీణించని ఆ తృష్ణే దుఃఖసమూహానికి కారణం. నిజమైన సుఖం కోరువాడు ఆ అసంతృప్త తృష్ణను వెంటనే త్యజించాలి.
Verse 17
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ १७ ॥
తల్లి, అక్క/చెల్లి లేదా కుమార్తెతో కూడ ఒకే ఆసనంపై ఏకాంతంగా కూర్చోకూడదు; ఇంద్రియసమూహం బలవంతమైనది, జ్ఞానవంతునినీ ఆకర్షిస్తుంది.
Verse 18
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयान् सेवतोऽसकृत् । तथापि चानुसवनं तृष्णा तेषूपजायते ॥ १८ ॥
నేను సంపూర్ణంగా వెయ్యేళ్లు పదేపదే విషయభోగాలను అనుభవించాను; అయినా వాటిపట్ల నా తృష్ణ ప్రతిరోజూ పెరుగుతూనే ఉంది.
Verse 19
तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्यध्याय मानसम् । निर्द्वन्द्वो निरहङ्कारश्चरिष्यामि मृगै: सह ॥ १९ ॥
కాబట్టి నేను ఈ కోరికలన్నిటిని త్యజించి పరమాత్మ భగవానునిపై మనస్సును నిలుపుదును. ద్వంద్వరహితుడై, అహంకారరహితుడై, మృగాలతో కలిసి అరణ్యంలో సంచరిస్తాను.
Verse 20
दृष्टं श्रुतमसद्बुद्ध्वा नानुध्यायेन्न सन्दिशेत् । संसृतिं चात्मनाशं च तत्र विद्वान् स आत्मदृक् ॥ २० ॥
ఈ లోకమో పరలోకమో, చూసినదీ విన్నదీ అయిన భౌతిక సుఖాన్ని అసారమని గ్రహించి దానిని ధ్యానించక, దాని గురించి మాట్లాడక, అందులో ఆసక్తియే సంసారబంధం మరియు ఆత్మవిస్మృతికి కారణమని తెలిసినవాడే ఆత్మదర్శి జ్ఞాని.
Verse 21
इत्युक्त्वा नाहुषो जायां तदीयं पूरवे वय: । दत्त्वा स्वजरसं तस्मादाददे विगतस्पृह: ॥ २१ ॥
ఇలా భార్య దేవయానితో చెప్పి, నాహుషపుత్రుడు రాజు యయాతి భౌతిక కోరికలన్నిటినీ విడిచి, తన కనిష్ఠ కుమారుడు పూరువును పిలిచి తన వృద్ధాప్యాన్ని ఇచ్చి అతని యౌవనాన్ని స్వీకరించాడు।
Verse 22
दिशि दक्षिणपूर्वस्यां द्रुह्युं दक्षिणतो यदुम् । प्रतीच्यां तुर्वसुं चक्र उदीच्यामनुमीश्वरम् ॥ २२ ॥
రాజు యయాతి ఆగ్నేయ దిశను ద్రుహ్యుకు, దక్షిణ దిశను యదుకు, పశ్చిమ దిశను తుర్వసుకు, ఉత్తర దిశను అనుకు ఇచ్చి రాజ్యాన్ని విభజించాడు।
Verse 23
भूमण्डलस्य सर्वस्य पूरुमर्हत्तमं विशाम् । अभिषिच्याग्रजांस्तस्य वशे स्थाप्य वनं ययौ ॥ २३ ॥
యయాతి సమస్త భూమండలానికి చక్రవర్తిగా, సమస్త ఐశ్వర్యాల అధిపతిగా తన కనిష్ఠ కుమారుడు పూరువును అభిషేకించి, పూరువుకంటే పెద్ద కుమారులందరినీ అతని అధీనంలో ఉంచి తాను వనానికి వెళ్లాడు।
Verse 24
आसेवितं वर्षपूगान् षड्वर्गं विषयेषु स: । क्षणेन मुमुचे नीडं जातपक्ष इव द्विज: ॥ २४ ॥
ఓ పరీక్షిత్! యయాతి అనేక సంవత్సరాలు ఇంద్రియవిషయాలలో షడ్వర్గాన్ని ఆస్వాదించడంలో అలవాటుపడ్డాడు; అయినా రెక్కలు వచ్చిన పక్షి గూడు విడిచినట్లే, అతడు క్షణంలోనే వాటన్నిటిని విడిచిపెట్టాడు।
Verse 25
स तत्र निर्मुक्तसमस्तसङ्ग आत्मानुभूत्या विधुतत्रिलिङ्ग: । परेऽमले ब्रह्मणि वासुदेवे लेभे गतिं भागवतीं प्रतीत: ॥ २५ ॥
రాజు యయాతి పరమపురుషుడు వాసుదేవునికి సంపూర్ణ శరణాగతి చేసినందువల్ల త్రిగుణమలినత నుండి విముక్తుడయ్యాడు। ఆత్మానుభూతితో నిర్మల పరబ్రహ్మ వాసుదేవునిలో మనస్సును స్థిరపరచి, చివరకు భగవంతుని పార్షదస్థానమైన భాగవతీ గతిని పొందాడు।
Verse 26
श्रुत्वा गाथां देवयानी मेने प्रस्तोभमात्मन: । स्त्रीपुंसो: स्नेहवैक्लव्यात् परिहासमिवेरितम् ॥ २६ ॥
దేవయానీ యయాతి చెప్పిన మేక‑మేకపిల్ల కథను విని, అది భార్యాభర్తల మధ్య వినోదార్థం జోకులా చెప్పినట్టే కనిపించినా, నిజానికి తన స్వరూపస్థితిని జాగృతం చేయుటకే ఉద్దేశించబడిందని గ్రహించింది।
Verse 27
सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् । विज्ञायेश्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभो: ॥ २७ ॥ सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी । कृष्णे मन: समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मन: ॥ २८ ॥
ఆపై శుక్రాచార్యుని కుమార్తె దేవయానీ, భర్త‑మిత్ర‑బంధువుల భౌతిక సహవాసం ప్రయాణికులతో నిండిన సత్రంలా క్షణికమని గ్రహించింది. సమాజ‑స్నేహ‑ప్రేమ సంబంధాలు పరమేశ్వరుని మాయచే స్వప్నంలా నిర్మితమైనవి. ఆమె సర్వత్ర సంగాన్ని విడిచి కృష్ణునిపై మనస్సు నిలిపి, స్థూల‑సూక్ష్మ దేహబంధనాల నుండి విముక్తి పొందింది।
Verse 28
सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् । विज्ञायेश्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभो: ॥ २७ ॥ सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी । कृष्णे मन: समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मन: ॥ २८ ॥
ఆపై శుక్రాచార్యుని కుమార్తె దేవయానీ, భర్త‑మిత్ర‑బంధువుల భౌతిక సహవాసం ప్రయాణికులతో నిండిన సత్రంలా క్షణికమని గ్రహించింది. సమాజ‑స్నేహ‑ప్రేమ సంబంధాలు పరమేశ్వరుని మాయచే స్వప్నంలా నిర్మితమైనవి. ఆమె సర్వత్ర సంగాన్ని విడిచి కృష్ణునిపై మనస్సు నిలిపి, స్థూల‑సూక్ష్మ దేహబంధనాల నుండి విముక్తి పొందింది।
Verse 29
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । सर्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नम: ॥ २९ ॥
హే భగవాన్ వాసుదేవా, హే సృష్టికర్తా! మీరు సమస్త భూతాల హృదయాలలో నివసించే పరమాత్మ; అతి సూక్ష్ముడైయుండి కూడా మహత్తరుడూ సర్వవ్యాపియూ. మీరు నిశ్శబ్ద‑శాంతుడిగా కనిపించుట మీ సంపూర్ణ ఐశ్వర్యం మరియు సర్వవ్యాప్తి వల్లనే. మీకు నా నమస్కారములు।
Frequently Asked Questions
It is Yayāti’s mirror: the he-goat represents the conditioned soul who ‘rescues’ and then becomes trapped in erotic entanglement, mistaking stimulation for fulfillment. The well signifies karmic predicament; the expanding harem signifies proliferating desires; and the continuing dissatisfaction after ‘restoration’ shows that enjoyment does not cure craving. The allegory functions as vairāgya-upadeśa—teaching that only deliberate withdrawal and remembrance of Vāsudeva can end bondage.
Because kāma is portrayed as self-amplifying: like pouring ghee into fire, repeated indulgence strengthens the underlying saṁskāras (impressions) and increases demand. Therefore the text recommends voluntary cessation, inner discipline, and higher taste through meditation and devotion, rather than attempting to ‘finish’ desire by feeding it.
Pūru is Yayāti’s youngest son who accepts his father’s old age (and gives his youth), becoming the rightful heir. The enthronement of Pūru secures dynastic continuity (vaṁśa) while highlighting Bhagavata ethics: humility and service qualify one for sovereignty, and renunciation can coexist with responsible political transition.
By insight and grace: she recognizes relationships rooted in material identity as temporary, māyā-constructed (like tourists in a hotel or a dream), gives up possessiveness and false designation, and fixes the mind on Kṛṣṇa. The text attributes her release from gross and subtle bodies to Kṛṣṇa’s grace combined with awakened discernment.